Κυριακή, 25 Δεκεμβρίου 2011

Hegel: Διαλεκτική και ιστορία


Άτομο και ιστορία

§1

Εάν η ιστορία αποτελεί το Όλο και είναι το παν, μέσα σε αυτό το όλο εξέχουσα θέση κατέχει η φιλοσοφική προβληματική του ατόμου. Η φιλοσοφία, κυρίως με τον Χέγκελ, γίνεται φιλοσοφία της παγκόσμιας ιστορίας. Σε άμεση σχέση με αυτό, ο συγκεκριμένος φιλόσοφος ομιλεί για ενιαία ιστορία, η οποία δεν είναι άλλη από την ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης εν όλω, από τη συνολική ιστορία του ανθρώπου και της ανθρωπότητας.  Η θεμελιώδης διαλεκτική δύναμη που συντελεί, ώστε να εκδηλώνεται η ιστορική κίνηση του κόσμου και των πραγματικών φαινομένων, είναι το πνεύμα (Geist). Αυτό εδώ δεν είναι ούτε  μονοσήμαντα νους ούτε κάποιος πάνω και έξω από τον κόσμο θεός.  Είναι η ίδια η κίνηση του εαυτού ως κίνηση ή εξέλιξη της σκέψης που ως εκ της φύσης της δεν πνίγεται μέσα στα όρια του περατού. Περατά είναι μόνο τα φυσικά αντικείμενα ή όντα, ενώ απέραντη είναι η κίνηση, με βάση την οποία αυτά κατανοούνται, αναπτύσσονται και αυτοπροσδιορίζονται. Το ανθρώπινο άτομο, ως φυσικό ον, είναι περατό, πεπερασμένο: έχει ημερομηνία γέννησης και θανάτου. Ως πνευματικό ον όμως. δηλαδή όχι απλώς ως καθεαυτό αλλά θεμελιωδώς ως διεαυτό, γίνεται πρωταγωνιστής της ιστορίας και είναι διηνεκώς παρόν ως σκέψη, ως ιδέα. Ο Ηράκλειτος, για παράδειγμα, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Χέγκελ, ο Μαρξ  και κάθε πεπληρωμένο πνευματικά ον βιολογικά δεν υπάρχει πια. Ωστόσο, ως σκέψη και ιδέα είναι αναλλοίωτα συστατικά στοιχεία του Πνεύματος, δηλαδή της κίνησης του εαυτού ως κίνησης και εξέλιξης της ανθρώπινης σκέψης.  Προφανώς, εκείνοι που δεν εντάσσονται, για τον φιλόσοφο, μέσα σε  αυτή την πνευματική ιστορία του ανθρώπου είναι όλος εκείνος ο συρφετός των πολιτικών νάνων που ξεπουλά αδιάντροπα την πατρίδα του και πρόθυμα εκδίδεται «στο παραμικρό σφύριγμα του κέρδους» (Σεφέρης).

                                                §2

Μέσα στο Ευαγγέλιο της νεωτερικής εποχής, στη Φαινομενολογία του πνεύματος, ο Χέγκελ παρουσιάζει την ανέλιξη του ανθρώπινου όντος από την εμβρυακή μορφή της πνευματικής του ανωριμότητας ως φυσικού, βιολογικού ατόμου, ως φυσικής συνείδησης με τη δική του ορολογία, μέχρι την αυτάρκη πραγμάτωσή του ως πνεύματος Η πραγμάτωση αυτή ακολουθεί συγκεκριμένη πορεία και εκτυλίσσεται κατά την τάξη του Λόγου ως δια-Λόγου. Πρώτη βαθμίδα είναι ο κοινός νους, μετά ακολουθεί η συνείδηση, η αυτοσυνείδηση, ο Λόγος και τέλος η απόλυτη γνώση. Αυτή η πορεία αφορά τόσο την εξέλιξη του ατομικού πνεύματος όσο και του απόλυτου πνεύματος. Ολόκληρη τούτη η πορεία νομιμοποιείται μέσα στην ιστορία ως διαλεκτική περατού και απείρου: ως διαλεκτική αυτού που, καθότι φυσικό ή περατό, δεν γνωρίζει τίποτα για τα όρια της καθολικότητάς του και της δυναμικότητας του πνεύματος ως μιας  ακατάπαυστης δραστηριότητας που διέρχεται μέσα από την προσδιορισμένη και όχι χαοτική άρνηση και μαθαίνει πώς να γνωρίζει. Το πνεύμα εμπλουτίζεται με αντιθετικά ή αντιφατικά νοήματα μέσα από μια αντίστοιχη κίνηση. Όμως δεν μένει σε αυτά, αλλά ως προσδιορισμένη άρνηση (bestimmte Negation) μεταβαίνει σε επόμενα στάδια ανασυγκρότησης του νοήμονος όλου. Όπως παρατηρεί ο φιλόσοφος, τα όρια ενός φυσικού αντικειμένου ή όντος γίνονται γνωστά ως έλλειμμα, ως έλλειψη,  ως ανεπαρκή, μόνο όταν συγχρόνως με τη βιολογική μας συνθήκη βρισκόμαστε πέρα από αυτά ως πνεύμα.  Το γεγονός ακριβώς ότι κάτι δηλώνεται ως πεπερασμένο, ως εφήμερο συνιστά απόδειξη, τεκμήριο παρουσίας του άπειρου, του απέραντου.

§3


 Η αλήθεια, μας λέει ο φιλόσοφος,  είναι συγκεκριμένη. Αυτό σημαίνει ότι η φιλοσοφία έχει να κάνει πάντοτε με ό,τι είναι παρόν και συγκεκριμένο εν χώρω και χρόνω. Σε τούτη τη διάσταση του χώρου και του χρόνου, το υποκείμενο προσδιορίζεται από τη διαρκή του αναφορά προς το αντικείμενο και αντίστροφα: το ένα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς το άλλο. Η φιλοσοφία του πραγματικού έτσι διαμορφώνεται εν αναφορά προς το σκεπτόμενο υποκείμενο ή τη συνείδηση ως την άμεση ύπαρξη του πνεύματος. Τούτο το προσλαμβάνουμε ως εξής: όσο αναπτύσσεται η συνείδησή μας, τόσο κατανοούμε καλύτερα τον γύρω μας κόσμο και ως νοήμονα υποκείμενα διεισδύουμε στον λόγο του ενός ή του άλλου φαινομένου. Αυτός ο πραγματικός κόσμος βαθμιαία γίνεται γνωστός σε μας και αρχίζει να υπάρχει για τη συνείδηση ή για εμάς ως συνείδηση όσο προχωρεί η διαδικασία της γνώσης Αυτή όμως η προχώρηση της γνωσιακής διαδικασίας δεν είναι τυχαία ούτε αυθόρμητη. Συνιστά μια Λογική μεθερμήνευση του υπάρχοντος και ως τέτοια δεν ακολουθεί μόνο τη γραμμή μιας βήμα προς βήμα ερμηνείας και κατανόησης του εξωτερικού κόσμου, αλλά με την ίδια ένταση επιδιώκει και την ιδιο-ποίησή του. Πρόκειται για την κίνηση επιστροφής, κατά την εγελιανή ορολογία, του πνεύματος στον εαυτό του· μια κίνηση, η οποία ολοκληρώνεται απόλυτα, στο μέτρο που το γνωρίζον υποκείμενο ως συνειδητό-Είναι πλέον πραγματώνει εξίσου απόλυτα την ως άνω Λογική μεθερμήνευση του υπάρχοντος. Η πραγμάτωση τούτη ουσιαστικά σημαίνει πως το αντικείμενο ή το εξωτερικά υπάρχον έχει γίνει απόλυτα εγνωσμένο, δηλαδή έχει εισδύσει στη Λογική του υποκειμένου και υπάρχει ως η ανάκτηση  του εαυτού του υποκειμένου ή ως επιστροφή εντός εαυτού του πνεύματος από την εξωτερικότητά του, ήτοι από την εξωτερίκευσή του ή την αποξένωσή του. Ανάλογα με το πώς κατορθώνει  η επί μέρους ή η συλλογική ατομικότητα να φτάνει σε τούτη την πλήρωση,  δηλαδή στην έλλογη [=διαλεκτική] ενότητα ή η ταυτότητα του εαυτού και του άλλου, γίνεται άξια της ιστορίας και του ανθρώπινου πεπρωμένου, χωρίς να    εκπίπτει στην οντολογική κατάσταση του μίσθαρνου και πραιτοριανού. 
                                                                                      

11 σχόλια:

  1. Για άλλη μια φορά ευχαριστώ με ειλικρίνεια, για το θέμα και την περιεκτικότητα αυτής της ανάρτησης.

    Θέλω να σταθώ σε δύο σημεία.
    α) Η ''αμεσότητα'' ως λογική προυπόθεση (η οποία όμως τίθεται ως τέτοια από τη νοητική διαμεσολάβηση του γνωρίζοντος υποκειμένου), δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση, εφόσον δεν υπάρχει τίποτα πραγματικά ''άμεσο'' αφού τοποθετείται στις χωροχρονικές συντεταγμένες μιας κοινωνικής πραγματικότητας (αφού αποτελεί το ίδιο το ''άμεσο'' και το γνωρίζουν υποκείμενο εξ αρχής στοιχεία μέσα στο πλέγμα του σύμπαντος των κοινωνικών σημασιών)?

    β) Αν για κάποιους ο Χέγκελ αίρει την ριζική αντίθεση υποκειμένου-αντικειμένου, συνειδητού-Ειναι και υλικού-Είναι, υπέρ του συνειδητού-Είναι, ενώ ο Μάρξ υπέρ του υλικού-Είναι, υπάρχει ο τρίτος δρόμος που υπερβαίνει και τους δύο?

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. ...Aν και αντιλαμβάνομαι ότι μάλλον το πνεύμα που περιγράφεται και η διαλεκτική δύναμη της αυτοκίνησης δεν είναι απλώς μια ''μεροληψία'' υπέρ του συνειδητού Είναι!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. 1.Το πνευματικό στοιχείο ως το συνειδητό-Είναι δεν είναι ποτέ δεδομένο παρά το έπαθλο συνεχών και ανηλεών ανα-τροπών του άμεσου Είναι. Αυτές οι ανα-τροπές προσδιορίζουν το Είναι ως γίγνεσθαι, δηλαδή ως διαλεκτική συνειδητού και μη-συνειδητού ή όχι ακόμα συνειδητού-Είναι. Το άμεσο υπάρχει λοιπόν ως αισθητό και ζητεί την στοχαστική του διαμεσολάβηση.
    2. Η προτεραιότητα του υλικού στοιχείου στον Μαρξ δεν αίρει την ως άνω διαλεκτική ούτε εκπαραθυρώνει την αναγκαιότητα δράσης του αυτοσυνείδητου υποκειμένου. Την εκπαραθύρωση τούτη απλώς πραγματώνουν ορισμένοι εξάθλιοι του σήμερα που θέλουν με το όνομα και τη σκέψη του Μαρξ να οικοδομούν τα δικά τους ωφελιμιστικά παλάτια εξουσίας: να εξουσιάσουν ως νέα πετρώματα και όχι να υπερασπιστούν την εξ-έγερση του ανθρώπου ως διηνεκή κατάσταση αυτοπροσδιορισμού του.
    3. Σκέπτομαι ότι δεν μπορεί κανείς να αποκλείει οριστικά χαραγμένους ήδη δρόμους υπέρ κάποιων άλλων. Οι εκάστοτε δρόμοι αλληλοπροσδιορίζονται λιγότερο ή περισσότερο μεταξύ τους και αλληλεξαρτώνται. Οι ίδιοι θέτουν και την αναγκαιότητα του νέου δρόμου ως του προσδοκώμενου. Το σίγουρο ωστόσο και το θετικό είναι πως ο Χάιντεγκερ επιχείρησε εν πολλοίς επιτυχώς να σκεφτεί το Είναι, πολιτικό, κοινωνικό κ.λπ. μέσα από την υπέρβαση, την αποδόμηση των αυθαιρεσιών της όποιας -υλικής ή πνευματικής- υποκειμενικότητας και υπέρ μιας λειτουργικής ενότητας Είναι και νοείν.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ευχαριστώ για την απάντηση, και συγχαρητήρια για την ανθολόγηση των κειμένων του Χέγκελ στο τελευταίο σας βιβλίο. Καλές γιορτές!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δημ. Τζωρτζόπουλος26 Δεκεμβρίου 2011 - 7:22 π.μ.

    Και εγώ ευχαριστώ για όλα και εύχομαι πάντα το καλύτερο!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Λίγες σκέψεις:
    Η φιλοσοφία αναζητά απαντήσεις σε ερωτήματα. Μέλημά της είναι πριν απ’ όλα να ελέγξει τη λογικότητα των ερωτημάτων, από την οποία και μέσα στην οποία ενυπάρχει ήδη κι επομένως προκύπτει η απάντηση. Η ερώτηση, είναι μια διαδικασία άρθρωσης/προσέγγισης αυτού, που μέσω της απάντησης, καλούμε γνώση, ενώ αληθής (ή αντιθέτως ψευδής) είναι η διαδικασία που αποκτούμε τη γνώση (σε σχέση προς τα ήδη δεδομένα της). Στο μυαλό, δεν χωρά ο κόσμος ο ίδιος παρά μόνο η εν δυνάμει εικόνα/γνώση του ως πνεύμα το οποίο είναι ένα πεδίο της ύλης στο οποίο αντικατοπτρίζεται (αναπαρίσταται) η όποια ύλη του κόσμου (και το ίδιο το πνεύμα ως ύλη – αυτό που λέμε αυτογνωσία). Στο μυαλό χωρά η γνώση/εικόνα/αναπαράσταση του κόσμου/ και όχι ο κόσμος/εαυτός (δηλαδή, το άπειρο υλικό της παράστασής τους). Τόσο ο κόσμος όσο και ο εαυτός ακόμα και ως απόλυτο Είναι (που ας μην ξεχνάμε πως είναι μια πνευματική/ιδεατή/ρυθμιστική διάστασή τους και τίποτε το απτό στο παρόν(μέλλον - παρελθόν), όπως για είναι παράδειγμα μια καρέκλα, ένα μήλο ή ένας άνθρωπος, ως τα μόνα που δεχόμαστε ως νόμιμα αντικείμενα της φιλοσοφίας) παραμένουν διαρκώς ελεύθερα και διαρκώς αδιάγνωστα (μη συνειδητά) κατά την αναλογία/αντιστοιχία που και το πεπερασμένο, ορίζει και ορίζεται από το άπειρο, το απέραντο. Η απόλυτη γνώση, με την έννοια της απόλυτης κατάκτησης/ταύτισης εαυτού/κόσμου (αυτό που θα κατανοούσαμε και ως θεό) θα ήταν το πέρας του απέραντου. Ο θεός αν ήταν, θα μπορούσε να είναι μόνο το απόλυτο μηδέν – δηλαδή, η εκ των προτέρων του κόσμου (κατά)λυση όλων των φιλοσοφικών προβλημάτων (το οποίο συνιστά ανοησία, από τη στιγμή που κόσμος υπάρχει και δεν μοιάζει να είναι - όλος κι όλος - μια μορφή του μηδενός). Αντιθέτως, το φιλοσοφικό-ποιητικό ‘τίποτα’ ως το παραμόνιμο αδιάγνωστο και άπειρο κενό μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται το πεπερασμένο μη κενό (ο υπαρκτός κόσμος) είναι το αναγκαίο προς τη διαλεκτική (έλλογη) ενότητα, σημείο της εξίσωσης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Η επόμενη λογική, είναι αυτή που θέτει και νέα ερωτήματα. Είναι αυτή που σφυρηλατεί τη λογικότητα των νέων ερωτημάτων. Η επόμενη γνώση, ωστόσο, αν υπερβαίνει την όποια λογική (η οποία είναι μόνο μέσον), είναι η ποιητική γλώσσα των καταφάσεων (και όχι η λογική γλώσσα των ερωτημάτων/απαντήσεων/από-φάσεων). Μέχρι την επόμενη αλλαγή φάσης.
    Η γνώση είναι ταξίδι, δεν είναι προορισμός. Ή αλλιώς ο προορισμός της γνώσης είναι το αέναο ταξίδι της ανά – παρά- στασης του αντικειμένου μέσω της ανά – στασης του υποκειμένου.
    Κατανοώ τη γνώση ως διαρκή ανά-παράσταση του εγνωσμένου κι όχι ως ενότητα/ταύτιση του γνώστη με το εγνωσμένο του. Δεν μπορώ να κατανοήσω – προσωποποιήσω την αλήθεια ως ουσιαστικό (μια και καταλύεται έτσι η όποια διαλεκτική). Αληθές μπορεί να είναι ένα αντικείμενο, μόνο ως γνωστικό δεδομένο, στη σχέση του (ως δεδομένη ανά-παράσταση και όχι ως η ίδια η παράσταση) ως προς τη θεώρηση της γνώσης μας γι’ αυτό. Δεν υπάρχει το αντικείμενο «αληθές», όπως υπάρχει το αντικείμενο «μήλο». Ένα μήλο, δεν είναι αληθές ή ψευδές. Κάτι, ή είναι ή δεν είναι μήλο. Όσο δεν υπάρχει το ψευδές μήλο, άλλο τόσο δεν υπάρχει και το αληθές. Ψευδές είναι αν πούμε πως υπάρχει αληθές ή ψευδές μήλο. Ψευδής ή αληθής είναι ο τρόπος απόκτησης της γνώσης. Ψευδής ή αληθής είναι η ανά-παράσταση της παράστασης (η γνωστική εικόνα της) κι όχι η παράσταση η ίδια. Ψευδής ή αληθής είναι η γνώση στη σχέση της με τον εαυτό της και όχι στη σχέση της με το αντικείμενό της. Αν η γνώση ήταν α-ληθής, δεν θα εξελισσόταν. Η γνώση αυτό-ανά-θεωρείται κι έτσι εξελίσσεται. Μια γνώση που παραμένει α-ληθής (που δεν περνά δηλαδή στη λήθη, προκειμένου να αντικατασταθεί από την εξέλιξή της που είναι το μόνο α-ληθές χαρακτηριστικό της) είναι μια γνώση ψευδής.

    Σας ευχαριστούμε

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Στο πρώτο σχόλιο

    αντί του «Στο μυαλό χωρά η γνώση/εικόνα/αναπαράσταση του κόσμου/ και όχι…» έπρεπε να γραφτεί «Στο μυαλό χωρά η γνώση/εικόνα/αναπαράσταση του κόσμου/εαυτού και όχι…»

    και παρακάτω, αντί του «όπως για είναι παράδειγμα μια καρέκλα» έπρεπε να γραφτεί «όπως είναι για παράδειγμα μια καρέκλα»

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Δημ. Τζωρτζόπουλος26 Δεκεμβρίου 2011 - 2:20 μ.μ.

    O σχολιασμός σας είναι σημαντικός και αναδεικνύει τη σπουδαιότητα της αναλυτικής σκέψης, κάτι που σήμερα είναι πολυτέλεια.

    Πάντοτε το καλύτερο!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Καλημέρα κ.Τζωρτζόπουλε και χρόνια πολλά.

    Θα ήθελα να κάνω μια αφελή ερώτηση -μιας και δεν έχω εντρυφήσει στην φιλοσοφία αρκετά. Με αφορμή ένα βιβλίο που διαβάζω τώρα, το "Η Επιστήμη και ο Άνθρωπος" του Ράσελ, θα ήθελα αν μπορείτε να μου πείτε τι έχετε εσείς στο νου σας όταν μιλάμε για "Ύλη". Διότι σε αυτό το βιβλίο ο Ράσελ ασκεί κριτική στον Υλισμό, αλλά σε αυτήν του την κριτική πραγματεύεται κάπως "φυσικιστικά" θα έλεγα την Ύλη, και δεν ξέρω κατά πόσο η Ύλη των υλιστών με την ύλη στην οποία ασκεί κριτική ο Ράσελ έχουν τομές.Δηλαδή -για να μπω στο ψαχνό- κατά πόσο οι εξελίξεις στην σύγχρονη φυσική -στην ατομική φυσική δηλαδή- μπορούν να αποτελούν ένα πλήγμα για τις κατεστημένες αντιλήψεις των υλιστών πάνω στον Υλισμό?

    Υ.Γ-Είναι άσχετο κάπως με το παρόν άρθρο, και γιαυτό απολογούμαι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. 1. Πρωτίστως, η ύλη είναι ό,τι λέει η λέξη: φυσικό,υλικό, αισθητό αντικείμενο ή πράγμα. Πιο φιλοσοφικά: η ύλη σχετίζεται με το πραγματικό περιεχόμενο των αντικειμένων, των σωμάτων. Ο κάθε φιλόσοφος ωστόσο την κατανοεί, πάντα στα πλαίσια του πιο πάνω ευρέος πεδίου, με πιο ειδικό και σχετικό με τη φιλοσοφία του τρόπο.Ο Πλάτων, ας πούμε, έχει κατά νου τον κενό χώρο, ο Αριστοτέλης το ά-μορφο Είναι, ο Ράσελ τις έννοιες των εμπειρικών επιστημών κ.λπ.

    2.Οι εξελίξεις στη σύγχρονη φυσική χρειάζεται κι αυτές να μελετώνται και να συσχετίζονται με τις παραδοσιακές αντιλήψεις περί ύλης και υλισμού κάθε φορά συγκεκριμένα. Σε κάθε περίπτωση βέβαια διορθώνουν, ενισχύουν ή ανατρέπουν παλαιές αντιλήψεις.

    Χρόνια πολλά και ό,τι το καλύτερο

    ΑπάντησηΔιαγραφή