Τρίτη, 26 Ιουνίου 2012

Hegel: φιλοσοφία της παγκόσμιας ιστορίας




Γκέοργκ  Χέγκελ
1770–1830

Ο Λόγος μέσα στην ιστορία

§1

Τι σημαίνει φιλοσοφία της παγκόσμιας ιστορίας; Εκ πρώτης όψεως σημαίνει θεώρηση, εξέταση της ιστορίας που πραγματοποιεί η νόηση, ο στοχασμός (Denken). Κάθε θεώρηση της ιστορίας που γίνεται δεν είναι έργο αυτής της νόησης, αυτού του στοχασμού; Ο Χέγκελ δεν το αμφισβητεί τούτο· προσθέτει μόνο, από τη δική του σκοπιά, πως το ζητούμενο δεν είναι μια οποιαδήποτε θεώρηση της ιστορίας, αλλά πρωτίστως η φιλοσοφική της θεώρηση. Για τον κοινό νου, την κοινή αντίληψη, φιλοσοφική πραγμάτευση της ιστορίας φαντάζει ως κάτι το αντιφατικό, το ασύμβατο, το ακατανόητο. Φιλοσοφία και ιστορία λογίζονται, για την εν λόγω αντίληψη, ως δυο διαφορετικές, διαμετρικά αντίθετες έννοιες: η μεν πρώτη παραπέμπει στη νοητική δραστηριότητα του υποκειμένου ως τέτοιου, η δε δεύτερη ασχολείται με αντικειμενική περιγραφή, παρουσίαση συμβάντων. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε να κάνουμε με μια ενεργό, ανήσυχη υποκειμενικότητα, στη δεύτερη με μια παθητική, απτή, συμβατική αντικειμενικότητα, όπου καταγράφονται γεγονότα και συμβάντα.

§2

Σε αντίθεση με την εν λόγω κοινή δοξασία, ο Χέγκελ θεωρεί πως φιλοσοφία και ιστορία όχι μόνο δεν είναι ασύμβατες έννοιες και πραγματικότητες, παρά διέπονται από ένα κοινό στοιχείο: το νοείν ή τη νόηση, το σκέπτεσθαι, τον στοχασμό. Είτε φιλόσοφος είναι κάποιος είτε ιστορικός είτε άλλης επιστήμης διανοητής είναι σκεπτόμενος άνθρωπος και ως τέτοιος διαφοροποιείται από το ζώο που δεν διαθέτει αυτή τη νόηση. Σκέψεις, αισθήματα, ένστικτα, βούληση κ.λπ. είναι ανθρώπινα και όχι ζωώδη. Γι’ αυτό και ο άνθρωπος μόνο έχει θρησκεία, όπως λέγει σε άλλο σημείο ο φιλόσοφος, και όχι το ζώο. Η νοητική δραστηριότητα μπορεί να υπάρχει μέσα σε όλες τις επιστήμες, στην ιστορία, στην τέχνη και αλλού, στον φιλοσοφικό της ωστόσο προσανατολισμό ή ως φιλοσοφική νόηση είναι διαφορετικής τάξης.  Η επιστημονική ή ιστορική νόηση υποτάσσεται στο ον, στο αντικείμενο, το υπηρετεί. Η ιστορία π.χ. συλλαμβάνει καθαρά μόνο το υπάρχον, το γεγονός, το συμβάν, το δεδομένο. Η φιλοσοφία, απεναντίας, επιχειρεί να εντάξει αυτό το ον, γεγονός, συμβάν κ.λπ. σε ένα στοχαστικά διαλεκτικό όλο που η ίδια παράγει.

