Παρασκευή, 13 Μαΐου 2011

Από τη φιλοσοφία του Nietzsche



Ν Ι Τ Σ Ε

Ο υπεράνθρωπος:
μέτρο όλων των πραγμάτων

§1
Και στους αγέννητους ακόμη ο υπεράνθρωπος του Νίτσε, ως λέξη και εν μέρει ως νοητικό γύμνασμα, ηχεί ως κάτι το γνωστό, το οικείο, και συγχρόνως ως κάτι το εξωτικό. Στην πραγματικότητα μια ολική ή μερική άγνοια, μια διαδεδομένη σύγχυση γύρω από τον νιτσεϊκό υπεράνθρωπο πλανιέται πάνω από τα κεφάλια μας. Όσο μέσα στην ιστορία των ιδεών διατηρείται αυτή η σύγχυση, ιδέες, όπως η ιδέα του υπεράνθρωπου, εύκολα παραποιούνται ή χρησιμοποιούνται παραποιημένα. Αξίζει εδώ να θυμηθούμε ότι οι θεωρητικοί του ναζισμού χρησιμοποίησαν αυτή την ιδέα του Νίτσε για δικούς τους φυλετικούς σκοπούς. Όταν μια φιλοσοφική ιδέα ή σύλληψη κλείνει μέσα της πλούτο, συνήθως γίνεται εύκολο θήραμα στις ορέξεις επίδοξων επιγόνων: στο όνομα της «αυθεντίας» του οποιουδήποτε ερμηνευτή ή σχολιαστή, συμβαίνουν ομοβροντίες στρεβλώσεων και διαστρεβλώσεων σημαντικών φιλοσόφων. Αυτή είναι η μοίρα του Μεγάλου και του Σπουδαίου. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με την πολιτική φιλοσοφία του Χέγκελ, όπως και με την πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα, του Χάιντεγκερ κ.α.

§2
Τι επιδιώκει  με τη θεωρία του υπεράνθρωπου ο Νίτσε; Επιδιώκει να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τα δεσμά του υπερβατικού κόσμου. Μετά τον θάνατο του θεού, ο υπεράνθρωπος ευαγγελίζεται έναν άνθρωπο επί της γης που να έχει τη δύναμη να επιβάλει του βούλησή του σε όλα τα πράγματα του κόσμου και να παράγει νέα νοήματα. Με τα ίδια τα λόγια του υπεράνθρωπου, δηλαδή του Νίτσε, «ο άνθρωπος πρέπει να ξεπεραστεί». Αλλά ποιος άνθρωπος; Αυτός που έχει χάσει τον ορίζοντά του, που δεν έχει επίγνωση ότι είναι ο δολοφόνος του θεού, και μάλιστα του δικού του θεού που φέρει ή οφείλει να φέρει μέσα του. Αυτός ο άνθρωπος έχει εγκαταλείψει κάθε σκέψη, κάθε ερώτημα για την ύπαρξη και ως εκ τούτου συμφιλιώνεται με την καταπίεση της ζωής: επενδύει τη «δημιουργική του ικανότητα» στα να χαλκεύει τα πιο ύπουλα δεσμά για τον εαυτό του και τους άλλους. Ποια είναι αυτά τα δεσμά; η ηθική που δημιουργούν όλοι οι κουρασμένοι του κόσμου τούτου, οι εξαθλιωμένοι, οι υποταγμένοι, οι σύγχρονοι σκλάβοι. Αυτοί εδώ έχουν χάσει την ατομικότητά τους, δεν την αναγνωρίζουν ως την πηγή όλων των αξιών και έτσι αρκούνται στο να υποτάσσονται με ευαρέσκεια στη δύναμη του ισχυρού και να είναι ευχαριστημένοι με οτιδήποτε τους συμβαίνει στη γη.

§3
Τι τους συμβαίνει; Να έχουν χάσει την αίσθηση του ευγενούς ανθρώπου και ως αντιστάθμισμα να αναζητούν ζωώδεις βεβαιότητες στην καθημερινή τους ζωή, αλλά και στην ύπαρξή τους ολόκληρη. Στο πλαίσιο αυτών των βεβαιοτήτων αποφεύγουν το κακό, όχι επειδή είναι κακό, αλλά επειδή φοβούνται να αποκηρύξουν την ηθική του σκλάβου και να ριψοκινδυνεύσουν την αποτίναξη αυτού που παράγει το κακό. Ποιος παράγει το κακό; «Το πνεύμα του βάρους», το πνεύμα όλων των θεωρημάτων και ιδεολογικών κατασκευών, που είχαν και έχουν ως έργο τους από τη μια πλευρά να παραπλανούν, να καταπιέζουν, να συνθλίβουν την ανθρώπινη ύπαρξη και από την άλλη να την παρηγορούν,  προσφέροντας αφειδώς οίκτο και συμπόνια, εργατικότητα και πειθαρχία, συναίνεση και υποταγή.  Με το να εισάγονται στη ζωή όλα τούτα τα χαρακτηριστικά, ρίχνουν τον άνθρωπο στα κάτεργα μιας βαθιάς άγνοιας και παράλληλα στον ωκεανό μιας αχαλίνωτης υπεροψίας. Το αποτέλεσμα είναι, ο ίδιος ο άνθρωπος να επιζητεί την εξουσία του δυνάστη του και δουλικά να μετατρέπει τον εαυτό του σε όχλο που αναπαράγει αυτή την εξουσία για λογαριασμό του δυνάστη του.

§4
Η ζωή του σκλάβου, όπως εκτέθηκε σε αδρές γραμμές πιο πάνω, είναι η καταστροφή της γης. Αντίθετα, η παρουσία του υπεράνθρωπου κυοφορεί το νόημα της γης. Τούτο σημαίνει ότι ο υπεράνθρωπος δέχεται τον θάνατο του θεού και μαζί όλων εκείνων των ιερόσυλων πλασμάτων, που ομιλούν για επουράνιες προσδοκίες –μεταφορικά και κυριολεκτικά–, και στην πράξη περιφρονούν τη ζωή και όλους εκείνους τους εξαθλιωμένους, στο όνομα των οποίων διακηρύσσουν όλες αυτές τις «αξίες». ο Υπεράνθρωπος αναδύεται από την ανάγκη να διερευνήσει το γίγνεσθαι του κόσμου και να μάθει τους ανθρώπους να γίνονται υπερ-άνθρωποι, να περιφρονούν την ευτυχία, με τη σημερινή γλώσσα την καταναλωτική ή μαζική ευτυχία, η οποία δεν είναι τίποτε άλλο από «δυστυχισμένη καλοπέραση». Εάν λοιπόν  η κατάσταση του ανθρώπου είναι μια άβυσσος, συγχρόνως αποτελεί, για τον υπεράνθρωπο, και ένα πέρασμα. Προς ποια κατεύθυνση; Προς τον ισχυρό ανεμοστρόβιλο του υπεράνθρωπου.





10 σχόλια:

  1. Ζητώ και πάλι άδεια αναδημοσίευσης.

    Ευχαριστώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Κατ'αρχήν και εγώ ευχαριστώ για τις πρωτοποριακές σας αναρτήσεις. Ανάμεσα στις άλλες και αυτή για την Ρόζα Λούξεμπουργκ: από τα πιο διαυγή πνεύματα της σύγχρονης πολιτικής κουλτούρας, συμπεριλαμβανομένης και όλης της αριστερής κουλτούρας από τον Λένιν και μετά. Ως προς την άδεια αναδημοσίευσης και τώρα και κάθε φορά μπορείτε να ενεργείτε αυτόβουλα και χωρίς τη δική μου "άδεια".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Πολύ ωραίο.

    Ίσως ο υπεράνθρωπος είναι ένα ηχηρό ΝΑΙ στη ζωή προερχόμενο από τις ανυπέρβλητες δυσκολίες της ζωής του Νίτσε.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Εάν ο αυθεντικός φιλόσοφος δεν θρασομανεί με αμπελοφιλοσοφίες, όπως συμβαίνει συνήθως με αρκετούς δημοσιογράφους, πολιτικούς, αλλά και πανεπιστημιακούς, αλλά σύνδυάζει σκέψη και βιοτική εμπειρία, τότε κάθε θεωρητικό του επίτευγμα αποδεικνύεται σημαντικό, γιατί συνάμα αποτελεί και μια μετα-ερμηνεία της δικής του βιοτικής συνθήκης. Σε αυτή την χορεία των φιλοσόφων ανήκει και ο Νίτσε. Γι' αυτό ο συλλογισμός σας έχει πραγματική βάση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Ευχαριστώ και πάλι. Ανέβηκε εδώ: http://radicaldesire.blogspot.com/2011/05/nietzsche.html

    Για όσα λέτε περί δημοσιογράφων κλπ, ελπίζω να σας ικανοποιούν τα αποσπάσματα απ' τους αφορισμούς του Καρλ Κράους: http://radicaldesire.blogspot.com/search/label/Kraus

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Οι αφορισμοί του Καρλ Κράους με εκφράζουν ουσιωδώς. Με αφ-οριστικό λόγο επι-σκέπτονται το σύγχρονο πεπρωμένο του ανθρώπου.
    Για την ανάρτηση πρέπει να πω ότι την εμπλουτίσατε και με άριστη αισθητική προφάνεια. Ευχαριστώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Αγαπητέ φίλε μιά ουσιώδης υπεράσπιση όχι τόσο του Νίτσε-αυτός δεν χρήζει βοηθείας- όσο της φιλοσοφικής Αλήθειας, του φιλοσοφικού Ύψους, υπεράσπιση που μας πληρεί όλους με ευθύνη και επιτάσσει την πρέπουσα πειθαρχία..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Οι αναλύσεις σας πάντα αφορμή για ενδοσκοπήσεις και καταρριχήσεις στον πυρηνικό στοχασμό... αναδύονται ενστάσεις καθώς διαβάζω αλλά... έχω αναγνώσεις ακόμα...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Κάποτε αναρωτήθηκα –λίγο αφαιρετικά είναι η αλήθεια:

    Το μηδέν δεν είναι παρά το χάσμα, η ρήξη με τον Κύκλο, το σημείο θραύσης του.
    Το μηδέν του θεού διακόπτει τον Κύκλο...
    ...το μηδέν του ανθρώπου, άραγε θα συνεχίσει τον Kύκλο;

    Έχοντας παράλληλα στη σκέψη μου πως <<.ο άνθρωπος τέλειωσε.>> και πως <> του Ρεμπώ.

    Εξαίρετο το κείμενο και η ερμηνεία σας -γι’ αυτό και δεν θα σταθώ στον σπουδαίο Νίτσε- αλλά δεν λείπει από αυτό ο Κόσμος; Η φύση;

    Με κεντρίζει τρομερά ‘’το νόημα της γης’’.

    ο υπεράνθρωπος δέχεται τον θάνατο του θεού μα δεν πρέπει να δεχτεί και την τραγικότητα του ανθρώπου;… -και μαζί όλων εκείνων των ιερόσυλων πλασμάτων, που ομιλούν για επουράνιες προσδοκίες –μεταφορικά και κυριολεκτικά–, και στην πράξη περιφρονούν τη ζωή και όλους εκείνους τους εξαθλιωμένους, στο όνομα των οποίων διακηρύσσουν όλες αυτές τις «αξίες».

    Συγχωρές(τ)ε με εάν κουράζω με τον πρώτο μου σχολιασμό, μα ο προβληματισμός μου είναι έντονος στο κατά πόσο θα μπορέσουμε να επαν-αρχίσουμε με τον Χέγκελ, δίχως να βρεθούμε εκτός κόσμου -μήπως και εκτός ιστορίας;

    Γιατί αυτή η ερμηνεία σας νομίζω επαν-εκκινεί τον Νίτσε δια μέσου του Χέγκελ.

    Ευχαριστώ πολύ για την δυνατότητα που μου (ε)δώσ(ατ)ε με το κείμενο να εκφραστώ.

    Με εκτίμηση.

    Δημήτρης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. 1. Η κατεύθυνση, προς και για την οποία εργάζεται η σκέψη των πιο σημαντικών διανοητών του φιλοσοφικού στερεώματος, από την εποχή των Προσωκρατικών έως και σήμερα, έχει κοινή αφετηρία και κοινό σκοπό: τον άνθρωπο ως τέτοιο.

    2. Από εκεί και πέρα, όλες οι διαφορετικές συλλήψεις, ερμηνείες και μετα-ερμηνείες -των μαχόμενων στοχαστών και όχι οποιωνδήποτε αξιωματούχων της εγχειριδιακής "φιλοσοφίας"-είναι δυνατές και αναγκαίες. Εδώ ισχύει η ρήση του Χέγκελ που φαίνεται να αναδίδει καθολικό νόημα και να διεκδικεί αντικειμενική ισχύ: μια φιλοσοφική ερμήνευση και κατανόηση των "ολύμπιων θεών" της φιλοσοφίας είναι το συνειδητό μέρος της σκέψης, υπάρχει όμως και το μη-συνειδητό, δηλαδή το όχι ακόμα-Είναι: οι φιλόσοφοι αποδεικνύονται ως τέτοιοι, όταν το σπουδαίο που συλλαμβάνουν μπορεί να απελευθερώνει κι αυτό που οι ίδιοι δεν έχουν συλλάβει. Με αυτό το πνεύμα αποτιμούσε τις διάφορες φιλοσοφικές κατευθύνσεις, μέσα στην ιστορία της φιλοσοφίας, ως εκδηλώσεις της μιας-ενιαίας φιλοσοφίας.

    3. Πάνω σ' αυτό το όχι ακόμα Είναι και όχι ακόμα συλληφθέν αξίζει να εργάζεται και να συν-εργάζεται κάθε στοχαστικό ποιείν. Αυτό λοιπόν που διεκδικούν οι εκάστοτε δικές μας σημάνσεις, σε αδρές γραμμές είναι: α) "πρέπουσα πειθαρχία σκέψης και στάσης" [=Eriugena], β) εν-στάσεις [= Nimertis] και γ) "η εύρεση του ανθρώπου εντός του χρόνου και εντός της ιστορίας" [=Δημήτρης], ανεξάρτητα από τη φιλοσοφική επανεκκίνηση.

    4. Ως προς την επανεκκίνηση ωστόσο, μέχρι τώρα, η συμβολή των ογκόλιθων της φιλοσοφίας, όπως π.χ. του Χέγκελ, είναι καθοριστική. Και είναι καθοριστική, όπως είναι το φαγητό για τον άνθρωπο, αλλά το φαγητό με αυθεντικά υλικά της αγροτικής γης και όχι με τα μπαγιάτικα των σαλονιών και με τις γαρνιτούρες που τρώνε οι παραφουσκωμένοι βάτραχοι της εξουσίας.

    5. Και κάτι επί πλέον για τον Χέγκελ: αρκετοί μετά απ' αυτόν σκέφτηκαν αυτόνομα ή και ενάντια σ' αυτόν, όπως π.χ. ο Χάιντεγκερ, ο οποίος εν τέλει σε κάθε σημείο του έργου του αποδεικνύεται μεγάλος "εγελιανός" ή τουλάχιστον, ακολουθώντας τη δική του ιδιότυπη γλώσσα, στεγάζεται κάτω από τη φιλοσοφική στέγη του Χέγκελ. Ανεπαίσθητα έτσι σε κάθε ερμηνεία υπάρχει ή αξίζει να υπάρχει και το αυθεντικό, αρχέγονο υλικό της σκέψης, μετα-διδόμενο συγ-χρονικά και επι-καιρικά.

    6.Το παν ωστόσο δεν είναι ο Χέγκελ, αλλά το νόημα της γης: εδώ λοιπόν ο υπεράνθρωπος του Νίτσε, ως έννοια σε επίπεδο ιστορίας της φιλοσοφίας, προορίζεται να παίξει τον ίδιο ρόλο με εκείνον του εγελιανού Απόλυτου, του χαϊντεγκεριανού Είναι, της πλατωνική Ιδέας κ.λπ. Όλα τα προαναφερθέντα γλωσσικά σήματα αλλά και άλλα άλλων φιλοσόφων ομο-λογούν, αντι-φωνούν την τραγικότητα του ανθρώπου: τον καλούν να ξανασκεφτεί το Είναι του από την αρχή, από τη ρίζα: όχι άπαξ δια παντός, αλλά μόνο διά παντός. Εδώ συμβαίνει αυτό που έλεγε ο Χάιντεγκερ: για να προχωρήσουμε στο μέλλον, πρέπει πρώτα να επι-στρέψουμε για λίγο πίσω.

    Σας ευχαριστώ και τους τρεις!

    ΑπάντησηΔιαγραφή