Τρίτη, 17 Μαΐου 2011

Πλάτων: η φιλοσοφία του ωραίου



Π Λ Α Τ Ω Ν

Τι είναι ο Έρως;

§1
Στις σύγχρονες κοινωνίες, με τη μοντέρνα δουλεία και αυτοδουλεία σωμάτων και ψυχών, το φαινόμενο του Έρωτα έχει σχεδόν καταλήξει να ταυτίζεται με την επιθυμία του σεξουαλικού ενστίκτου. Αν αυτή η επιθυμία, σύμφωνα με τον Πλατωνικό μύθο, στην αρχέγονη εκδήλωσή της, απέβλεπε στην άρση της διαίρεσης του αρχικού, σφαιρικού ανθρώπου σε δύο μέρη: σε αρσενικό και θηλυκό, στις σημερινές κοινωνίες έχει εκφυλιστεί, κατά κανόνα, σε ολική διαστροφή παρανοϊκών βιαστών και μικρόνοων εξουσιαστών. Συμβαίνει συχνά, άθλια γεννήματα μηχανισμών, που ποτέ δεν έχουν κερδίσει το ψωμί τους με τον ιδρώτα του προσώπου τους και δεν γνωρίζουν τι σημαίνει εργασία, έχουν αναγάγει την επιθυμία του σεξουαλικού ενστίκτου σε υπέρτατη αρχή μιας φιλήδονης ζωής, η οποία αντιστρατεύεται ευθέως την αυθεντικότητα του έρωτα και απεικονίζει την πιο αναίσθητη παραφορά του ανθρώπου.

§2
Έχοντας επίγνωση ο Πλάτων ότι το φαινόμενο του έρωτα δεν είναι απλή σύμβαση δύο ανθρώπων που κατασπαράσσονται από την αγριότητα των σεξουαλικών τους ενστίκτων, έθεσε επιτακτικά το ερώτημα: τι είναι ο έρως; Από τότε έως και σήμερα αυτό το ερώτημα διατηρεί ακέραια την ισχύ του, την αξία του, την ιδιαίτερη σημασία του. Γιατί; Επειδή επιχειρεί να αποσπάσει την ιδέα του Έρωτα από τον εκχυδαϊστικό και εκχυδαϊσμένο κύκλο της ακολασίας. Από πού προέρχεται αυτή η ακολασία; Από την απαιδευσία, την ακαλλιεργησία, την παγίδευση των κοινών θνητών στα κατώτερα ένστικτά τους. Ο κατά Πλάτωνα έρωτας παραπέμπει σε μια ανικανοποίητη επιθυμία, αλλά μια επιθυμία όχι του ζωώδους, του βίαιου, του χυδαίου παρά εκείνου του πράγματος που είναι ουσιώδες για την ολοκλήρωση του ανθρώπου και το οποίο ο τελευταίος αισθάνεται να στερείται. Από την άποψη λοιπόν της συναίσθησης αυτής της στέρησης, ο έρωτας είναι ανεπάρκεια,  ένδεια, πενία.   

§3
Στο Συμπόσιο ο Πλάτων παρουσιάζει 1) τον έρωτα, ως πενία, να απέχει από το να είναι τρυφερός, ευαίσθητος και ωραίος: συγκατοικεί με τη φτώχεια, με την στέρηση και την έλλειψη· 2) τη φύση του να μην είναι μονοσήμαντα θνητή ή αθάνατη: άλλοτε ο έρως έχει εξάψεις ομορφιάς, άνθησης, πνευματικής ζωτικότητας, άλλοτε είναι ετοιμοθάνατος· 3) να είναι το μεταξύ: κάτι ανάμεσα στον πλούτο και την φτώχεια, πράγμα που σημαίνει ότι δεν είναι ποτέ από τη φύση του φτωχός, αλλά ούτε και πλούσιος παρά γίνεται κάθε φορά αυτό που είναι. Είναι έτσι η μέση οδός ανάμεσα στη γνώση και την άγνοια. Ως τέτοια οδός είναι πόρος, πέρασμα. Στο ερώτημα λοιπόν τι είναι Έρως, ο Πλάτων απαντά: είναι ο γιος του πόρου και της πενίας. Ο έρως δεν έχει την ομορφιά και είναι πένης, όμως την επιθυμεί και γι’ αυτό αγαπά αυτό που δεν έχει. Την επιθυμεί, γιατί είναι εραστής του ωραίου. Επομένως, ως γιος του πόρου και της πενίας, ως εραστής του ωραίου και ως έχων συναίσθηση της στέρησης του ωραίου είναι φιλόσοφος.

§4
Σαν τον έρωτα, ο φιλόσοφος λαχταρά τη γνώση που δεν έχει. Και τη λαχταρά, επειδή έχει συναίσθηση της άγνοιάς του. Ο φιλόσοφος έρως, ή πράγμα που είναι το ίδιο, ο έρως φιλόσοφος κινείται ανάμεσα στους πνευματικούς πόρους –που διαθέτει και οι οποίοι του επιτρέπουν να ποθεί το ωραίο ως τέτοιο– και στη στέρηση αυτών των πόρων, η οποία όμως αναπληρώνεται, λόγω της πνευματικότητας του εραστή φιλοσόφου, από τον πόθο για τα ωραία πράγματα. Μέσα από τον πόθο για τα ωραία πράγματα μαθαίνουμε να ποθούμε το ωραίο καθαυτό και με τη φιλοσοφία να αξιώνουμε  την πραγμάτωσή του επί θνητού εδάφους. Η πραγμάτωση τούτη διέρχεται ανάλογες κλίμακες και απαιτεί τη χάραξη της σωστής πορείας. Ποιες είναι αυτές οι κλίμακες και η σωστή πορεία;

§5
1. Το πέρασμα από την αγάπη στον έρωτα μέσα από την έλξη που γεννά το ωραίο σώμα. 2. Από το κάλλος του σώματος στο κάλλος ως τέτοιο, στο ωραίο καθόλου. 3. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται συνδυασμός του ωραίου σώματος με την ομορφιά της ψυχής. 4. Η ψυχική ομορφιά είναι ανώτερη από τη σωματική ομορφιά, γι’ αυτό και προκαλεί την ερωτική έλξη και για το σώμα που δεν διαθέτει το αντίστοιχο κάλλος. Ένα τέτοιο σώμα, δηλαδή ο άνθρωπος με ανώτερο το κάλλος της ψυχής από αυτό του σώματος με τους ωραίους λόγους και τις ωραίες σκέψεις του γίνεται φωτεινός οδοδείκτης για τους άλλους και για τους νέους, π.χ. ο Σωκράτης. Σε μια κλιμακούμενη πορεία η ζωή του ανθρώπου αποκτά ανώτερη αξία, όταν είναι ερωτική ζωή με το πλατωνικό πνεύμα. Μια τέτοια ερωτική ζωή δεν κυλίεται σαν το χοίρο μέσα στη λάσπη, αλλά αγωνίζεται να εισαγάγει εντός εαυτού το ωραίο, να το αντικρίσει με ευκρίνεια και καθαρότητα, χωρίς τα φανταχτερά στολίδια της εικονικής πραγματικότητας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου