Κυριακή, 16 Οκτωβρίου 2011

Fr. Nietzsche: Κοινωνία και Πολιτική (1)


                                                                        

Friedrich  Nietzsche
1844–1900

Το κόμμα και το άτομο

§ 1

Εισαγωγικές παρατηρήσεις

Είναι κοινός τόπος ότι η φιλοσοφία του Νίτσε διακρίνεται για τον αινιγματικό και όχι λιγότερο πολεμικό χαρακτήρα της. Σε μια ορισμένη αναλογία προς αυτό τον χαρακτήρα, ο συγκεκριμένος φιλόσοφος αποτιμήθηκε, κατά κύριο λόγο, ως μηδενιστής, ελευθεριακός, ανελέητος πολέμιος του νεοτερικού ανθρωπισμού κ.λπ. Υπό το κράτος αυτών και άλλων χαρακτηρισμών φαίνεται να περνά σε δεύτερη μοίρα ο προσδιορισμός του ως πολιτικού φιλοσόφου. Τι μπορεί να ισχύει πραγματικά; Ο Νίτσε είναι κατ’ εξοχήν πολιτικός φιλόσοφος· και ακριβώς, επειδή είναι πολιτικός φιλόσοφος, μπόρεσε να εισδύσει πολύ επιδέξια στην πολυπλοκότητα τω προβλημάτων της ανθρώπινης κοινωνίας και να ταράξει τον καθεστωτικό καθωσπρεπισμό των κοινωνικοπολιτικών εγκλεισμών. Αυτός ο «ταραξίας» φιλόσοφος δεν κατασκευάζει κάποιο φιλοσοφικό σύστημα ή κάποια μέθοδο, κατ’ επέκταση δεν βιάζεται να προτείνει έτοιμες λύσεις, συμβατές με τον ένα ή τον άλλο τύπο κοινωνίας, αλλά αναλύει βαθιά και γλαφυρά τις συνθήκες, κάτω από τις οποίες τα ανθρώπινα άτομα και οι λαοί δύνανται να διασώσουν κάτι από τη ζωτικότητά τους και την ελευθερία δράσης τους.  Η πολιτική του σκέψη δεν κολακεύει μάζες, άτομα, ομάδες, κόμματα και παρόμοια μορφώματα ούτε ωραιοποιεί πολιτικά και κοινωνικά συστήματα.  Επιχειρεί να καταλάβει την απελευθέρωση του ανθρώπινου πνεύματος μέσα από την «ανατροπή» της παραδοσιακής μεταφυσικής και την αποδόμηση, διά του υπερανθρώπου, της νεοτερικής μετριότητας που παράγει η μαζική κουλτούρα.

§ 2

Κείμενα

1. Ο πιο επικίνδυνος κομματικός άνθρωπος: Σε κάθε κόμμα υπάρχει ένας άνθρωπος που εκφράζει με μεγάλη πίστη τις βασικές αρχές του κόμματος και έτσι παρακινεί τους άλλους σε αποσκίρτηση. (Menschliches Allzumenschliches, 298)

Σχόλιο: Η κομματική πίστη που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση ούτε επιτρέπει αμφισβήτηση από άλλους αποτελεί για το κόμμα τη θρησκευτική του αρχή. Υπό την ισχύ αυτής της αρχής περισσεύει, μέσα στις γραμμές ενός κόμματος, η ελεύθερη ανάπτυξη της σκέψης και της δράσης. Τα παραδείγματα είναι ουκ ολίγα: ας κοιτάξει κανείς δίπλα και γύρω του. Γι’ αυτό και κατά κανόνα το κόμμα ως τέτοιο συγκεντρώνει άσκεπτες μετριότητες, των οποίων η μόνη εκδήλωση «στοχασμού» είναι η οργάνωση του ιδίου οφέλους ή, στην πιο αγνή περίπτωση, η υπηρέτηση –ίσως μη-συνειδητά– αλλότριων συμφερόντων. Όπως σημειώνει στο κείμενο που ακολουθεί ο Νίτσε, ο άνθρωπος του κόμματος είναι δειλός, αξιολύπητος υπηρέτης του κομματικού συμφέροντος. Όταν όμως θυσιάζεται άκριτα γι’ αυτό το συμφέρον παρουσιάζεται προς τα έξω ως μάρτυρας.

2. Ο Μάρτυρας παρά τη θέλησή του: Σε ένα κόμμα υπήρχε ένας άνθρωπος που ήταν πολύ φοβητσιάρης και δειλός, έστω και για να αντιλογήσει στους συντρόφους του: τον χρησιμοποιούσαν για κάθε δουλειά, ζητούσαν και επιτύγχαναν τα πάντα απ’ αυτόν, επειδή ο ίδιος φοβόταν την κακή γνώμη που θα σχημάτιζαν γι’ αυτόν οι σύντροφοί του περισσότερο από τον θάνατο· ήταν μια αξιολύπητη, αδύναμη ψυχή. Οι άλλοι το γνώριζαν αυτό και με βάση τις αναφερθείσες ιδιότητές του τον έκαναν αρχικά ήρωα και τελικά μάρτυρα. Αν και ο δειλός άνθρωπος μέσα του έλεγε πάντα Όχι, με τα χείλη του έλεγε πάντα Ναι, ακόμη και πάνω στο ικρίωμα, όταν πέθανε για τις ιδέες του κόμματός του: πλάι του στεκόταν ένας από τους παλιούς συντρόφους του που τον τυραννούσε τόσο πολύ με τα λόγια και το βλέμμα, ώστε υπέμενε πραγματικά τον θάνατο με τον πιο ευπρεπή τρόπο, και έκτοτε εξυμνήθηκε ως μάρτυρας και ως σπουδαίος χαρακτήρας. (Ό.π., 73)

Σχόλιο: Τι ωφελεί η ηθική υποταγή στις κομματικές εντολές, όταν το έργο του κόμματος είναι καταστροφικό για έναν τόπο. Αυτή ακριβώς η ηθική του δούλου στερεί τον κομματιστή από κάθε πρωτοτυπία λόγου και σκέψης, από κάθε πρωτοβουλία δράσης, εκτός από μία: την πλήρη απογύμνωση του εαυτού εν ονόματι ψευδαισθήσεων ή αυταπατών ότι υπηρετώντας το κομματικό συμφέρον προσφέρει έργο στην πατρίδα του.

3. Να ζητάς να σου δίνουν τον λόγο: Κοινό στοιχείο σε όλα τα σημερινά πολιτικά κόμματα είναι ο δημαγωγικός χαρακτήρας και η πρόθεση να επηρεάζουν τις μάζες: λόγω αυτής της πρόθεσης, όλα είναι υποχρεωμένα να μετατρέπουν τις αρχές τους σε μεγάλες τοιχογραφίες ανοησιών και να τις ζωγραφίζουν έτσι στον τοίχο. Σε τούτο τίποτα πλέον δεν μπορεί να αλλάξει, είναι πράγματι περιττό ακόμη και ένα δάκτυλο μόνο να σηκώνεις ενάντιά του· γιατί σ’ αυτό τον χώρο των κομμάτων ισχύει αυτό που λέει ο Βολταίρος: όταν αρχίζει να σκέπτεται ο λαός, όλα είναι χαμένα [για τους κομματιστές]. (ό.π., 438)

4.  Φθόνος και νωθρότητα σε διαφορετική κατεύθυνση: –Τα δύο αντίπαλα κόμματα, το σοσιαλιστικό και το εθνικό –ή όπως αλλιώς ονομάζονται στις διάφορες χώρες της Ευρώπης– είναι αντάξια το ένα του άλλου: φθόνος και οκνηρία είναι οι κινητήριες δυνάμεις σε αμφότερα. Σε εκείνο το στρατόπεδο –το σοσιαλιστικό– θέλουν να εργάζονται χειρωνακτικά όσο γίνεται λιγότερο, ενώ σε τούτο –το εθνικό– πνευματικά όσο γίνεται λιγότερο· στο τελευταίο τούτο στρατόπεδο μισούν και φθονούν τα εξέχοντα άτομα που αναπτύσσονται από μόνα τους,  που χρωστούν τη μεγαλοσύνη τους στους ίδιους τους εαυτούς τους και δεν είναι διατεθειμένα να τεθούν σε ζυγό για να υπηρετήσουν τους σκοπούς μιας μαζικής δράσης· στο πρώτο στρατόπεδο μισούν και φθονούν την καλύτερη κάστα της κοινωνίας, η οποία εξωτερικά, από άποψη υλικών συνθηκών, είναι σε πιο ευνοϊκή θέση και που η αυθεντική της αποστολή, δηλαδή η παραγωγή των ύψιστων αγαθών του πολιτισμού, καθιστά την εσωτερική της ζωή πιο δύσκολη και επίπονη ... Ζήστε ως ανώτεροι άνθρωποι και ασχοληθείτε πάντοτε με τα έργα της ανώτερης κουλτούρας, – τότε καθετί το ζωντανό σ’ αυτή θα αναγνωρίσει τα δίκια σας, και η τάξη, δηλαδή η οργάνωση, η διάταξη, της κοινωνίας, της οποίας αποτελείτε την κορυφή,  θα είναι άτρωτη από κάθε κακό μάτι ή χέρι. (ό.π., 479)

Σχόλιο:  Εδώ ο Νίτσε με θαυμαστή ακρίβεια λόγου και νοημάτων ομιλεί ως ένας σύγχρονος στοχαστής ενάντια στη θλιβερή μαζοποίηση (=ισοπέδωση) της πολιτικής και κοινωνικής ζωής. Σε τούτη τη μαζοποίηση πρωταγωνιστούν τα κόμματα και οι διάφορες οργανώσεις συντεχνιακών συμφερόντων. Ως πρωταγωνιστές αυτού του είδους συντελούν στην απολίθωση του βίου, στη ζωοποίηση των ανθρώπων και όχι στην πραγματική απελευθέρωσή τους, εν τέλει στην κατάλυση της αυθεντικά ελεύθερης ανάπτυξης του κοινωνικού ανθρώπου. Η εν λόγω μαζοποίηση συνεπώς συντρίβει την ατομικότητα. Ενάντια σε τούτη τη συντριβή στρέφεται η παρότρυνση των τελευταίων γραμμών για την ενασχόληση με ό,τι το πνευματικό και ανώτερο.

2 σχόλια:

  1. Ωραία και πάντα επίκαιρη ανάρτηση.
    Το ερώτημα είναι πώς, σε μια κοινωνία όπου η ατομικότητα, ενώ υπερθεματίζεται, συντρίβεται αποκομμένη από την γνήσια και οργανική της σύνδεση με το συλλογικό, πώς σε μια τέτοια κοινωνία μια συντεταγμένη ομάδα ανθρώπων μπορεί να δομήσει εαυτόν σε πολιτικό φορέα που θα αγωνίζεται για το χειραφετητικό έργο. Ποιές οι οργανωτικές αρχές, και πώς αντιμετωπίζεται ο υποδουλωτικός καταμερισμός εργασίας και το Κόμμα ως φετίχ, στοιχεία που τόσο εσωτερικεύονται από την κοινωνία όσο και αναπτύσσονται αυτοδύναμα εντός της κομματικής δομής.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. 1. Μια γενικής υφής απάντηση, αρκούντως ικανοποιητική, βρίσκει κανείς στη Χαϊντεγκεριανή ερμηνεία της ενδέκατης θέσης από τις θέσεις για τον Φόυερμπαχ του Μαρξ. Εκεί ο Χάιντεγκερ τονίζει την αναπότρεπτη παρουσία της ερμηνευτικής πράξης σε κάθε ριζοσπαστική στάση ζωής (βλ. σχετικά παλαιότερη ανάρτηση): δηλαδή κάθε πολιτικός ή κομματικός οργανισμός αποδεικνύεται αληθινός, δηλαδή επαρκής, από το πόσο είναι ικανός να στέκεται κριτικά, στοχαστικά και γι’ αυτό ανα-τρεπτικά. όχι μόνο ρητορικά, απέναντι στον κακό εαυτό του ή απέναντι στο υφιστάμενο· πόσο ικανός να χειραφετείται από τον εκάστοτε παλαιό ή σκουριασμένο εαυτό του, από την αυτο-αλλοτρίωσή του, από την παντογνωσία της άγνοιας, από τη γυμνή υποκειμενικότητα του να θέλει να εξουσιάζει τους άλλους. Συνδικαλιστές, επαγγελματίες πολιτικοί, αρχηγίσκοι της καθεστωτικής «αριστεράς» κ.λπ., με εξαιρέσεις βέβαια, εμφορούνται από την ως άνω υποκειμενικότητα.

    2. Μέσα από ένα τέτοιο καμίνι αναζήτησης του πρωτογενούς, του πηγαίου, του αυτο-αμφισβητούμενου μπορεί να οικοδομείται συλλογικότητα και να εισδύει στο υπάρχον για να το ανα-τρέπει στα μικρά και στα μεγάλα. Αλλιώς, για παράδειγμα, κατανοεί και ερμηνεύει τον Μαρξ εκείνος ο άνθρωπος (αρχηγός, μέλος ή οπαδός) και ο πολιτικός φορέας που γνωρίζει καλά και μετουσιωμένα το ιστορικό βάθος της φιλοσοφικής σκέψης και αλλιώς –πολύ αρνητικά και φτωχά- εκείνος που θεωρεί όλη αυτή τη σκέψη αστικό κατάλοιπο. Αλλιώς διοικεί ή κυβερνά ένας που παίζει νυχθημερόν με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές ή κατατρίβεται με την αγκιτάτσια –έχουμε τρανά παραδείγματα τέτοιων κρετίνων «ηγετίσκων» ένθεν και ένθεν- και αλλιώς ένας που μετα-στοχάζεται, με βάση όλα τα παραπάνω, προκειμένου να πράξει.

    2. «Υποδουλωτικός καταμερισμός …εντός της κομματικής δομής»: αυτά και άλλα παρόμοια είναι κρίκοι σε μια αναπαραγόμενη αλυσίδα του γενικού κακού –κοινωνικού, πολιτικού, πνευματικού, κομματικού …– και αξίζει να αποτελούν αφορμή για εμβάθυνση και για χειραφέτηση. Η τελευταία, ως γενικός όρος αλλαγής ζωής, δεν έρχεται ούτε πρόκειται να έλθει από κάποιο υπαρκτό φορέα, όσο κι αν ορισμένοι φορείς επαγγέλλονται κάτι τέτοιο ή από κάποιες «σοφές» προτάσεις κάποιων, αλλά αναδύεται και οφείλει να αναδύεται ως Πρόταγμα μιας «διαρκούς επανάστασης», με όλη την ευρύτητα και ευελιξία του όρου. Όσο προβαίνει προς πραγμάτωση αυτό το πρόταγμα, τόσο ανακαλύπτονται και νέοι τρόποι συλλογικής έκφρασης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή