Τρίτη, 28 Ιανουαρίου 2014

Πλάτων: η θεωρία της ανάμνησης στον "Μένωνα"



                             
                                Τι μας διδάσκει ο Μένων;

                                                              §1

Ο Μένων ανήκει στα έργα της περιόδου, που ο Πλάτων ιδρύει την Ακαδημία (387 π.Χ. περίπου) και κατά την οποία έχει γράψει και τα σπουδαιότερα έργα του. Πρόκειται για έναν σχετικά μικρό Διάλογο, ασύγκριτα όμως γοητευτικό, όπου ο Πλάτων δια του Σωκράτη εισάγει τη θεωρία της ανάμνησης. Κεντρικό θέμα του Διαλόγου είναι το ζήτημα της αρετής. Ένα ζήτημα που απασχολούσε κατά κόρον τους φιλοσοφικούς κύκλους της Αθήνας. Τους απασχολούσε τόσο πολύ αφενός γιατί αφορούσε το πώς πρέπει να ζει κανείς και αφετέρου γιατί ενδιέφερε τον τρόπο άσκησης της πολιτικής. Για τους ίδιους περίπου λόγους αγγίζει και αξίζει να αγγίζει τους σημερινούς ανθρώπους.
Συνομιλητές στον εν λόγω Διάλογο είναι ο Σωκράτης και ο Μένων. Επίσης συμμετέχουν ο Άνυτος, ένας πλούσιος Αθηναίος αστός και μετέπειτα κατήγορος του Σωκράτη, και ένας ανώνυμος δούλος. Η επιλογή των συνομιλητών του Σωκράτη δεν είναι τυχαία: από τη μια πλευρά ο ίδιος ο Σωκράτης, ως «αγνοών» πάντοτε τα πάντα, αναλαμβάνει το ρόλο του διαλεκτικού-διαλογικού ερευνητή γύρω από το διδακτόν, ασκητόν και μαθητόν της αρετής. Από την άλλη πλευρά, ο Μένων, νέος Θεσσαλός αριστοκράτης που προέρχεται από την ρητορική, εμφανίζεται ικανός να δίνει ορισμούς και να αποφαίνεται με ανύποπτη βεβαιότητα για τις διάφορες πτυχές της έρευνας γύρω από την αρετή.
Περαιτέρω, ο Άνυτος απηχεί εκείνον τον τύπο του ημιμαθούς πλούσιου ανθρώπου, που στέκεται προκατειλημμένα απέναντι στη διεισδυτική σκέψη και καταδικάζει καθετί το καινοτομικό ως σοφιστική. Η κριτική έρευνα του Παραδοσιακού αποτελεί γι’ αυτόν άγος  και αντιστοίχως ο Σωκράτης ο πιο επικίνδυνος φορέας αυτού του άγους. Θα μπορούσε να τον φανταστεί κανείς σήμερα σαν ένα από εκείνα τα στείρα και ανελεύθερα μυαλά της δημοσιογραφίας, της πολιτικής ή της καθεστωτικής «διανόησης», που υπηρετικά αντιμάχονται το ρηξικέλευθο. Εισάγοντας τον Άνυτο ως συνομιλητή του Σωκράτη, ο Πλάτων επιζητεί να δείξει ότι μια αληθινά φιλοσοφική έρευνα προϋποθέτει αμερόληπτο και βαθύνου λογισμό. Ο δούλος χρησιμοποιείται για να φωτιστεί η ισχύς και η εγκυρότητα της ανάμνησης.

                                                           §2

Ευθύς με το ξεκίνημα του Διαλόγου, ο Μένων ρωτά τον Σωκράτη για το αν η αρετή είναι διδακτή ή όχι· και, αν όχι, για το αν αποκτάται με την άσκηση, τη μάθηση ή με κάποιον άλλο τρόπο· ή ακόμη, αν συνιστά για τον άνθρωπο φυσικό χάρισμα. Ο Σωκράτης «αδυνατεί» να απαντήσει με μια καταφατική πρόταση, καθώς αγνοεί το θέμα. Το αγνοεί, γιατί έχει συναίσθηση της πολυπλοκότητας του θέματος. Στην απορία του Μένωνα για τούτη την άγνοια, ο Σωκράτης του ζητά να ορίσει την αρετή. Και τότε ο Μένων του αραδιάζει ένα σμήνος αρετών: μια αρετή για κάθε πράξη και για κάθε περίσταση. Μα έτσι φεύγει μακριά από την έρευνα για την ουσία της αρετής. Χωρίς να πολυκαταλαβαίνει τι του ζητά ο Σωκράτης, ο Μένων δίνει ένα πρώτο ορισμό: αρετή είναι η άσκηση κυριαρχίας.
Αλλά με αυτόν τον ορισμό δεν κατορθώνει παρά να περιπλέξει το θέμα, καθώς κάθε κυριαρχία δεν είναι δίκαιη κυριαρχία. Αφού ο Μένων συνεχίζει να δίνει διάφορους επί μέρους ορισμούς, χωρίς να μπορεί να προσεγγίσει την ουσία της αρετής, υποχρεώνεται να παραδεχθεί ότι δεν υπάρχουν βεβαιότητες, οριστικές απαντήσεις για τόσο λεπτά ζητήματα: η έρευνα εκκινεί από την αρχή. Αυτό αποτελεί την ύψιστη αρετή για τον Πλάτωνα. Πόσοι σημερινοί φιλοσοφούντες μετ’ ευτελίας, μέσα και έξω από τα σκονισμένα αμφιθέατρα, είναι ικανοί προς μια τέτοια ερευνητική οδό. Γι’ αυτούς υπάρχει μόνο: ημέρα ή νύχτα· όχι και ημέρα και νύχτα ούτε η κίνηση από τη μια στην άλλη ή, όπως λέει ο Χέγκελ, από το Είναι στο Μηδέν και από κει πάλι στο Είναι: δηλαδή το γίγνεσθαι . Όταν συνεπώς ο Μένων φτάνει στο σημείο της ολικής άγνοιας, δεν είναι φιλόσοφος, για να σκεφτεί εξαρχής ό,τι ήδη έχει θεωρήσει λυμένο, απαντημένο. Απεναντίας, θέτει ασυνείδητα ένα ερώτημα-προβληματισμό, που για τον Πλάτωνα συνιστά αφορμή για να μεταστραφεί από την αναλυτική Λογική στη διαλεκτική θεωρία της ανάμνησης.

                                                §3

Ο Μένων ρωτά και διερωτάται: πώς μπορούμε να αναζητούμε κάτι, για το οποίο έχουμε ολική άγνοια; Πώς μαθαίνουμε ότι το ζητούμενο ταυτίζεται με εκείνο, στο οποίο καταλήξαμε ερευνώντας; Ερωτήματα–προκλήσεις για την Πλατωνική σκέψη, καθώς έτσι δηλώνεται το αδύνατον της ολικής γνώσης. Ο φιλόσοφος απαντά με τη θεωρία της ανάμνησης. Ο Σωκράτης επικαλείται μια μυθική διδασκαλία γύρω από την αθανασία της ψυχής: η ανθρώπινη ψυχή κινείται από τη ζωή στον θάνατο και από εκεί πάλι στη ζωή. Κατ’ αυτή την κίνηση δεν χάνεται ποτέ, δεν εξαφανίζεται, αλλά βλέπει και έχει δει όλα όσα είναι στον πάνω και τον κάτω κόσμο. Έτσι συμβαίνει να ξέρει τα πάντα και από ένα πράγμα που κανείς φέρνει στο νου του, μπορεί μόνος του να ξαναβρεί όλα τα υπόλοιπα.
Ο Σωκράτης παρουσιάζει όλη αυτή τη θεωρητική μεταστροφή προς την αθανασία της ψυχής και τις μετεμψυχώσεις της με μυθικό και θρησκευτικό περικάλυμμα. Με τούτη τη μεταστροφή επιχειρεί να απελευθερώσει τον λογισμό, τον νου, από τις στερεοτυπίες του σοφιστικού, εριστικού επιχειρήματος, από την αυθεντία του σοφού και να τον καταστήσει φιλό-σοφο: να τον σώσει έτσι από την αυτοκαταστροφή. Εξηγεί λοιπόν πως η ολοκληρωμένη γνώση τινός αγνώστου δεν επιτυγχάνεται ποτέ, είναι απραγματοποίητη. Τι είναι πραγματοποιήσιμο; Μόνο η διεύρυνση του γνωσιακού μας ορίζοντα, με το να μετατρέπουμε μια υποσυνείδητη γνώση σε συνειδητή και με το να επαναφέρουμε στη μνήμη μια ξεχασμένη γνώση. Ο Πλάτων αποσπά την ανάμνηση από τη μυθική της υπόσταση και κατ’ επέκταση την παραδοσιακή της διδασκαλία, για να της δώσει πνεύμα διαλεκτικό.
Ο νους συλλαμβάνει τη γνώση σε ένα επίπεδο ανώτερης σύνθεσης, όπου συναντάται η εκτυλισσόμενη πορεία της σκέψης με ολόκληρο τον άνθρωπο: όχι μόνο με αυτόν που συνετά και ανώδυνα βιώνει το παρόν, ας πούμε με τον δούλο του Μένωνα, αλλά και με την πρότερη λησμονημένη του κατάσταση, με την κοιμώμενη μέσα στην ψυχή του δούλου γνώση που κατέχει μη-συνειδητά. Κατά τη συνάντηση τούτη αφυπνίζεται όλη αυτή η κοιμώμενη γνώση: ο ανθρώπινος νους έχει αναστραφεί με ποικίλες φιλοσοφικές θέσεις και αντιθέσεις και έχει περάσει πια στη λήθη. Για να βρεθεί, επομένως, ξανά στην αλήθεια του παρα-κινείται να συλλάβει τη γνώση ως ανάμνηση. Η παρα-κίνηση τούτη παριστάνεται με το γεμάτο νόημα πείραμα του αγεωμέτρητου δούλου: με κατάλληλες ερωτήσεις του Σωκράτη, δηλαδή του φιλοσόφου ως τέτοιου, και όχι με βιασμό της συνείδησης, ο άνθρωπος μπορεί να ακολουθήσει μια ανοδική πορεία γνώσης. Από την επίγνωση της άγνοιάς του προχωρεί, δυνάμει του δια-λεκτικού ερωτάν, σε μια ποιοτικής-γνωσιακής υφής ανά-κληση της γνώσης που κατέχει ήδη μέσα του: ανακτά την ικανότητα της ορθής γνώμης και στη συνέχεια της θεμελιακής γνώσης, της επιστήμης. Η ψυχή ανακαλύπτει τους θησαυρούς της και τους απολαμβάνει ακόρεστα. Ο σημερινός δοκησίσοφος πνίγει κάθε σκίρτημα εσωτερικής σοφίας στα στυγερά ύδατα ενός υπολογιστικού-καθεστωτικού ανορθολογισμού.  

  

6 σχόλια:

  1. Εκπληκτικό!!! Μου φαίνεται πως είναι το καλύτερο που έχεις γράψει μέχρι στιγμής, χωρίς βέβαια να θέλω να υποτιμήσω και τα υπόλοιπα. Άλλωστε, δεν τα έχω διαβάσει και όλα.

    Τι θα γίνει με αυτούς τους δοκησίσοφους, τους ψευδόσοφους, τους αφιλοσόφητους φιλόσοφους; Όπως ο πρύτανης του πανεπιστημίου Αθηνών που τον είχα ακούσει παλιότερα να μιλάει για τη φιλοσοφία με τρόπο απαξιωτικό. Αυτός μπορεί να μην ντράπηκε που έλεγε όλα εκείνα για τη φιλοσοφία, που την υποβίβασε σε έναν τρόπο επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων και μόνο, εκθειάζοντας παράλληλα την επιστήμη, ντράπηκα όμως εγώ για λογαριασμό του. Δεν έχει άδικο ο λαός που λέει πως το ψάρι βρωμάει απ' το κεφάλι.

    Αλλά αν σε έπιασε μεγάλη οργή για την κατάντια της φιλοσοφίας, προσπάθησε να την ξεπεράσεις, πνίξε την μέσα στην αγάπη, δε θα βγει σε καλό. Θυμήσου τα λόγια του Σωκράτη στον Γλαύκωνα, κατά το τέλος του βιβλίου Ζ' της Πολιτείας:

    - Εμείς λοιπόν τουλάχιστον ας επιστήσουμε τη μεγαλύτερη μας προσοχή σε αυτό. Διότι, εάν παραλάβουμε για να εκπαιδεύσουμε, σε τέτοιας σπουδαιότητας μαθήματα και μελέτες, ανθρώπους άρτιους και κατά το σώμα και κατά τον νου, ούτε η ιδία η δικαιοσύνη θα μπορεί να έχει κανένα παράπονο μαζί μας, θα σώσουμε δε συγχρόνως και την πολιτεία και το πολίτευμα. Ενώ, αν παραλάβουμε διαφορετικούς, θα φτάσουμε σε όλα τα αντίθετα αποτελέσματα, και θα γίνουμε αφορμή να εξευτελισθεί ακόμη περισσότερο η φιλοσοφία.
    - Θα ήταν ντροπή μας αυτό.
    - Και πολύ μεγάλη μάλιστα. Αλλά και εγώ τώρα μου φαίνεται πως έπαθα κάτι, που με κάνει να ντρέπομαι.
    - Τι πράγμα;
    - Λησμόνησα ότι όλα αυτά είναι σχέδια εις τον αέρα, και πήρα τον σκοπό κάπως υψηλότερα. Διότι πάνω στην ομιλία μου, έστρεψα προς την φιλοσοφία, και όταν την είδα τόσο ανάξια περιφρονημένη, με κυρίευσε, μου φαίνεται, μία αγανάκτηση και θυμωμένος καθώς ήμουν με τους αιτίους, μίλησα με τόση σφοδρότητα που μίλησα.
    - Όχι δα και με τόση, για μένα τουλάχιστον τον ακροατή.
    - Για μένα όμως τον ρήτορα, αισθάνθηκα πως έτσι ήταν. Οπωσδήποτε, ας μη λησμονούμε, ότι στην προηγουμένη μας μεν εκλογή είχαμε να εκλέξουμε γέροντες, ενώ τώρα δεν θα πρέπει να κάνουμε το ίδιον. Διότι δεν πρέπει να πιστέψουμε τον Σόλωνα, ότι και ένας γέρος άνθρωπος μπορεί πολλά να μάθει. Ίσως μάλλον θα μπορούσε να μάθει να τρέχει. Όλοι όμως οι μεγάλοι και πολλοί πόνοι είναι για τη νεότητα.
    - Κατ' ανάγκη.

    --------

    Οι νέοι είναι αυτοί που πρέπει να εκπαιδευτούν και να θυμηθούν, και το όνειρό μας το παλιό να ζωντανέψει!

    http://www.youtube.com/watch?v=VUDlB_2l5AI

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος30 Ιανουαρίου 2014 - 8:34 π.μ.

    Πράγματι, η αληθινή φιλοσοφία, μας λέει ο Πλάτων, δεν εκπίπτει ποτέ σε μια επιφανειακή και ωφελιμιστική αντιπαράθεση ανάμεσα σε συντεχνιακά συμφέροντα, ακόμη κι αν τα τελευταία εκτυλίσσονται με φιλοσοφικές μάσκες. Δυστυχώς, στη δική μας αφιλοσόφητη κοινωνία και πολιτεία όλα ή σχεδόν όλα λειτουργούν με ανάστροφη λογική. Εάν στα μορφωτικά μας ιδρύματα είχε εισχωρήσει ο αυθεντικός φιλοσοφικός λόγος και η πραγματική έρευνα, ούτε σύγχυση ανάμεσα στη φιλοσοφία και την επιστήμη θα υπήρχε ούτε η πλημμυρίδα του πολιτικαντισμού –με εξαιρέσεις βέβαια– ντυμένη με αποκριάτικες στολές. Στην ιδανική του Πολιτεία, ο Πλάτων αναζητούσε παραγωγούς και όχι προαγωγούς της φιλοσοφικής σκέψης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Καλά, η φιλοσοφία στην Ελλάδα έχει πεθάνει. Και είναι μεγάλο κρίμα η χώρα που γέννησε τη φιλοσοφία να μην έχει τίποτα αξιόλογο να επιδείξει. Όχι πως οι άλλες χώρες είναι καλύτερες...Πού ξέρεις, ίσως αυτό να αλλάξει κάποια στιγμή.

    Αλλά και εμείς εδώ, μόνοι μας μείναμε, εσύ να γράφεις, εγώ να σχολιάζω και ένας θεός ξέρει ποιος να διαβάζει και τι να σκέφτεται. Σήψη.

    Είχα γράψει αυτό εδώ, αν θες διάβασε το:

    http://www.filosofia.gr/forum/viewtopic.php?t=5056

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δημ. Τζωρτζόπουλος2 Φεβρουαρίου 2014 - 12:01 μ.μ.

