Παρασκευή, 9 Σεπτεμβρίου 2011

Αισχύλος: περί Κράτους και Βίας (2)


                                                                           


Α ι σ χ ύ λ ο ς
525–456 π.Χ.

Προμηθεύς Δεσμώτης

ΙΙ

§1

Στον «Προμηθέα Δεσμώτη» Δίας και Προμηθέας εμφανίζονται ως οι πιο θανάσιμοι εχθροί. Με δεδομένο ότι αμφότεροι τούτοι οι θεοί στον κοσμοϊστορικό αγώνα της Τιτανομαχίας ήταν οι πιο στενοί συνεργάτες, η εχθρότητα τούτη δεν είναι απλώς μια ηθικολογούσα εχθρότητα, αλλά το πυρ, η φωτιά –ως φως, αλλά και ως έκρηξη– ενός αδυσώπητου αγώνα ανάμεσα σε δυνάμεις της πολιτικής – εξουσιαστικής βίας και της καρτερικής στοχαστικής δράσης. Ο στοχαστικός χαρακτήρας της δράσης, έτσι όπως τον ενσαρκώνει ο λόγος του αλυσοδεμένου, αλλά άκαμπτου Προμηθέα, εκδηλώνεται ως η ζωτική ιδέα της μαχόμενης –πολιτικής–ύπαρξης που προτιμά να βασανίζεται, να πάσχει παρά να υποταχθεί στη μονοκρατορία του Δία. Πώς νοείται πιο συγκεκριμένα τούτο το πάσχειν; Ως εμμονή σε ένα εγοσμίως ζην, που αμφισβητεί ευθέως το αξιακό σύστημα της νέας τάξης πραγμάτων, την ολιγοφρένεια του νέου πολιτικού συστήματος του Διός.     

§2

Πώς ξετυλίγεται ο πολιτικός θρίαμβος της εξουσίας του Διός; Στον πρόλογο του έργου, εμφανίζεται το κατ’ εξοχήν εκτελεστικό όργανο αυτής της εξουσίας, το Κράτος –μαζί με τη Βία ως βουβό πρόσωπο– να χλευάζει τον πάσχοντα θεό και να απαιτεί από τον Ήφαιστο να εκτελέσει χωρίς οίκτο ό,τι τον πρόσταξε ο πατέρας Δίας, δηλαδή να δέσει με τη βία στο παγερό φαράγγι τον Προμηθέα. Ο διάλογος ανάμεσα στο Κράτος και τον Ήφαιστο εδώ γίνεται αποκαλυπτικός δύο διαφορετικών κόσμων: ο κόσμος του ψυχρού εκτελεστή (Κράτος) και ο συμπονετικός κόσμος  του Ήφαιστου. Ο δεύτερος κόσμος θεωρεί πως «η συγγένεια  [θεός προς θεό] και η φιλία είναι κάτι το ιερό» (στ. 39)· γι’ αυτό δέχεται με απροθυμία τις διαταγές του Δία: υπηρετεί χωρίς τη θέλησή του τη νέα τάξη πραγμάτων, σε αντίθεση με το Κράτος που «πάντοτε ήταν άσπλαχνο και γεμάτο αυθάδεια» (στ. 42).



§ 3

Για το Κράτος δεν υπάρχει μέτρο ελέγχου της ωμότητας, της βαρβαρότητας. Το μόνο μέτρο είναι η άμετρη βούληση του Δία. Το Κράτος λοιπόν αναλαμβάνει το ρόλο του άβουλου υπηρέτη αυτής της βούλησης. Έτσι γίνεται ψυχρός εκτελεστής των ορέξεων αυτής εδώ και επιχαίρει για τα δεινά του Προμηθέα:
                        
                        «Και τώρα αυθαδίαζε εδώ και των θεών τα προνόμια
                        αρπάζοντας χάριζέ τα στους θνητούς. Σε τι είναι άξιοι
                        για να σε απαλύνουν από τους πόνους σου οι θνητοί;
                        Ψευδωνύμως σε λένε Προμηθέα οι θεοί·
                         Εσύ τώρα χρειάζεσαι έναν προμηθέα για να βρεις
                         τρόπο να βγεις έξω απ’ αυτά» (στ. 82-87).


§ 4

Η ιδέα και η εικόνα επιβολής της βίας από το Κράτος συνιστά μια πρωτόφαντη σύλληψη του Αισχύλου, η οποία έκτοτε έμελλε να επαληθεύεται και ως ιστορική πραγματικότητα με τις διάφορες μορφές κράτους και κρατικής βίας που έχουμε γνωρίσει ως τώρα. Εάν κανείς κάνει αφαίρεση από την ψευδεπίγραφη θεωρία του κράτους δικαίου –ψευδεπίγραφη εν πολλοίς, γιατί πρόκειται για νομιμοποίηση της εν λόγω βίας– ευθύς ανασυλλέγει πολλαπλές εμπειρίες πεφωτισμένης βίας και ωμότητας. Αρκεί ένα παράδειγμα, πλήρως ταιριαστό με την Αισχύλεια αντίληψη του κράτους: όταν ρώτησαν τον Χίτλερ πώς θα μπορούσε να ελέγξει πολιτικά και να κυβερνήσει όλες εκείνες τις χώρες που κατακτούσε, απάντησε: θα βρεθούν αρκετοί προδότες της πατρίδας τους που θα θελήσουν να με υπηρετήσουν. Τέτοιοι ψυχροί εκτελεστές του σύγχρονου Προμηθέα, δηλαδή εκτελεστές του έθνους, εθνοπροδότες με μετανεωτερικό μανδύα, αφθονούν στις εποχές μας.    

5 σχόλια:

  1. Διαβάζοντας το παράδειγμά σας με τον Χίτλερ, σκέφτομαι πως οι ανά τα κράτη υποστηρικτές του και προδότες της πατρίδας τους στους οποίους και ορθώς υπολόγιζε, δεν θα ήταν προφανώς οι εμφορούμενοι από γνήσια αντί-εξουσιαστικά ιδεώδη, αλλά μάλλον οι ένθερμοι υποστηρικτές της όποιας μορφής εξουσίας. Αυτοί, δηλαδή, που θα υποστήριζαν τόσο τον Χίτλερ για όσο ήταν ο κυρίαρχος της πατρίδας τους, όσο και την όποια πολιτική ή μη εξουσία προέκυπτε αφού ο Χίτλερ έπεφτε ή όποτε και όπως αυτή προέκυπτε. Γι’ αυτούς, η πατρίδα δεν θα θιγόταν ούτε από την εξουσία του Χίτλερ, ούτε από την όποια άλλη εξουσία της τύχαινε πριν ή μετά τον Χίτλερ, μια και την έννοια της πατρίδας, άνθρωποι σαν κι αυτούς, την κατανοούν μόνο ως συνυφασμένη κατ’ αναγκαιότητα με την έννοια του κράτους και της εξουσίας. Επομένως ή δεν μπορούμε να τους θεωρήσουμε προδότες της πατρίδας τους ή αν θεωρήσουμε αυτούς προδότες, οφείλουμε να θεωρήσουμε προδότες και όσους κατανοούν την έννοια «πατρίδα Ελλάδα» ως ανάλογη της έννοιας «κράτος Ελλάδα».

    Πόσοι Έλληνες σήμερα κατανοούν την πατρίδα ως ποιητική/μαγική έννοια/ιδέα που αφορά την ανθρωπότητα και είναι ταυτόσημη της ελευθερίας, ώστε να θελήσουν να δώσουν τη ζωή τους γι’ αυτή την ελεύθερη και ποιητική ιδέα και πόσοι ως ένα κράτος αντίπαλων τάξεων που οφείλει να κυβερνάται από την όποιας μορφής εξουσία – άρα και του Χίτλερ, της Μέρκελ ή όποιου άλλου;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος12 Σεπτεμβρίου 2011 - 7:23 π.μ.

    1. Αναφέρθηκα στον Χίτλερ ως ένα ιστορικό παράδειγμα που στη γενίκευσή του αφορά σε όλους τους κρατιστές· κρατιστές, με το Αισχύλειο νόημα του Κράτους – Βία, που δεν σκέπτονται το αληθινό συμφέρον των ανθρώπων, αλλά υπηρετούν δουλικά και βίαια μόνο τη νέα τάξη πραγμάτων.

    2. Μια τέτοια ιστορία επαναλαμβάνεται, με μαθηματική ακρίβεια, και στους καιρούς μας: Όσοι ορέγονται την εξ-ουσία για την εξ-ουσία και όχι σπάνια αναλαμβάνουν τη διακυβέρνηση του τόπου, ως εντεταλμένοι της νέας τάξης πραγμάτων, υπηρετούν ψυχρά τα συμφέροντα των νέων διεθνών αφεντικών τους. Συγχρόνως, αυτοί οι υπηρέτες-μισθοφόροι πλουτίζουν και δίνουν στον πεινασμένο λαό αντί για ψωμί παντεσπάνι –κατά το πρότυπο της Μαρίας Αντουανέτας λίγο πριν τη Γαλλική επανάσταση. Καθημερινά επί πλέον δεν ερυθριούν από ντροπή, όταν ρητορεύουν υπέρ της πατρίδας, ενώ στην πράξη την οδηγούν, ως νέοι πατριδοκάπηλοι, στο χαμό χωρίς επιστροφή.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Σας ευχαριστώ για την απάντηση.

    Συμφωνώντας με όσα γράφετε, αναρωτιέμαι πώς είναι δυνατόν να προκύψουν «εκπρόσωποι» διάφοροι των ήδη υπαρχόντων, όταν δεν αλλάζει (ως το οφείλει στον εαυτό του) αυτός που εκπροσωπείται (ο ίδιος ο λεγόμενος ‘λαός’). Η περιρρέουσα απανθρωπιά, δεν είναι χαρακτηριστικό μόνο του κράτους και της βίας (δίχως να λέω πως εσείς θεωρείτε πως είναι μόνο αυτών). Όσο εξακολουθούν να παραμένουν ανερυθρίαστοι οι πολιτικοί και οι εργατοπατέρες μετά τις τραγικές απαγγελίες τους, άλλο τόσο εξακολουθούν να κλέβουν και να «εξ-ανθρωπίζονται» οι διευθυντές, γραμματείς και φαρισαίοι των όποιων οργανισμών και "υπηρεσιών" όπως και όλες οι κάστες των νοικοκυραίων/υπαλλήλων/επαγγελματιών/κλεφτών και να παραμένουν σιωπηλοί (ακόμα και δια της «διαμαρτυρίας» τους) όλοι οι υπόλοιποι, παρέχοντας πλήρες άλλοθι στο όποιο γιουρούσι.

    Ανάμεσα στο Δία (κράτος - βία) και στον ήρωα, υπάρχει ο χορός (ο λαός ) ο οποίος στις μέρες μας έχει τη δυνατότητα (κι ενώ δύναται τόσο να πληροφορείται παντοιοτρόπως και για τα πάντα, όσο και να «καθοδηγείται») να μην πάει να ψηφίσει, να μην πάει να δουλέψει, να μην πληρώνει, να μην υποκύπτει σε τίποτα, αλλά να βοηθά τον όποιο συνάνθρωπο υποφέρει. Τίποτε από αυτά δεν κάνει όμως ο χορός, ως πολιτικό και έλλογο ζώο που είναι. Παραμένει σαν στήλη άλατος/υπάλληλος της εξουσίας και απλώς απαγγέλλει – στην καλύτερη περίπτωση – βαθυστόχαστα, κάνοντας μεταφυσικές γαργάρες ενώ δίπλα του οι ήρωες της ανωνυμίας και της αφάνειας σφαδάζουν. Μια και ο χορός, δεν αναγνωρίζει την ανθρωπότητα στο πρόσωπο του πεπερασμένου Προμηθέα (τον οποίο απλώς παρατηρεί να υποφέρει με συμπόνια - αν όχι με ακόρεστη λαχτάρα, αφού βλέποντας τον άλλο να βασανίζεται και να πεθαίνει, συνειδητοποιεί πως δεν βασανίζεται και δεν πεθαίνει ο ίδιος), αλλά στον αθάνατο Δία.

    Ο λαός-χορός, που θα λατρέψει εκ των υστέρων τον Προμηθέα ως ήρωα και ευεργέτη του, δεν θα τον λυτρώσει ποτέ από το μαρτύριό του. Ούτε καν «ξου» στον αετό δεν θα κάνει, μια και ο αετός (οι δυνάμεις ασφαλείας του) προέρχεται από τα σπλάχνα του λαού και με τις ξεσκισμένες σάρκες του Προμηθέα είναι που τρέφονται ολόκληρες οικογένειες με αθώα παιδάκια-αετόπουλα, που «δεν φταίνε σε τίποτα τα καημένα». Ο χορός συμπονά τον Προμηθέα, ταΐζει τον αετό και τα παιδιά/αετόπουλά του με σάρκες ηρώων , αλλά αποστρέφει το βλέμμα του από θλιβερά και βασανιστικά θεάματα και στρέφει το πρόσωπό του προς τον ολόφωτο Δία, με τον οποίο ταυτίζεται και τον οποίο πιστεύει ως τον μοναδικό πατέρα-θεό του (πατρίδα - θρησκεία -οικογένεια).

    Είναι τόσο αξιομίσητα το κράτος και η βία, όσο ακριβώς αξιομίσητοι είναι και οι στυλοβάτες-θύματά τους (εκ των οποίων δεν εξαιρώ τον εαυτό μου).

    Ωστόσο το ζητούμενο είναι η κάθαρση. Ό,τι λέμε, λέγεται στα πλαίσια της απαιτούμενης κοινής επίγνωσης που οδηγεί στην κάθαρση (η οποία έρχεται πάντα και αναπόδραστα, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στο έναν ή στον άλλο χώρο ή χρόνο, όπως αναπόδραστα κυλάει και το περιδινούμενο νερό στα ποτάμια).

    Υ.Γ. 1 Πρέπει να γραφτεί μια τραγωδία όπου το θύμα να είναι επιτέλους και ο χορός. (Αυτό που θα ήταν όντως δίκαιο για τον λαό μας, για την «πατρίδα» μας, το ζούμε ήδη και μας αναλογεί και περισσότερο – η δε «αγανάκτηση» μας, αποτελεί, κατά τη γνώμη μου υπέρβαση των εσκαμμένων της όποιας ηθικής δύναται να διατρέχει ακόμα και τον «μέσο πολίτη» ). Οι αιώνιες προσευχές του χορού, φιλοτεχνούν το αιώνιο πορτραίτο του μοναδικού Πατέρα Δία και την αδιαφιλονίκητη κυριαρχία του επί των πάντων (που δεν είναι παρά μια ιδέα – όπως όλα).

    Υ.Γ.2 Ο μόνος αξιοπρεπής ανθρώπινος χορός (που δεν στήνεται στα τέσσερα από ‘δω κι από ‘κει προκειμένου μόνο να επιβιώνει), είναι ο χορός των Σουλιωτισσών και ο σκοπός του ένας και ποιητικός: Ελευθερία ή θάνατος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δημ. Τζωρτζόπουλος13 Σεπτεμβρίου 2011 - 2:48 μ.μ.

    1. Πράγματι, ο χορός στον "Προμηθέα Δεσμώτη" είναι
    το σύμβολο του λαού που νομιμοποιεί την εξ-ουσία του Δία και παρηγορεί τον Προμηθέα ως "συναισθηματική" προέκταση αυτής της εξ-ουσίας: τον επανακαλεί δηλαδή στην τάξη,του ζητά να μετά-νοήσει,γιατί ο ίδιος ο χορός δεν είναι προμηθέας. Μεταφορικά, διαχρονικά και επικαιρικά όλη αυτή η σκηνή χορού και Προμηθέα λειτουργεί όπως το περιγράφετε πιο πάνω: ο φοβισμένος λαός φρόνιμα και τακτικά τάσσεται στο πλευρό αυτού που εξουσιάζει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δημ. Τζωρτζόπουλος13 Σεπτεμβρίου 2011 - 2:55 μ.μ.

    Πιο δουλόφρονη φράση, έκφραση, φρονηματική πειθάρχηση δεν υπάρχει από το μετανοείν, δηλαδή από το να αρνηθείς αυτό που κατέκτησες με αίμα:είτε είναι μια στάση ζωής, είτε μια απάρνηση του ζυγού με προσωπικό μαρτύριο σαν αυτό του Προμηθέα είτε ...
    Ας θυμηθούμε τη γεμάτη συμβολισμό φράση του Προμηθέα από το εν λόγω έργο του Αισχύλου: με ένα λόγο εχθαίρω, δηλαδή μισώ, όλους τους θεούς. Ας διαλέγει λοιπόν ο καθένας μας τους θεούς που πρέπει να αποτινάξει από πάνω του: ιδεολογικούς, κοσμικούς, εξουσιαστικούς ...

    ΑπάντησηΔιαγραφή