Τρίτη, 25 Φεβρουαρίου 2014

Nietzshe: τι επιδιώκει η γενεαλογία της ηθικής;




                                           
                                           Φρ. Νίτσε
                                                     1844–1900

                         Η ανατροπή όλων των αξιών
                             ως κατάφαση στη ζωή

                                                            §1

Η Γενεαλογία της ηθικής θεωρείται ως το πιο συστηματικό και συγκροτημένο έργο του Νίτσε. Γράφτηκε μέσα σε λίγες εβδομάδες (1887) και πραγματεύεται, με έναν «πολεμικό τρόπο», το αξιακό σύστημα της Δύσης –θρησκευτικό, ηθικό και φιλοσοφικό– ως ένα σύστημα που αιχμαλώτισε την ελευθερία του ανθρώπου, έφθειρε την αυθυπόστασή του και υπονόμευσε τη γνώση. Εξ’ αυτού ανακύπτει η αναγκαιότητα μεταξίωσης, ήτοι απαξίωσης, και ανατροπής όλων των αξιών, που συνθέτουν τον «αγγελικό» κόσμο του Δυτικού πολιτισμού. Πώς εννοεί ο γερμανός φιλόσοφος τις αξίες; Όχι απλώς  ως δεοντολογικές αρχές ή στοιχεία, αλλά κυρίως ως τις πιο κεντρομόλες δυνάμεις της ζωής. Αντί όμως να ενεργούν ως τέτοιες δυνάμεις, στην έκπτωσή τους συνιστούν  ένα οντολογικά-ιστορικά υπονομευτικό σύστημα ηθικών προσταγμάτων, που σχετίζεται ή συσχετίζεται με όλο το σύστημα των κοινωνικών τάξεων και εκφράζει τις δικές τους εξουσιαστικές ιδεολογικοποιήσεις. Έτσι έχουμε να κάνουμε με ένα μηδενιστικό σύστημα, που δεν μεταρρυθμίζεται παρά μόνο εκμηδενίζεται. Υπ’ αυτό το πνεύμα, ο μηδενισμός του Νίτσε εγγράφεται στη συνείδησή του ως προοπτική κατάφασης της ζωής, χωρίς διαμεσολαβητικές προϋποθέσεις μεγάλων ανδρών της ιστορίας ή θορυβωδών ιδεολογιών. Η προοπτική αυτή μπορεί να είναι έργο μόνο του ίδιου του ανθρώπου, εφόσον και ο ίδιος προχωρήσει πέρα και πάνω από τον τελευταίο άνθρωπο· αυτόν δηλαδή που έχει μεταποιήσει τον εαυτό του σε δούλο των αξιών. Των αξιών ως ηθικών προσταγμάτων ενός δεσποτικού συστήματος αδύναμων και καταπιεσμένων ανθρώπων: εφόσον γίνει υπέρ-άνθρωπος.

                                                           §2


Ό,τι απασχόλησε τη φιλοσοφία ως την εποχή του Νίτσε, δηλαδή όλα τα θέματά της και η προβληματική της σχετίζονται γι’ αυτόν με το σύστημα των αξιών. Έτσι τίθεται υπό ριζική αμφισβήτηση κάθε αλήθεια για τις αξίες, όπως έχει διατυπωθεί ως τότε, κάθε αλήθεια  της μεταφυσικής και των επιστημών. Η μόνη αλήθεια, που μπορεί να δώσει προοπτική στην ανθρώπινη ζωή, είναι η βούληση για δύναμη και η αιώνια επιστροφή.  Η ηθική, υπό την οπτική αυτής της μοναδικής αλήθειας, σχετικοποιείται σε επί μέρους ηθικές με βάση τον βαθμό και τον τρόπο, που αυτές-εδώ ενσαρκώνουν την εν λόγω βούληση. Ιστορικά, κατά τον Νίτσε, έχουν υπάρξει δυο τύποι ηθικής: η ηθική των δούλων, των αδύναμων, των καταπιεσμένων, που μισούν τη ζωή και επιβάλλουν την ηθική της μνησικακίας, τη φανταστική εκδίκηση. Πρόκειται για τη δύναμη, που έχει αποκοπεί από αυτό που μπορεί: είναι η ενεργός δύναμη που έγινε αντενεργός. Από την άλλη υπάρχει η ηθική των κυρίων, η οποία δεν συνιστά απλώς ένα ιδεώδες ηθικής, αντίθετο προ της ηθική των σκλάβων, όπως θέλουν να αποφαίνονται κάποιοι επιπόλαιοι αναγνώστες της νιτσεϊκής φιλοσοφίας, αλλά την όξυνση της εχθρότητας ανάμεσα στην αθεΐα του υπερ-ανθρώπου και σε όλες τις μορφές της θεοσέβειας. Ορισμένως λοιπόν η ηθική των σκλάβων αναπαράγει ή συντηρεί όλες τις χριστιανικές αρετές, που καθιστούν τον άνθρωπο αδύναμο και υποταγμένο. Στην περίπτωση τούτη, η βούληση για δύναμη εκδηλώνεται ως αδυναμία ή αδυνατότητα. Απεναντίας, στην περίπτωση των κυρίων εκδηλώνεται ως δύναμη ή ισχύς, όχι ασφαλώς με την έννοια της άσκησης εξουσίας παρά της ανάπτυξης όλων των δυνατοτήτων του ανθρώπου, από το ένστικτο ως τα συναισθήματα και τη σκέψη: πέραν κάθε εξωτερικής επιβολής ή εξουσίας. Εν τέλει, μέσα από τη γενεαλογία της ηθικής επιχειρείται να χαραχθεί η προοπτική του ανώτερου τύπου ανθρώπου με βάση την αξία που επιβάλλει η βούληση για δύναμη· η βούληση για δύναμη ως ορμή για την πλήρη αυτό-ανάπτυξη.

15 σχόλια:

  1. Καλησπέρα,

    θα μπορούσατε να εξηγήσετε τι εννοεί ο Νίτσε όταν μιλάει για αιώνια επιστροφή;

    Σας ευχαριστώ!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος2 Μαρτίου 2014 - 2:16 μ.μ.

    αιώνια επιστροφή του ομοίου: έχει παντού τον χαρακτήρα της βούλησης για δύναμη. Δηλαδή, η αναπτυσσόμενη δύναμη "προστάζει" τα όντα και προ-καθορίζει το όμοιο ως συστατικό τους στοιχείο. Σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ δεν πρόκειται για εμφάνιση εκ νέου εκείνου που υπήρχε σε κάποια άλλη εποχή ή στιγμή. Απεναντίας συνιστά την εσωτερική κίνηση των όντων στο σύνολό τους: το όμοιο είναι το σχετικά σταθερό και επιστρέφει διαρκώς ως αναζήτηση του σταθερού, το Είναι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Δημ. Τζωρτζόπουλος2 Μαρτίου 2014 - 2:21 μ.μ.

    "επιστρέφει διαρκώς ως αναζήτηση του σταθερού, του Είναι, δηλαδή γυρίζει πίσω να βρει τη σταθερότητα, να βρει αυτό που ακόμα δεν είναι".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Θα ήθελα λοιπόν να σας ρωτήσω αν η αιώνια επιστροφή του ομοίου, για τον Νίτσε είναι κάτι το υπαρκτό και μέσω ποιας οδού κατάφερε να φτάσει σε αυτή τη μοναδική αλήθεια;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δημ. Τζωρτζόπουλος5 Μαρτίου 2014 - 1:53 μ.μ.

    Τι εννοείς υπαρκτό; η αιώνια επιστροφή συνδέεται με την ίδια τη δομή και την εκδίπλωση της σκέψης του Νίτσε.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Εννοούσα πραγματικότητα!Δηλαδή αν για τον ίδιο τον Νίτσε η αιώνια επιστροφή του ομοίου ήταν πραγματικότητα σε αντίθεση με εμάς που μπορούμε να την αντιληφθούμε μόνο σαν μία λαμπρή σκέψη ή σαν ένα επινόημα!Για να κάνω κάπως πιο ξεκάθαρο τον συλλογισμό μου, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι ο Νίτσε θεωρεί πως ο άνθρωπος “Είναι”, οπότε δεν απαιτείται ή δεν δύναται να μάθει να “βιαιοπραγεί“ ώστε μετά από κάποιο διάστημα να “Είναι” περισσότερο; Όπως είναι φανερό δεν έχω διαβάσει κάποιο έργο του Νίτσε και ζητώ την επιείκεια σας!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Καλησπέρα,
    πολύ ενδιαφέρον κείμενο. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως υπάρχει μια ''συγγένεια'' με την ηθική του Weber; Σας ευχαριστώ εκ των προτέρων.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Δημ. Τζωρτζόπουλος10 Μαρτίου 2014 - 8:10 π.μ.

    1. αιώνια επιστροφή:κα για τον Νίτσε και για μας, θαρρώ, είναι σκέψη ή μετά-σκέψη, δηλαδή ερμηνεία της καθέκαστης ζωής με βάση τούτη την αρχή.

    2. Μια "συγγένεια" υπό ευρύτερη έννοια. Εξάλλου σε πολλές θεωρήσεις του ενός φιλοσόφου σε σχέση με θεωρήσεις φιλοσόφου διαφορετικής εποχής απαντούν κοινά στοιχεία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Σας ευχαριστώ πολύ για τις διευκρινήσεις περί αιώνιας επιστροφής!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Θα ήθελα να σε ρωτήσω κάτι. Πιστεύεις πως τα τελευταία γεγονότα στην Ελλάδα δείχνουν αυτό που έλεγε ο Νίτσε σχετικά με την ηθική των δούλων, δηλαδή τη μνησικακία που τρέφουν οι αδύναμοι σε σχέση με τους δυνατούς; Πιο συγκεκριμένα, είναι ο Ρωμανός και όλοι όσοι τον υποστηρίζουν, οι οποίοι δεν είναι και λίγοι, μια περιήγηση στο διαδίκτυο και την τηλεόραση αρκεί και θα βρει κανείς αρκετούς διθυράμβους στο όνομά του, είναι όλοι αυτοί οι μνησίκακοι και αδύναμοι δούλοι στους οποίους αναφερόταν ο Νίτσε; Οι οποίοι προτάσσουν τη δική τους ηθική, αυτή των δούλων, ως αντίθετη από αυτή των ισχυρών που βρίσκονται στην εξουσία; Η οποία όμως ηθική καμία σχέση δεν έχει να κάνει με το ήθος, αλλά είναι μια συγκαλυμμένη ανηθικότητα υψίστου βαθμού, πολύ μεγαλύτερη από την ανηθικότητα των ισχυρών; Δηλαδή πιστεύεις πως αν είναι μια φορά ανήθικοι αυτοί που κυβερνούν, τότε ο Ρωμανός και οι υποστηρικτές του, αλλά και όσοι τους βρίζουν, είναι 1000 φορές πιο ανήθικοι; Και πως αυτοί έχουν ανάγει το ήθος και τις προσπάθειές τους στο απόλυτο καλό και το δίκαιο; Δηλαδή πως πιστεύουν πως είναι οι καλοί της ιστορίας, ενώ στην πραγματικότητα είναι οι κακοί, ή τουλάχιστον πολύ χειρότεροι από τους κυβερνώντες; Οι οποίοι διέπονται μόνο από μνησικακία και μίσος τόσο για τους εαυτούς τους, όσο για όλη την ανθρωπότητα;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Και η μια και η άλλη πλευρά εκφράζουν μια μορφή ηθικής των δούλων, προβαλλόμενη με έναν τρόπο εξουσιαστικού και συνάμα τεθλιμμένου Εγώ. Εάν κατανοούμε την εξουσία εν γένει ως εξ-ουσία [=εκτός Ουσίας], τότε αμφότερες οι πλευρές [Ρωμανική και κυβερνητική] είναι δυο όψεις του ίδιου Δουλικού-Είναι, που θέλει να επιβληθεί ως «ισχυρό» Εγώ, ενώ στην πράξη είναι αρρωστημένο και ανίσχυρο [=Νιτσεϊκά ανίσχυρο, χωρίς ευγένεια στόχων και προοπτικής]. Βέβαια, στην περίπτωση του Ρωμανού και πέραν της βούλησης του ίδιου, παίζονται και πολιτικά παιχνίδια ανάμεσα στην κλυδωνιζόμενη τωρινή εξ-ουσία και σε εκείνη που βιάζεται προκλητικά και κυνικά να την αντικαταστήσει, χωρίς όμως να σκέφτεται την Ουσία:
    Βιάζεται προκλητικά και κυνικά, γιατί όσο βρίσκεται σε αντιπολιτευτική αναμονή, τόσο αποκαλύπτεται εξίσου σαθρή με την ήδη υφιστάμενη. Η ρωμανική πλευρά λοιπόν θα ήταν πραγματικά ισχυρή, θα έπαυε δηλαδή να κουβαλά πάνω της, έστω και μη συνειδητά, τη δουλικότητα-δολιότητα αυτής της υπό αναρρίχηση δεύτερης μορφής εξ-ουσίας, εάν έργω και λόγω διαχώριζε εαυτόν από την ωμότητα και τον εμπαιγμό που μας επιφυλάσσει η τελευταία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. ''Aπεναντίας, στην περίπτωση των κυρίων εκδηλώνεται ως δύναμη ή ισχύς, όχι ασφαλώς με την έννοια της άσκησης εξουσίας παρά της ανάπτυξης όλων των δυνατοτήτων του ανθρώπου, από το ένστικτο ως τα συναισθήματα και τη σκέψη''. θεωρώ πολύ σημαντική την τελευταία σας παρατήρηση.Ακούω συχνά απόψεις περι υποβαθμισης του λογικού και της θέλησης του για επιστροφή σε πρωτόγονες,βάρβαρες μορφές ζωής από τον Νίτσε κάτι το οποίο δεν υφίσταται επ'ουδενί. Το ότι θέλει να αναδείξει και τα ένστικτα ως μέρος της φύσης του ανθρώπου δε σημαίνει ότι αποκλείει τη λογική που είναι και αυτή μέρος της.Εξάλλου ο Νίτσε δεν ορίζει τον ισχυρό, τον ανώτερο, με βάση τη σωματική δύναμη ή τις βιαιοπραγίες. Νομίζω ότι το βιβλίο αυτό αν διαβαστεί σε συνδυασμό με τον ''Πολιτισμό ως πηγή δυστυχίας'' και το ''Μέλλον μιας αυταπάτης'' του Φρόιντ θα γίνει πιο εύκολα κατανοητό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  13. Δημ. Τζωρτζόπουλος27 Οκτωβρίου 2017 - 1:02 μ.μ.

    Νομίζω πως ερμηνεύετε σωστά την έννοια του κυρίου με όλες τις συναφείς αναφορές σας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  14. Και κάτι άλλο να συμπληρώσω πάνω στο θέμα.Έχω την εντύπωση πως αν αντιπαραβάλλουμε τον καθαρά ΄΄σωματικό΄΄ άνθρωπο, που ενσαρκώνει κάθε ένα από τα δύο είδη ηθικής που αναφέρει ο Νίτσε, έχουμε να διδαχθούμε πολλά. Δηλαδή, αν ανατρέξουμε στους αρχαίους πολιτισμούς της Ρώμης και της Ελλάδας θα δούμε πως οι τότε ηθικοί άνθρωποι ήταν συνήθως ρωμαλέοι, υγιείς, με καλλίγραμμα σώματα (βλ. επίσης κινήσεις επιβλητικές με τα χέρια στα διάφορα αγάλματα της τότε εποχής) ενώ αντίθετα αν θεωρήσουμε πως σήμερα οι διάφοροι ασκητές και μοναχοί που η χριστιανική ηθική μας έχει επιβάλλει ως το άκρον άωτον της ηθικής είναι συνήθως άτομα λιπόσαρκα, με μίζερη όψη και γενικώς αδύναμα. Θέλω να πω πως πολλές φορές και μόνο η παρουσία στο χώρο του εκάστοτε ανθρώπου αποτελεί ένα ισχυρό δείγμα για το ζήτημα που εξετάζουμε.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  15. Πολύ σωστά παρατηρείτε: δεν νοείται, κατά κανόνα, ερειπωμένο σώμα και όρθια ψυχή ή και αντίστροφα. Έχουμε καθημερινά παραδείγματα για την εσωτερική σχέση υγιούς, εύρωστου σώματος, και ισόρροπης, αρμονικής ψυχής.

    ΑπάντησηΔιαγραφή