Δευτέρα, 11 Σεπτεμβρίου 2017

Αριστοτέλης: πώς κουβεντιάζεται η εξουσία;



Αριστοτέλης
384 – 322 π.Χ.


Τι είναι η εξουσία;

§1

Η λέξη/έννοια ξουσία απαντά στον Αριστοτέλη, πριν απ’ όλα, με το ακόλουθο αρχέγονο νόημα: να έχει κανείς τη δυνατότητα να κάμνει το δικό του, να πράττει κατά το δοκούν, κατά βούληση, κατ’ αρέσκεια. Η λέξη παράγεται από το απρόσ. ρ. ξεστι, που σημαίνει είναι δυνατόνεπιτρέπεται. Ως εκ της ετυμολογικής της καταγωγής, η υπό συζήτηση έννοια περιέχει μια ισχυρή θετική σημασία: υποσημαίνει το δικαίωμα, τη δυνατότητα, την άδεια, την ελευθερία να λέγει και να πράττει κανείς κάτι. Πρόκειται, επομένως, για ένα είδος ελευθερίας, με το νόημα περισσότερο της παρρησίας, της ελευθερίας λόγουγνώμης ή κρίσης, ελεύθερης [=ευάρεστης] επιλογής. Η λέξη βρίσκεται σε κείμενα διαφόρων συγγραφέων της ελληνικής αρχαιότητας. Έτσι, για παράδειγμα, τη συναντάμε σε έργα του Δημοσθένη, μεταξύ άλλων, ο οποίος γράφει στον Γ΄ Φιλιππικό (3):


«μες τν παρρησαν π μν τν λλων οτω κοινν οεσθε δεν εναι πσι τος ν τ πλει, στε κα τος ξνοις κα τος δολοις ατς μεταδεδκατε, κα πολλος ν τις οκτας δοι παρ’ μν μετ πλεονος ξουσας  τι βολονται λγοντας πολτας ν ναις τν λλων πλεων … =Εσείς θεωρείτε, σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, πως η ελευθερία του λόγου πρέπει να είναι τόσο κοινή σε όλους όσους ζουν σε τούτη την πόλη, ώστε να την έχετε παραχωρήσει και στους ξένους και στους δούλους· θα μπορούσε μάλιστα να δει κανείς σ' εμάς υπηρέτες να λένε ό,τι θέλουν με περισσότερη ελευθερία απ’ ό,τι πολίτες σε μερικές άλλες πόλεις».

Ο Πλάτων επίσης, ανάμεσα σε άλλα κείμενά του, γράφει στο Γοργία (461e2-3):

«ε θήναζε φικόμενος ο τς λλάδος πλείστη στν ξουσία το λέγειναν έφθανες στην Αθήνα, όπου υπάρχει η μεγαλύτερη ελευθερία του λόγου από κάθε άλλο μέρος της Ελλάδας».

Κατά το εύρος ωστόσο της χρήσης της λέξης/έννοιας ξουσία και μέσα από τις πολλαπλές ερμηνευτικές της εφαρμογές αποκτά ή περιέχει και μια εξίσου ισχυρή αρνητική σημασία: σημαίνει αλαζονείααπόλυτη ισχύ ή δύναμη, αρχή, αξίωμα, εξ-ουσία με το σημερινό νόημα της κυριαρχίας, της επικράτησης, της δεσποτείας.

§2

Ι. Ο Αριστοτέλης, που σε κάθε ανάλυσή του εκκινεί πάντα από το κοινώς ισχύον, συμπεριλαμβάνει, κατά τη χρήση της συγκεκριμένης έννοιας, όλες σχεδόν τις προαναφερθείσες αποχρώσεις. Έτσι, όταν τη χρησιμοποιεί με την αρνητική σημασία, αναφέρεται σε έκφυλους, απόλυτα διεφθαρμένους  ανθρώπους της εξουσίας, που δεν νοιάζονται για τίποτα άλλο παρά πως θα μπορούν ανεξέλεγκτα και ανενδοίαστα να τίθενται πάνω από κάθε στοιχειώδη αρχή του βίου, να στρεψοδικούν, να είναι ακόλαστοι και στο τέλος να εκστομίζουν κι ό,τι χαμερπές, στρεβλό και βάρβαρο θεωρούν ως αληθές: καλή ώρα σαν τους πολιτικούς μας κλεφτοκοτάδες ‒ακατέργαστους, αμόρφωτους μέχρι αηδίας‒ που ανερυθρίαστα γράφουν και μιλούν βαρβαρικά, θεωρώντας μάλιστα τον εαυτό τους ως άλλο Δημοσθένη: π.χ. λένε, με όλη την ελαφρότητα του Είναι τους, για τον κόπρο του Αυγέα αντί για την κόπρο του Αυγεία. Όλοι οι τέτοιοι άνθρωποι της εξ-ουσίας δεν έχουν  άλλη τιμή εκτός από το να διάγουν έναν έκλυτο βίο και να διέπονται από αχαλίνωτη εξουσιολαγνεία και φοβερά πάθη. Αναφέρει συγκεκριμένα ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια (1095b 20 κ.εξ.):

«ο μν ον πολλο παντελς νδραποδώδεις φαίνονται βοσκημάτων βίον προαιρούμενοι, τυγχάνουσι δ λόγου δι τ πολλος τν ν τας ξουσίαις μοιοπαθεν Σαρδαναπάλλ = οι πολλοί έχουν πλήρως τα χαρακτηριστικά των σκλάβων, καθώς προτιμούν έναν βίο ίδιον των ζώων. Ωστόσο τους φέρνουμε σε κουβέντα, γιατί πολλοί από τους ανθρώπους της εξουσίας έχουν τις ίδιες προτιμήσεις με το Σαρδανάπαλο».

ΙΙ. Τι μας λέει εδώ ο Αριστοτέλης; Πως η πλειάδα των ανθρώπων της εξουσίας δεν διαφέρει σε τίποτα από τον Σαρδανάπαλο, τον άσωτο, τον αφάνταστα ακόλαστο και βίαιο βασιλιά της Ασσυρίας, σε ότι αφορά τα αισθήματα, την ενέργεια της ψυχής, τη δομή του χαρακτήρα και συναφώς τις προτιμήσεις. Εάν η ενέργεια της ψυχής αποβλέπει στα ανώτερα αγαθά, τότε διάγει κανείς πραγματικά ενάρετο βίο και είναι ευτυχισμένος. Η ενέργεια της ψυχής όμως των ανθρώπων της εξουσίας, με βίαιο τρόπο σχεδόν πάντα, αποβλέπει στην ηδυπάθεια, στη φιληδονία,  στην ακολασία και τις ηδονές, ταυτίζοντάς τες με την «ευδαιμονία». Τότε συμβαίνει να κυριαρχεί το άλογο μέρος της ψυχής επί του λογικού και οι άνθρωποι αυτοί τελικά καταλήγουν να είναι «αναίσθητοιαδιάφοροιαγροίκοι» (Ηθ. Νικομάχεια 1104 κ.εξ.) και γίνονται εξίσου βίαιοι και ασυγκράτητα έκλυτοι, όπως ο προαναφερθείς  βασιλιάς της Ασσυρίας, ο Σαρδανάπαλος. Εάν ο Αριστοτέλης ζούσε στις μέρες μας και έβλεπε τους σημερινούς μισθοφόρους και πραιτοριανούς της  εξουσίας να ξεπουλούν τα πάντα για τον θώκο της εξουσίας, γευόταν κάτι λίγο από την αδιαντροπιά και την αμορφωσιά τους, και βίωνε τη σκοταδιστική, ολοκληρωτική τους αντίληψη και πράξη επί όλων των θεμάτων του Πολιτικού, θα θεωρούσε τον Σαρδανάπαλο ως το ύψιστο πρότυπο συνετής εξουσίας. Όπως προκύπτει και από ένα άλλο σημείο του ως άνω έργου του (1158a), οι άνθρωποι της εξουσίας δεν συσχετίζονται με ανθρώπους ενάρετους και χρήσιμους σε όμορφες πράξεις, αλλά με ηδονοθήρες και ικανούς να εκτελέσουν ό,τι τους διατάξουν οι χείριστοι των χειρίστων.


12 σχόλια:

  1. Καλησπέρα σας,

    Η εξουσία, δεν έχει να κάνει επίσης και με την ουσία, ως κάτι που εκπορεύεται από αυτήν, εκ της ουσίας;

    Μα και αν το δούμε διαλεκτικά, η εξουσία - ως ελευθερία - δε δύναται να μετατρέπεται σε κάποιου είδους δέσμευση ή σκλαβιά, τόσο για αυτόν που την κατέχει όσο για τους άλλους που περιβάλλουν αυτόν;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος18 Σεπτεμβρίου 2017 - 10:00 π.μ.

    1. Πρωταρχικά ισχύει το πρώτο, δηλ. συσχετισμός με την ουσία.
    2. όταν όμως αυτή η ουσία εκδηλώνεται ως δύναμη, εξαρτάται από το τι είδους δύναμη εκφράζει: εξουσιασμό ή αποκάλυψη και καθίδρυση ό,τι πιο δημιουργικού στοιχείου της; Αναλόγως λοιπόν είναι ελευθερία ή κατάχρηση ελευθερίας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Για το δεύτερο, νομίζω πως τώρα λέτε ό,τι και στο άρθρο σας, δηλαδή πως η δύναμη που απορρέει από την ουσία μπορεί, στην αρνητική της όψη, να πάρει μια εξουσιαστική, κυριαρχική και δεσποτική μορφή, όπως πχ σε έναν τύραννο, να θέλει δηλαδή να εξουσιάσει. Ενώ εγώ κάνω λόγο για τη θετική της μεριά, αυτή ας πούμε που ούτε να εξουσιάσει θέλει - μα ούτε βέβαια να εξουσιάζεται από κανέναν και κάθε τι. Σε αυτήν τη δεύτερη περίπτωση, δε νομίζετε πως και πάλι ενέχεται κάτι το δεσμευτικό, το εξ-αναγκαστικό;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δημ. Τζωρτζόπουλος19 Σεπτεμβρίου 2017 - 3:53 π.μ.

    Στη δεύτερη περίπτωση ενέχεται κάτι "δεσμευτικό" μόνο με τη θετική έννοια του νιτσεϊκού υπερ-ανθρώπου, δηλαδή ανάπτυξης όλης της εσωτερικής δυναμικής του ανθρώπου και υπέρβασης της εδραιωμένης αδράνειας του μαζανθρώπου. Π.χ. ο Αριστοτέλης ή ο Πλάτων κ.α. ανήκουν στη χορεία αυτών των τύπων ανθρώπων: δεσμεύτηκαν εσωτερικά.
    Εξωτερικό, αρνητικό εξαναγκασμό με την εξουσιαστική έννοια δεν βλέπω.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Ναι, εσωτερική δέσμευση, όπως κάποιος που γνωρίζει μια αλήθεια, πχ μαθηματική, και μετά είναι αναγκασμένος να την ακολουθήσει, αυτήν, καθώς και οποιαδήποτε άλλα αναπόδραστα συμπεράσματα προκύπτουν εξ αυτής, σαν να μη μπορεί να κάνει διαφορετικά, ένας ψυχ-αναγκασμός. Η μία είναι εσωτερική δέσμευση, αφού επιβάλλεται εκ των έσω, ενώ η άλλη εξωτερική, όπως ωραία λέτε. Θα λέγατε πως και στις δύο περιπτώσεις η μορφή της δέσμευσης είναι ίδια, μα με διαφορετικό περιεχόμενο, ή αυτό είναι κατάχρηση της γλώσσας;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Δημ. Τζωρτζόπουλος20 Σεπτεμβρίου 2017 - 2:39 μ.μ.

    Ψυχαναγκασμός συμβαίνει όταν δεν υπάρχει εσωτερική συμμετοχή στα γιγνόμενα.
    άρα ισούται με εξωτερική επιβολή, βίαιη [με την ευρεία έννοια], ενώ η εσωτερική δέσμευση είναι η εσωτερική εναρμόνιση με τα έξω: εδώ λοιπόν παίζουν ρόλο καθοριστικό τα περιεχόμενα, αλλά σε συνδυασμό με τη μορφή: διαλεκτική μορφής και περιεχομένου με βάση την καλλιέργεια του ανθρώπου. Π.χ. ο άνθρωπος που κολυμπά στα πετρέλαια, θεωρώντας την ως θάλασσα, όπως την ήξερε πριν, υφίσταται έναν αυτο-ψυχαναγκασμό, που φτάνει στα όρια του παραλογισμού και της α-νοησίας. Λόγω του παραλογισμού ακριβώς μπορεί να έχει την ψευδαίσθηση πως βρίσκει εσωτερική γαλήνη, στην πράξη όμως ικανοποιείται με να παραλογίζεται. Συνεπώς για να λειτουργήσει η ως άνω διαλεκτική, δηλαδή η εσωτερική δέσμευση, προϋποτίθεται μορφή ανεπτυγμένη και περιεχόμενο τέτοιο, που να αναδεικνύει την ανωτερότητα της μορφής.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Το θέμα της εξουσίας είναι πολύπλοκο και συνδέεται με την ελευθερία, όπως γράφατε και εσείς στην αρχή του άρθρου σας, "η ελευθερία να λέγει και να πράττει κανείς κάτι". Διάβαζα τελευταία το "Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός" του Λένιν, στο κεφάλαιο "Ελευθερία και Αναγκαιότητα" αναφέρει τον Ένγκελς ο οποίος μεταφράζει τον Χέγκελ λέγοντας πως "για αυτόν, η ελευθερία είναι η εκτίμηση της αναγκαιότητας. 'Η αναγκαιότητα είναι τυφλή όσο αυτή δεν είναι νοητή'. Η ελευθερία δεν είναι το όνειρο την ανεξαρτητοποίησης από τους φυσικούς νόμους, μα η γνώση αυτών των νόμων...". Οπότε εδώ, εξουσία, ελευθερία και γνώση συνεμπλέκονται με κάποιον τρόπο, διαλεκτικό, κατά Χέγκελ, αν μου επιτραπεί η έκφραση, και ο άνθρωπος γίνεται δέσμιος του Λόγου. Μα αυτό που απασχολεί εμένα είναι αν οδεύουμε προς ένα τέλος της εξουσίας. Κάποιοι κάνουν μια τέτοια ανάγνωση της ιστορίας, πως δηλαδή η ιστορία δείχνει πως η εξουσία, όχι όπως την εννοείτε εσείς παραπάνω ως, ας πούμε, απόλυτη ελευθερία, ή όπως ο Χέγκελ και ο Ένγκελς, μα νοούμενη ως αποδέσμευση από εξωτερικούς εξαναγκασμούς, θέλοντας και μη, φτάνει στο τέλος της. Που τελικά αυτοί λένε το ίδιο πράγμα με εσάς: το τέλος της "εξουσίας τους" σημαίνει το τέλος της εξωτερικής εξουσίας και της απαρχής της εσωτερικής, όπως την εννοείτε στο παρόν άρθρο. Πώς το βλέπετε αυτό, είναι κάτι το εφικτό; Και βέβαια αναρωτιέμαι κατά πόσο αυτή η τάση προς την εξάλειψη της εξουσίας-αυθεντίας είναι κάτι το καλό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. 1. Η εξάλειψη της εξουσίας-αυθεντίας είναι δυνατή και αποβαίνει κάτι καλό, όταν υπάρχει ήδη μια κοινωνικοπολιτική συνείδηση πλήρως και σφαιρικά ανεπτυγμένη, δηλαδή πνευματική με την εγελιανή έννοια: αυτοσυνείδητη, σκεπτόμενη πράξη, που επιφέρει την εν λόγω εξάλειψη. Τότε η εν λόγω εξουσία αντικαθίσταται από την διαλεκτικά έλλογη διαχείριση των πραγμάτων, χωρίς την ανάγκη κάποιος να άρχει και όλοι οι άλλοι να άρχονται.
    2. Η εσωτερική ουσία, συνεχώς αυτοπροσδιοριζόμενη με τα έξω της, εκδηλώνεται ως εξ-ουσία, με το νόημα της αποκάλυψης της ουσίας και όχι της συσκότισής της.
    3. Συσκότιση συνεπάγονται όλες τις καθεστωτικές εξουσίες, ανεξάρτητα από το τι θέλουν να πιστεύουν αυτές.
    4. Η εξάλειψη-κατάργηση οποιασδήποτε άνομης εξουσίας άρχεται ήδη από τη στιγμή που τη φέρνει σε συζήτηση κανείς. Και εδώ έγκειται η πρώτη ελεύθερη πράξη ενός σκεπτόμενου όντος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Διόρθωση: σημ. 3. ... όλες οι καθεστωτικές εξουσίες .....

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. 1. Σαν να λέμε πως τότε, η εξάλειψη της εξουσίας-αυθεντίας θα έρθει ως κάποιο φυσικό επακόλουθο, χωρίς εξωτερικό εξαναγκασμό, μα θα είναι μια εσωτερική ανάγκη που θα ζητά πλήρωση και εκπλήρωση, σε συλλογικό επίπεδο όμως και όχι ατομικό. Ε για αυτή τη στιγμή στην ανθρώπινη ιστορία κάνουν λόγο οι παραπάνω που έλεγα για το "τέλος της εξουσίας". Όλα αυτά θυμίζουν την παραβολή των Τρωγλοδυτών του Μοντεσκιέ, όπου κλείνει με το δράμα του γέροντα που οι συμπολίτες του θέλαν να του φορτώσουν την εξουσία (του δικαίου) για να μην είναι υποχρεωμένοι οι ίδιοι να ελέγχουν τους εαυτούς τους. Που καταλήγει στο να είναι το ίδιο πράγμα με το πρόβλημα της ελευθερίας, όπως το εκφράζουν διάφοροι υπαρξιστές φιλόσοφοι και ψυχολόγοι, μεταξύ άλλων ο Έριχ Φρομ που έγραψε για τον φόβο της ελευθερίας. Αλλά έχω την εντύπωση πως οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, ο Πλάτων για παράδειγμα, είχαν καταλήξει στο ότι η εξουσία ποτέ δε γίνεται να εξαλειφθεί τελείως, σαν να είναι κάτι το εγγενές στη φύση του κόσμου μας, οπότε η λύση που έδιναν αυτοί, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, ήταν η επινόηση ενός πολιτικού συστήματος όπου ο καθένας θα βρίσκεται στη θέση του, με βάση το ήθος του και το δίκαιο. Έτσι ο Πλάτων, στην Πολιτεία, χώρισε τους ανθρώπους σε τρεις μεγάλες κατηγορίες, τους χρυσούς, τους ασημένιους και τους χάλκινους, σαν τα μετάλλια των αγώνων. Αυτοί δηλαδή δε νομίζω πως έβλεπαν κάποιος τέλος της εξουσίας.

    2-3. Είναι πράγματι λυπηρό να συσκοτίζονται τα πράγματα, πόσο μάλλον όταν μιλάμε για την εσωτερική ουσία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Δημ. Τζωρτζόπουλος30 Σεπτεμβρίου 2017 - 12:22 π.μ.

    Συλλογικό επίπεδο: μπορεί να είναι φαινομενικά συλλογικό και στην ουσία του άκρως ατομικιστικό: π.χ. οι περισσότερες "συλλογικότητες", χτες και σήμερα, στο πεδίο της πολιτικής, της δημοσιογραφίας, της "επιστήμης" και των "μορφωτικών" ιδρυμάτων, των κομματικών και συνδικαλιστικο-συντεχνιακών μηχανισμών κ.λπ. λειτουργούν ως ατομικιστικές για ίδιον όφελος, βόλεμα και ό,τι άλλο ωφελιμιστικό και σάπιο: όλες οι μετριότητες στην εξουσία, γιατί τους λείπει η ουσία.

    Υπό ένα τέτοιο πνεύμα, δηλαδή να βλέπει κανείς πίσω από τις λέξεις, η εξουσία δεν είναι εξ ορισμού καλή ή κακή, αλλά ανάλογα με το αν συσκοτίζει την ουσία των πραγμάτων ή την αποκαλύπτει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Ε, υπό αυτή την άποψη, σκότος/φως δηλαδή, δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω. Πάντως να προσθέσω πως κι οι προθέσεις παίζουν ρόλο, όπως και το να κρατήσει, νομίζω, κανείς την παιδική του αθωότητα, ή να (ξανα)φτάσει έστω σε αυτήν, καθώς ασχολείται με αυτά τα πράγματα. αἰὼν παῖς ἐστι παίζων πεσσεύων· παιδὸς ἡ βασιληίη, που έλεγε κι ο άλλος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή