Τετάρτη, 22 Φεβρουαρίου 2012

Fr. Kafka: Ίχνη ανα-τροπής







Φραντς  Κάφκα
1883–1924

Οι αλυσίδες του βασανισμένου ανθρώπου

§1

Τι καινούριο θα μπορούσε να αναζητήσει κανείς μέσα στο έργο του Κάφκα; Σε κάθε περίπτωση, η αξία αυτού του έργου έχει αποτιμηθεί και συνεχίζει να αποτιμάται δεόντως από την οπτική της αυστηρά λογοτεχνικής γραφής. Μέσα στην χειμαρρώδη ροή αυτής της γραφής υφαίνεται καθορισμένος χώρος του ανθρώπου που ομιλεί τη γλώσσα ενός ελευθεριακού ρομαντισμού και μιας σκεπτικιστικής δυσπιστίας απέναντι στις βολικές και όχι λιγότερο βολεματικές ιδεολογίες της «προόδου».  Συγχρόνως, στα σπλάχνα τούτης της γραφής κυοφορούνται όχι σπάνια εκρηκτικές αντι-στάσεις λόγου «σε μια εξουσία χωρίς όρια» (Adorno). Πράγματι, ένα προσεκτικό βλέμμα διακρίνει στα περισσότερα κείμενα του Κάφκα μια δρώσα αντίδραση σε αλυσίδες «φτιαγμένες από γραφειοκρατικά χαρτιά»· αλυσίδες με τις οποίες δεσποτικές εξουσίες ακινητοποιούν τους ανθρώπους και τους καταδικάζουν να βασανίζονται μέσα στην υποτέλεια. Έχοντας βιώσει ο ίδιος την αυταρχική συμπεριφορά του πατέρα επεξεργάζεται ένα αντιαυταρχικό θεώρημα ζωής, το οποίο θεματοποιεί μέσα στο έργο του ως αντίπαλο δέος των απανταχού παρόντων απρόσωπων μηχανισμών.  Στο ημιτελές μυθιστόρημά του: ο Πύργος ο Κάφκα γίνεται αινιγματικά αποκαλυπτικός. Ένας ολόκληρος κόσμος είναι εγκλεισμένος, κατά τη συμβολική γλώσσα του τίτλου, εδώ μέσα σαν μέσα στην κόλαση. Η λύτρωση είναι απούσα. Αλλά η κόλαση αυτή δεν παραπέμπει μόνο στην έκπτωση του ανθρώπου, παρά θέτει και μια κάποια αναγκαιότητα της λύτρωσης.

§2

Η λύτρωση τούτη είναι ο κόσμος της αλήθειας, τον οποίο πρέπει να επιδιώκουμε να εγκαταστήσουμε μέσα στη ζωή. Το θέμα έτσι, μέσω της λογοτεχνικής γραφής, τίθεται οντολογικά. Ο Πύργος –γερμανικά: das Schloss=κλείσιμο-εγκλεισμός– ως πύργος άριστα απηχεί την έδρα μιας ενσώματης εξουσίας, η οποία μακρόθεν κατοπτεύει και εξουσιάζει το χωριό που είναι ο χώρος των βασανισμένων ανθρώπων.  Πώς το κατοπτεύει και το εξουσιάζει μακρόθεν; Μέσω των απρόσωπων γραφειοκρατικών μηχανισμών με τα απρόσωπα «πρόσωπα». Αυτά εδώ μόνο ανθρώπινα πρόσωπα δεν είναι. Παραμένουν άξεστα, αγροίκα, άτεγκτα, αναίσθητα. Χωρίς ένα τέτοιο γραφειοκρατικό σύμπαν κανένα είδος δεσμών, αλυσίδων, για τη βασανισμένη ανθρωπότητα δεν θα μπορούσε να κατασκευασθεί, καμιά εθνοπροδοσία δεν θα παρουσιαζόταν σε έναν δυστυχισμένο λαό ως «εθνοσωτηρία». Απέναντι όμως σε τούτη την κόλαση του Πύργου, ήτοι πύργου, υψώνει ανάστημα ο χωρομέτρης, βασική μορφή του μυθιστορήματος. Αυτός αναδύεται ως λύτρωση. Η παρουσία του στο χωριό, στον χώρο δηλαδή των θνητών που συνθλίβονται, συνδέεται με την εναντίωση στην αλαζονεία της εξουσίας, με τη σθεναρή άρνηση να είναι εθελουσίως δούλος. Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια εξεγερμένη φωνή, η οποία πρεσβεύει την ατομική ανυποταξία. Αυτό ωστόσο δεν αρκεί, γι’ αυτό και μέσα στο μυθιστόρημα συναντούμε και άλλες παρόμοιες φωνές.  Όπως κι αν έχει τελικά το πράγμα, μια, δυο τρεις … τέτοιες φωνές αποτελούν σήματα, μέσα στην ιστορικότητα των ανθρώπινων όντων, για  πιο προωθημένες μορφές εναντίωσης στις εξουσίες.     



















2 σχόλια:

  1. Πόσο καίρια μου φαίνεται η ανάρτησή σας… (δίχως να το αναφέρω αυτό ως αντίθεση με όλες τις υπόλοιπες αναρτήσεις σας, που είναι πάντα καίριες). Ωστόσο… πόσο καίρια μου φαίνεται αυτή η ανάρτησή σας.

    Θα αναφερθώ σε ένα παράδειγμα από την επικαιρότητα. Διαβάζουμε από ‘δω κι από ‘κει το εκπεφρασμένο – και απολύτως δικαιολογημένο – μένος, εναντίον του αστυνομικού που έπιασε από το λαιμό τον Μανώλη Γλέζο. Ποιος νομίζεις πως είσαι ρε μπήξε, ρε δείξε, και άλλα τέτοια. «Δείτε τη μούρη του», «να τον θυμάστε» κ.λπ.

    Δίχως φυσικά να θέλω να δικαιολογήσω την κτηνωδία του να υπακούς ακρίτως και αδιακρίτως σε διαταγές, που αντί για κτηνωδία και ως η πιο αντιδημοκρατική νοοτροπία, διαδίδεται και προάγεται ως αρετή της δημοκρατίας, έχω να παρατηρήσω, πως πολλοί από εκείνους που καταφερόμαστε κατά του αστυνομικού, είμαστε σε δουλειές, που όταν μας διατάξουν να κάνουμε το οτιδήποτε ανάλογο ή μη, θα το κάνουμε για να μη χάσουμε τη δουλειά μας, ενώ σίγουρα θα βρούμε μια δικαιολογία ανώτερη, προκειμένου να ενδύσουμε την κτηνώδη υπακοή μας, με την αίγλη του καθήκοντος και των ιδανικών.

    «Πως δεν είναι το ίδιο» θα σου πουν, με αυτό που έκανε ο αστυνομικός, όταν ένας υπάλληλος της ΔΕΗ κόψει το ρεύμα από έναν ετοιμοθάνατο. «Πως δεν είναι το ίδιο» θα σου πουν, όταν ένας υπάλληλος τράπεζας, με αυτά που ανακοινώνει στον πελάτη-συνάνθρωπό του, μπορεί να τον κάνει να πηδήξει από την ταράτσα του σπιτιού του. «Πως δεν είναι το ίδιο» θα σου πουν, όταν δεν μιλάς βλέποντας να ξεφτιλίζεται ο συνάδελφός σου από τον προϊστάμενο ή το αφεντικό. Ίσα – ίσα θα σου πουν και μπράβο, και αν καταθέσεις και εναντίον του συνανθρώπου σου, αν και όποτε χρειαστεί, θα εδραιώσεις περισσότερο τη θέση σου. Αλλά και όταν θες να αντιδράσεις, να αντισταθείς, να υπερασπιστείς άλλους ή τον εαυτό σου, να δικαιώσεις και να δικαιωθείς, επειδή υπάρχουν πολλοί (ταυτοχρόνως γίνονται όλοι, κατά περίπτωση), επαγγελματίες της αντίστασης και της αντίδρασης, αν δεν πας με τα νερά των αυτόκλητων ή μη υπερασπιστών σου και αν η δικαίωση του όποιου αγώνα σου δεν εξυπηρετεί τους δικούς τους σκοπούς, γίνονται ένα με τους αντιπάλους τους εναντίον του ενός. Γίνονται όλοι ο Πύργος, εναντίον του Χωρομέτρη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος22 Φεβρουαρίου 2012 - 11:08 μ.μ.

    1. Στον Πύργο του Κάφκα, δηλαδή στον πύργο της εξουσίας, είναι πράγματι εγκατεστημένοι οι παντός είδους απάνθρωποι υπάνθρωποι, τα λεγόμενα κτήνη, κατηγοριοποιημένα ανάλογα με τον ρόλο που προορίζονται να παίζουν.

    2. Αυτά τα κτήνη δεν είναι μόνο τα εκτελεστικά όργανα που αποδεικνύονται κτηνώδη από τις πράξεις τους, σαν αυτές που πολύ εύστοχα αναφέρετε, αλλά και επιτελικά όργανα. Αυτά δηλαδή, όπως επισημαίνει ο Κάφκα, που βρίσκονται μέσα στο γραφείο, ασχολούνται με συνεδριάσεις, με χαρτιά και με τη λήψη πολιτικών αποφάσεων.

    3. Είναι αυτοί που σχεδιάζουν τις καταστολές και τις αιματοχυσίες στο Σύνταγμα και στους δρόμους της Αθήνας, αυτοί που εικονικά «παραιτούνται» από τον αδιανόητο για κοινό θνητό υλικό πλούτο τους, δήθεν για να συμπαρασταθούν στον πολυβασανισμένο κόσμο της κοινωνίας μας, ενώ στο παρασκήνιο τον πολλαπλασιάζουν. Είναι ακόμη το αδηφάγο παρακράτος, κατά Σαρτρ, ενός ευρέος φάσματος του επαγγελματικού συνδικαλισμού, δημοσιογραφισμού και άλλων παρόμοιων συντεχνιών.

    4. Εάν κάποιος εργαζόμενος δεν συμβαίνει να έχει αποκτηνωθεί, όσο κι αν εξαναγκάζεται από τις εργασιακές του δοσοληψίες, ποτέ δεν γίνεται υποτακτικό όργανο του κάθε άξεστου «μονάρχη Αρταξέρξη». Ο συνδικαλιστής, για παράδειγμα, του τάδε ή τάδε οργανισμού δεν είναι ίσως αυτός που τα έχει φάει και συνεχίζει να τα τρώει μαζί με τον κάθε αμοραλιστή και ποταπό άνθρωπο της πολιτικής δεσποτείας;

    ΑπάντησηΔιαγραφή