Δευτέρα, 9 Απριλίου 2018

Ηράκλειτος: οι πολλοί είναι μοιραίοι και άβουλοι





Ηράκλειτος ο Εφέσιος
540 ‒480 π.Χ.


Οι πολλοί, οι άριστοι και οι φιλόσοφοι 


§1
Εισαγωγικά κείμενο μετάφραση

Ι. Εισαγωγικά:

α) Ο Ηράκλειτος συγκεντρώνει όλα τα χαρακτηριστικά ενός από τους πιο σημαντικούς στοχαστές ανάμεσα στους Προσωκρατικούς. Η σπουδαιότητά του, στον κύκλο των Προσωκρατικών, είναι ευθέως ανάλογη με την εκπληκτική άνθηση της σκέψης που βρίσκουμε στα σωζόμενα αποσπάσματα των μεγάλων εκείνων στοχαστών, ομαδοποιημένων ως Προσωκρατικών. Παρενθετικά αξίζει να τονιστεί ότι η εν λόγω ομαδοποίηση δεν πρέπει να νοείται ως μια συμπερίληψη διανοητών με ομοιογένεια στον τρόπο και τα περιεχόμενα του στοχασμού τους, στον τρόπο ζωής, σε χρονολογικές και γεωγραφικές ομοιότητες. Σε κάθε περίπτωση ωστόσο συνιστούν τα πρώτα γενναία βήματα του φιλοσοφικού στοχασμού, αλλά και της ιστορίας των επιστημών.  


β) Όσο για τον Ηράκλειτο, η σκέψη του δεν έφτασε να γοητεύσει μόνο τους αρχαίους φιλοσόφους, αλλά εξίσου εκπληκτικά και τους νεώτερους και σύγχρονους. Ο Σωκράτης, ως γνωστόν, είπε τα παρακάτω λόγια, όταν ο Ευριπίδης του χάρισε το βιβλίο του Ηράκλειτου περί Φύσεως: «όσα κατάλαβα είναι εξαιρετικά, μα και για όσα δεν κατάλαβα το ίδιο, νομίζω, ισχύει· θα πρεπε όμως να είμαι τουλάχιστον δήλιος κολυμβητής». Πρώτος, ως βλέπουμε, ο Σωκράτης μας προειδοποιεί: ο θησαυρός της ηρακλείτειας σκέψης δεν βρίσκεται στην επιφάνεια, στα ρηχά αλλά στον αεί ανεξερεύνητο βυθό. Προς αυτόν τον ηρακλείτειο βυθό επιχείρησαν τη δική τους κατάδυση, οι μέγιστοι φιλόσοφοι της νεωτερικής και μετανεωτερικής σκέψης, όπως είναι ο Χέγκελ, ο Νίτσε και ο Χάιντεγκερ. Είναι γνωστή εξάλλου η ρήση του Χέγκελ: «δεν υπάρχει ούτε μια λέξη του Ηράκλειτου, που δεν έχω συμπεριλάβει στη Λογική μου». Και με τη Λογική του εννοεί, σε επίπεδο επεξεργασμένης διάταξης του φιλοσοφικού του λόγου και σκέπτεσθαι, την Επιστήμη της Λογικής, αλλά και σε επίπεδο γενικότερης διαλεκτικής όλα τα μεγάλα έργα του, όπως είναι δίπλα στην Επιστήμη της Λογικής η Φαινομενολογία του πνεύματος. Ως προς τη Φαινομενολογία του πνεύματος έχει μέγιστη σημασία να διαβάζεται σωσταά: ως εισαγωγή στη φιλοσοφική διαλεκτική της Επιστήμης της Λογικής και συγχρόνως, για να είναι κατορθωτή η ανάγνωσή της σε ενδοσυνάφεια με την Επιστήμη της Λογικής, ως μεταστοχαστική αυτοκατεύθυνση, ήτοι αυτοδιεύθυνση του πνεύματος. Κάθε μηχανιστική παρερμηνεία, με όρους κατασκευής εννοιών έξωθεν προερχόμενης, αποβαίνει άκρως ωφελιμιστική και υπηρετική ιδεολογικών και πολιτικών σκοπιμοτήτων των καιρών μας. Τέτοιες σκοπιμότητες είχε, μεταξύ άλλων, ο Χέγκελ κατά νου να συντρίψει στη ρίζα τους με τη φαινομενολογική πορεία του πνεύματος.

ΙΙ. αρχαίο κείμενο ‒ μετάφραση: απ. Β 20

ράκλειτος γον κακζων φανεται τν γνεσιν, πειδν φ· γενόμενοι ζώειν θέλουσι μόρους τ χειν μλλον δ ναπαύεσθαι κα παδας καταλείπουσι μόρους γενέσθαι.

Ο Ηράκλειτος λοιπόν φαίνεται να κακίζει τη γέννηση, όταν λέει: αφού γεννηθούν θέλουν να ζήσουν και να υποστούν τη μοίρα του θανάτου ή μάλλον ν' αναπαύονται· κι αφήνουν πίσω τους παιδιά για να γίνουν κι αυτά θύματα του θανάτου.

§2

Ερμηνεία κατανόηση

α) γενόμενοι ζώειν θέλουσι μόρους τ χειν:

Ο Ηράκλειτος φαίνεται να έχει κατά νου εδώ τους πολλούς, οι οποίοι, αφού μπουν στον κύκλο της ζωής, θέλουν να ζουν την καθημερινή τους ζωή και μόνο αυτή, με νωθρότητα και μέσα στη φιληδονία, δηλαδή κτηνωδώς (απ. 29), περιμένοντας παθητικά την αναπόφευκτη μοίρα και μέρα του θανάτου.

β) μλλον δ ναπαύεσθαι:

Ι. Η ανάπαυση για τον Ηράκλειτο αποτελεί στοιχείο όχι ξένο προς την αλλαγή, προς την κίνηση και τον περιδινούμενο κύκλο της ζωής. Είναι η ανάπαυση μετά την αλλαγή ή η ανάπαυση εκ της μεταβολής (απ. 84α). Στο πλαίσιο της εγελιανής διαλεκτικής είναι η κατάφαση, μετά τη θέση και την αντίθεση. Είναι η κατάφαση και όχι η σύνθεση, όπως γελοιωδώς παρερμηνεύουν τον Χέγκελ ορισμένοι προφεσόροι ασυναγώνιστης αμορφωσιάς, όταν του αποδίδουν το γνωστό αντιεγελιανό σχήμα: θέση ‒ αντίθεση ‒ σύνθεση.

ΙΙ. Οι πολλοί, απεναντίας, εννοούν την ανάπαυση ως ακινησία, ως αδρανοποίηση: επαναλαμβάνουν τα ίδια καθημερινά και δεν σπάνε τον κύκλο της απλής διαβίωσης, για να δώσουν ένα ανώτερο νόημα στη ζωή τους: να αγωνιστούν για την αιώνια δόξα, για «ανώτερους σκοπούς» (απ. 25), όπως κάνουν οι άριστοι, ή για την αλήθεια, όπως κάνουν οι φιλόσοφοι, ξεπερνώντας έτσι το θάνατο. Αρκούνται σε μια ξέπνοη ολοκλήρωση του βιολογικού κύκλου της ζωής τους, με αποτέλεσμα να  αφήνονται στην τυχαία εξωτερικότητα και να εξουσιάζονται από τα ίδια τα πράγματα (απ. 84β): είναι ζωντανοί νεκροί.

γ) κα παδας καταλείπουσι μόρους γενέσθαι: κατά την κυκλική κίνηση της ζωής από τη γέννηση προς το θάνατο δεν κάνουν άλλο από το να γεννούν παιδιά, τα οποία κι αυτά, με τη σειρά τους, προορίζονται να επαναλάβουν τον ίδιο κύκλο της αναπαραγωγής και της αδρανούς ζωής. Αυτοί που γεννιούνται είναι ήδη νεκροί: όχι με το νόημα της γένεσης και της φθοράς, του αναπόφευκτου θανάτου δηλαδή, αλλά επειδή διάγουν το βίο τους σαν νεκροί (απ.73).                                                                                                                                                    



2 σχόλια:

  1. Χαίρετε,

    πέρασε κάποιος καιρός από τότε που ήθελα να το γράψω αυτό δω το παρακάτω και το αμελούσα, οπότε να το γράψω τώρα πριν το ξεχάσω πάλι.

    Όταν έλεγα στο άλλο θέμα με τον Χέγκελ για μουσική επένδυση, εννοούσα το εξής που θα προσπαθήσω να δείξω με ένα παράδειγμα εδώ:

    Βασισμένοι στο απόφθεγμα του Ηράκλειτου, θέλουμε να βρούμε ένα χαρακτηριστικό τραγούδι που να μιλάει για το ίδιο πράγμα. Ένα από τα αντιπροσωπευτικότερα είναι νομίζω του Bob Dylan, "It's Alright Ma (I'm only Bleeding)", όπου λέει "That he not busy being born, is busy dying": "όποιος δεν είναι απασχολημένος με το να γεννηθεί, είναι απασχολημένος με το να πεθάνει", οπότε οι στίχοι αυτοί βλέπουμε πως δένουν ωραία με το ηρακλείτειο απόφθεγμα. Το κρατάμε λοιπόν αυτό το τραγούδι για να το παραθέσουμε στο τέλος. Το αποτέλεσμα όμως θα είναι πολύ καλύτερο αν η παράθεση δε γίνει έτσι ξεκάρφωτα, αλλά προσέξουμε και οι υπόλοιποι στίχοι να δένουν επίσης με το κείμενό μας. Κι επειδή το τραγούδι δεν μπορεί να αλλάξει, αναγκαστικά, προσαρμόζουμε το κείμενο στο τραγούδι, μας δίνει δηλαδή μια κατεύθυνση.

    Ο συνδυασμός του πεζού μας λόγου με τις εικόνες, βίντεο, μουσική, στίχους, παραστάσεις κλπ δίνει έτσι μια ανώτερη δυναμική στο κείμενο. Το γιατί και πώς συμβαίνει αυτό, εξηγείται βέβαια φιλοσοφικά, όπως πχ θα έλεγε ο Χέγκελ, είναι το Πνεύμα που ενυπάρχει σε όλα αυτά τα διαφορετικά μέρη του Λόγου, και εκδηλώνεται το κάθε μέρος στη δική του μορφή, ευρισκόμενο το ένα σε αρμονία με το άλλο, μέσα σε ένα ενιαίο πράγμα.

    Οι διαφορές από ένα σκέτο πεζό κείμενο, είναι άλλοτε μικρές και άλλοτε μεγάλες, κάτι που αποτελεί πεδίο έρευνας και μελέτης. Αλλά σε γενικές γραμμές, θα λέγαμε πως όσο πιο συναισθηματικά φορτισμένο το τραγούδι, τόσο πιο μεγάλες οι διαφορές.

    Αλλά εντάξει, είναι μεγάλη ιστορία όλο αυτό, και απ'ότι φαίνεται υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί τρόποι παρουσίασης.

    Το τραγούδι παρακάτω:

    https://vimeo.com/89999761

    And if my thought-dreams could be seen
    They'd probably put my head in a guillotine
    But it's alright, Ma,
    it's life and life only

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. αξιοπρόσεκτη η σύλληψη και με ποιητικό βάθος, το οποίο υπάρχει και στον πεζό λόγο, εν μέρει ή εν πολλοίς, αν εναρμονίζεται με τη φύση, δηλαδή με τη λογική των πραγμάτων.

    ΑπάντησηΔιαγραφή