§3
Όταν λοιπόν ο φιλόσοφος αναλαμβάνει να σκεφτεί φιλοσοφικά την παγκόσμια ιστορία, λαμβάνει ως βάση το γεγονός ότι η ιστορία εν γένει  εκτυλίσσεται με τον τρόπο του Λόγου, κινείται έλλογα. Το «κινείται έλλογα» δεν σημαίνει πως όλα γίνονται σωστά και αληθινά ή ότι κάποια εξωτερική λογική καθορίζει τα ιστορικά γεγονότα, αλλά πως το ιστορικό γίγνεσθαι ενέχει Λογικότητα, συμβαίνει ως Λόγος και ως ιστορικότητα αυτού του Λόγου. Επομένως, εάν θέλουμε να το κατανοούμε, καλούμαστε να μην αφηγούμαστε απλώς ό,τι συμβαίνει, να μην περιοριζόμαστε στο ιστοριογραφικό, ή να μην επαφιέμεθα, για μια λύση του αινίγματος των ιστορικών πράξεων, στην αφέλεια της θρησκευτικής πίστης αλλά να εκκινούμε από την επίγνωση «ότι ο Λόγος εξουσιάζει τον κόσμο» (Χέγκελ) και να προϋποθέτουμε, για κάθε ιστορική έρευνα, αυτό και μόνο αυτό «το διανόημα του Λόγου» (Χέγκελ). Το προϋποθέτουμε όχι ως a priori αξίωμα, παρά ως το ζητούμενο μέσα στη μελέτη της ιστορίας, άρα ως το συναγόμενο από τη μελέτη τούτη. Έτσι αρχίζει η φιλοσοφική θεώρηση της παγκόσμιας ιστορίας: αναζητούμε την παρουσία του συγκεκριμένου διανοήματος μέσα στην παγκόσμια ιστορία ή άλλως μέσα στην ιστορία του κόσμου (Weltgeschichte).

§4

Γιατί όμως μέσα στην παγκόσμια ιστορία και όχι, ας πούμε, σε ένα μόνο επί μέρους, ορισμένο εν χώρω και χρόνω, τμήμα της; Επειδή ο Λόγος δεν εμφανίζεται με περιορισμένη ισχύ στο κάθε επί μέρους, αλλά είναι η απέραντη ισχύς του συμβαίνοντος παγκοσμίως ή του παγκόσμιου ιστορικού γίγνεσθαι. Απέραντη ισχύς: ποιεί τα πάντα και έτσι δεν μπορεί, με κανένα τρόπο, να ακινητοποιείται μπρος στο ένα ή το άλλο εμπόδιο, να χάνει τον προσανατολισμό του και να αυτο-εγκαταλείπεται στο έλεος αλλότριων δυνάμεων. Γιατί μπορεί να ποιεί τα πάντα; Επειδή είναι η ενύπαρκτη υπόσταση, δηλαδή η συνεκτική και πραγματική ουσία, στην οποία καθετί που συμβαίνει οφείλει την ύπαρξή του. Αλλά ως τέτοια υπόσταση πρέπει να εμφανίζεται –κατά τη γνωστή διαλεκτική υπόστασης-υποκειμένου της Φαινομενολογίας του πνεύματος. Η μορφή εμφάνισής του είναι το πνεύμα, το παγκόσμιο πνεύμα. Αναλογικά, η παγκόσμια ιστορία είναι η ιστορική ανάπτυξη αυτού του πνεύματος και ως τέτοια συνιστά την κατά Λόγο αυτό-αποκάλυψή του. Ως εκ τούτου, όταν φιλοσοφούμε επί της ιστορίας, ουσιαστικά επιζητούμε να γινόμαστε μέτοχοι της συγκεκριμένης αποκάλυψης του εαυτού του πνεύματος: να προσδοκούμε νόημα και συνάμα να εξελισσόμαστε σε φορείς, παραγωγούς νοήματος.




5 σχόλια:

  1. Στο Χέγκελ η Ιδέα- νόηση γεννάει την ιστορία.Στην πραγματικότητα έγινε το αντίθετο,ο Χέγκελ γνώρισε πρώτα την Ιστορία,την αράδιασε όπως εκείνος ήθελε κι ύστερα έβαλε την Ιδέα να φτιάξει το κόσμο και την Ιστορία,αφού τις έδωσε τις ιδιότητες που της χρειαζόταν γι αυτή την υπηρεσία.Έφτιαξε το Σύστημά του με τη ομοιογένεια που παρουσίασαν οι δοξασίες του και έγιναν αποδεκτές εμάς τους υπολοίπους.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος14 Απριλίου 2015 - 3:05 μ.μ.

    Δεν γεννάει η Ιδέα την ιστορία, αλλά η ιστορία τις ιδέες, τους πολιτισμούς, τα πνευματικά έργα και με μια εγελιανή φράση: τη Φαινομενολογία του πνεύματος. Απλώς ο Χέγκελ ξαναδιάβασε την ιστορία όχι ως ιστοριογράφος ή ως λογοτέχνης, χωρίς να θεωρούσε τούτο κακό, αλλά ως φιλόσοφος και μάλιστα ως φιλόσοφος της Ιδέας. Τουτέστι άρθρωσε την ανάγνωσή του σε μια διευρυμένη, μεταφορική γλώσσα, η οποία συμπυκνώνει ένα μεταστοχασμό με τη μορφή αλυσίδας εννοιών. Αυτή η αλυσίδα είναι η Ιδέα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Άρα πάλι το ερώτημα το αυγό...ή η κότα.Ευχαριστώ για την απάντηση το θέμα όμως είναι ότι τελικά δεν υπάρχει Αντικειμενικότητα στην καταγραφή τις Ιστορίας Οι δοξασίες λοιπόν αυτές με την ένωσή τους σε ένα οργανικό σύνολο φτιάξανε με την ομοιογένεια που παρουσιάζουν ένα σύστημα.Γενικά για μένα όλα κρύβουν μια πλάνη.Η γεωμετρία του ΕΥΚΛΕΙΔΗ ας πάρουμε για π.χ αφού προηγήθηκαν χρόνια παρατηρήσεων και εφαρμογών βγήκαν τα δογματα και τα αξιώματα.Μια απαγωγική στην εμφάνιση θεωρία είναι στην προέλευσή της επαγωγική.Επομένως για να φτάσουμε σε αυτό που λέγεται και γράφεται Ιστορία καθορίζεται πάλι απο την θέση που κατέχει αυτός στην κοινωνία......τρόπος βιοπορισμού...ηθική.Εν κατακλείδι δεν αμφισβητώ την χρησιμότητα αυτών των ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ,μην γίνομαι και γελοίος,γιατί αυτοί μέσα απο το συστημά τους έμαθα να σκέπτομαι.Απλώς θεωρώ ότι εκτός αυτών που θέτεται σαν κορυφαίους....είναι και πολλοί άλλοι.ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ

      Διαγραφή
  3. Δημ. Τζωρτζόπουλος16 Απριλίου 2015 - 9:38 π.μ.

    Εννοείται ότι το όλον της αλήθειας περιλαμβάνει και πολλούς άλλους, που συναποτελούν την αφανή αρμονία [Ηράκλειτος] του εν λόγω όλου. Σε κάθε περίπτωση η αλήθεια, ήτοι η ιστορική αλήθεια ... είναι πάντοτε το ζητούμενο της μιας ή της άλλης θεώρησης. Πόσο η κάθε θεώρηση έχει αντικειμενική βάση, αποδεικνύεται από το απτό, πρακτικό αποτέλεσμά της και όχι απλώς από το τι πιστεύει ο καθένας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Σωστά, απλώς δεν περιμένω κάποιο αποτέλεσμα,γιατί θεωρώ τα πράγματα τόσο χαοτικά που η αντικειμενικότητα είναι το άλλο πρόσωπο της υποκειμενικότητας.Οι αντίθετες απόψεις είναι δημιουργήματα του νου που ενεργεί κάθε χρονική στιγμή αποκομμένα από το όλον προς τέρψιν του κατώτερου "όντος" της ψυχής και αφήνοντας το πνεύμα ακάλυπτο ...εκεί δηλαδή που βρίσκεται η απόλυτη αλήθεια.'Όλα καταλήγουν στο 1(ένα) .....ίδωμεν.

    ΑπάντησηΔιαγραφή