    Ο θάνατος της φιλοσοφίας ως τέτοιας δεν υφίσταται. Απλώς υπάρχουν αρουραίοι, ουκ ολίγοι, που προσπαθούν να την κατασπαράξουν, να την προσαρμόσουν στα δικά τους ανύπαρκτα μεγέθη. Αυτό συμβαίνει με κάθε δραστηριότητα του πνεύματος από τα ματαιόδοξα άτομα. Η φιλοσοφία είναι πάντοτε το προς αναζήτηση Είναι μας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. κύριε Τζωρτζόπουλε καλησπέρα,

    ζητώ συγγνώμη που η ερώτηση μου δεν αφορά την παρούσα ανάρτηση αλλά τον Χέγκελ και την σχέση του με την γλώσσα.
    Στην Φαιν του πνευμ. στο κεφάλαιο για την αισθητήρια βεβαιότητα ήδη γίνεται αναφορά στην γλώσσα. Ο τρόπος που την παρουσιάζει ο Χέγκελ δίνει την εντύπωση ότι η γλώσσα προϋπάρχει της Φαιν. ,το οποίο είναι κάπως προβληματικό διότι είναι σαν να εισάγεται απέξω. ΕΠισης στην Φιλ. του πνευμ δεν γίνεται αναφορά στην γλώσσα στην Ανθρωπολογία. Οπότε η αναφορά στην γλώσσα είναι κάπως ξεκρέμαστη. Υπενθυμίζω επίσης ότι στην Φαιν. της Φιλ. του πνευμ. ο Χέγκελ λέει ότι το Τώρα και το Εδώ ανήκουν στην εποπτεία ,δηλ. στην Ψυχολογία και όχι στη Φαιν. ,οπότε κάνει και μια μικρή αυτοκριτική. Μήπως έπρεπε να κάνει και για την γλώσσα;.

    Μια δεύτερη εικασία πυο κάνω η οποία όμως δεν συνάδει με το γράμμα του Χέγκελ ,είναι ότι η γλώσσα ουσιαστικά παράγεται για πρώτη φορά στο κεφάλαιο της αισθητ. βεβαιότητας. ως άρση της αμεσότητας της συνείδησης και ως εκείνη η μορφή συνείδησης που αντιστοιχεί στο καθολικό αντικείμενο ,δηλ. στο Τώρα Εδώ ως καθολικά. Όμως ούτε αυτή η άποψη μου φαίνεται ισχυρή για πολλούς λόγους.

    Ποιά είναι η γνώμη σας. Μήπως στην φιλ. του πνεύματος υπάρχει κάποια ικανοποιητική αναφορά;

    Ευχαριστώ πολύ

    Θάνος Λιάπας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Δημ. Τζωρτζόπουλος6 Φεβρουαρίου 2014 - 12:29 μ.μ.

    Η πρόσληψη της γλώσσας είναι πολλαπλής κατεύθυνσης στον Χέγκελ. Έτσι έχουμε, σε σχέση με το σχόλιό σου: 1. τη φαινομενολογική θεώρηση της γλώσσας. Η γλώσσα εδώ εξετάζεται σε σχέση με την Οδύσσεια της συνείδησης. Δεν προϋπάρχει, αλλά ενυπάρχει ως Λόγος και νόημα αυτής της Οδύσσειας εν χρόνω. Γι’ αυτό και εκφράζει το καθολικό, δηλαδή μια πρώτη κατασκευή της έννοιας. 2. Ψυχολογική θεώρηση της γλώσσας, όπου η τελευταία εξετάζεται ως σήμα (Zeichen): κατονομασία-παράσταση-μνήμη-απλή «ύπαρξη» του πνεύματος-λόγος προφορικός του κ.α.. 3. Η ανθρωπολογική θεώρηση: η γλώσσα ως έκφραση της ψυχής: φωνή-σωματικότητα και έκφραση κ.λπ. Υπάρχουν και άλλοι δεσμοί της γλώσσας στον Χέγκελ, όπως ο δεσμός της Λογικής, του δικαίου κ.λπ. Σε σχέση με τις ενστάσεις σου, η εγελιανή «διαφοροποίηση» της φιλοσοφικής πραγμάτευσης της γλώσσας ουσιαστικά σχετίζεται με το παρατηρητήριο που επιλέγει ο φιλόσοφος για την ερμηνεία του πνεύματος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή