Hegel-Platon.blogspot.com

Fr. Kafka: Ίχνη ανα-τροπής

2012-02-22T13:57:00.000-08:00

Φραντς Κάφκα

1883–1924

Οι αλυσίδεςτου βασανισμένου ανθρώπου

§1

Τι καινούριο θα μπορούσε να αναζητήσει κανείς μέσα στο έργο τουΚάφκα; Σε κάθε περίπτωση, η αξία αυτού του έργου έχει αποτιμηθεί και συνεχίζεινα αποτιμάται δεόντως από την οπτική της αυστηρά λογοτεχνικής γραφής. Μέσα στηνχειμαρρώδη ροή αυτής της γραφής υφαίνεται καθορισμένος χώρος του ανθρώπουπου ομιλεί τη γλώσσα ενός ελευθεριακού ρομαντισμού και μιαςσκεπτικιστικής δυσπιστίας απέναντι στις βολικές και όχι λιγότερο βολεματικέςιδεολογίες της «προόδου». Συγχρόνως, στασπλάχνα τούτης της γραφής κυοφορούνται όχι σπάνια εκρηκτικές αντι-στάσεις λόγου«σεμια εξουσία χωρίς όρια» (Adorno). Πράγματι,ένα προσεκτικό βλέμμα διακρίνει στα περισσότερα κείμενα του Κάφκα μια δρώσααντί–δραση σε αλυσίδες «φτιαγμένες από γραφειοκρατικάχαρτιά»· αλυσίδες με τις οποίεςδεσποτικές εξουσίες ακινητοποιούν τους ανθρώπους και τους καταδικάζουν ναβασανίζονται μέσα στην υποτέλεια. Έχοντας βιώσει ο ίδιος την αυταρχικήσυμπεριφορά του πατέρα επεξεργάζεται ένα αντιαυταρχικό θεώρημα ζωής, τοοποίο θεματοποιεί μέσα στο έργο του ως αντίπαλο δέος των απανταχού παρόντωναπρόσωπων μηχανισμών. Στο ημιτελές μυθιστόρημάτου: οΠύργος ο Κάφκα γίνεται αινιγματικά αποκαλυπτικός. Ένας ολόκληρος κόσμοςείναι εγκλεισμένος, κατά τη συμβολική γλώσσα του τίτλου, εδώ μέσα σαν μέσαστην κόλαση. Η λύτρωση είναι απούσα. Αλλά η κόλαση αυτή δεν παραπέμπειμόνο στην έκπτωση του ανθρώπου, παρά θέτει και μια κάποια αναγκαιότητα της λύτρωσης.

§2

Η λύτρωση τούτη είναι ο κόσμος της αλήθειας, τον οποίο πρέπει ναεπιδιώκουμε να εγκαταστήσουμε μέσα στη ζωή. Το θέμαέτσι, μέσω της λογοτεχνικής γραφής, τίθεται οντολογικά. Ο Πύργος –γερμανικά: das Schloss=κλείσιμο-εγκλεισμός– ως πύργος άριστα απηχεί την έδραμιας ενσώματης εξουσίας, η οποία μακρόθενκατοπτεύει και εξουσιάζει το χωριό που είναι ο χώρος των βασανισμένων ανθρώπων. Πώς το κατοπτεύει και το εξουσιάζειμακρόθεν; Μέσω των απρόσωπων γραφειοκρατικών μηχανισμών με τα απρόσωπα «πρόσωπα».Αυτά εδώ μόνο ανθρώπινα πρόσωπα δεν είναι. Παραμένουν άξεστα, αγροίκα, άτεγκτα,αναίσθητα. Χωρίς ένα τέτοιο γραφειοκρατικό σύμπαν κανένα είδος δεσμών,αλυσίδων, για τη βασανισμένη ανθρωπότητα δεν θα μπορούσε να κατασκευασθεί, καμιάεθνοπροδοσία δεν θα παρουσιαζόταν σε έναν δυστυχισμένο λαό ως «εθνοσωτηρία». Απέναντιόμως σε τούτη την κόλαση του Πύργου, ήτοι πύργου, υψώνειανάστημα ο χωρομέτρης, βασική μορφή του μυθιστορήματος. Αυτός αναδύεταιως λύτρωση. Η παρουσία του στο χωριό, στον χώρο δηλαδή των θνητών πουσυνθλίβονται, συνδέεται με την εναντίωση στην αλαζονεία της εξουσίας, με τησθεναρή άρνηση να είναι εθελουσίως δούλος. Εδώ έχουμε να κάνουμε με μιαεξεγερμένη φωνή, η οποία πρεσβεύει την ατομική ανυποταξία.Αυτό ωστόσο δεν αρκεί, γι’ αυτό και μέσα στο μυθιστόρημα συναντούμε και άλλες παρόμοιεςφωνές. Όπως κι αν έχει τελικά το πράγμα,μια, δυο τρεις … τέτοιες φωνές αποτελούν σήματα, μέσα στην ιστορικότητα τωνανθρώπινων όντων, για πιο προωθημένεςμορφές εναντίωσης στις εξουσίες.

R. Descartes: Προς την ελευθερία της σκέψης

2012-02-19T08:07:00.000-08:00

ΡενέΝτεκάρτ

1596–1650

Η αμφισβήτηση της κατασκευασμένης αυθεντίας

§1

Στην περίοδο που ακολουθεί μετάτην Αναγέννηση, απεριόριστηείναι η επιθυμία του νεωτερικού ανθρώπου να διεκδικεί μια εσωτερική ελευθερία της σκέψης.Προς τούτο χρειάζεται να προσλαμβάνει τηζωή όχι ως μια «δωρεά» εκ μέρους της θρησκευτικής, πολιτικής ή οποιασδήποτε άλληςθεσμικής αυθεντίας, αλλά ως τη ζωντανή ολότητα των ανθρώπινων ενεργειών μέσαστην επώδυνη και εκρηκτική ρεαλιστικότητά τους. Το ελεύθερο Εγώ αναζητεί τηβεβαιότητά του στον ορθό Λόγο και στην εμπειρία: η υποκειμενικότητα αντικρίζει τηναντικειμενικότητα έξω από τη θεολογική αυθεντία του Μεσαίωνα, έξω από την καθυπόταξη στη μηεπιδεχόμενη αμφισβήτηση πνευματική εξουσία της Εκκλησίας. Η νεωτερική σκέψη,όπως εκφράζεται κυρίως μέσα από τη μεθοδική εξέλιξη της φιλοσοφίας και τωνεκπροσώπων της, ενσαρκώνει την πρόθεση του ανθρώπου να προσδοκά από τοφιλοσοφείν έναν ελεύθερο δρόμο ανάπτυξης και δι’ αυτού να βαθαίνει την κριτική ερμηνεία τουκόσμου, εντός του οποίου καλείται να ζήσει. Οι φιλόσοφοι τουορθολογισμού αλλά και του εμπειρισμού διεκδικούν μια στοχαστική βεβαιότητα, ευθέωςαντίθετη προς τις βεβαιότητες της θεολογικής πίστης και τις εικονικές βεβαιότητεςτων πολιτικών παθών της εποχής. Η σχολαστική φιλοσοφία των πανεπιστημίων, σύμφωνα με τον Λοκ,χαρακτηρίζεται περισσότερο από άγονες λογομαχίες και κομπορρημοσύνες παρά από κάποια ενδιάθετη τάσηγια αναζήτηση της αλήθειας. Αυτό που ενδιαφέρει τώρα τους φιλοσόφους, μας λέγειο Ντεκάρτ, είναι «η φιλοσοφία που συναντούν μέσατους και μέσα στο μεγάλο βιβλίο του κόσμου» και όχι η ανάλωση σεατέρμονες θρησκευτικο-πολιτικές έριδες ή το ξόδεμα χρόνου και δυνάμεων σεπανεπιστημιακές καριέρες. Στην περίπτωση του Ντεκάρτ, αλλά και των άλλων μεγάλωνδιανοητών της εποχής έχουμε να κάνουμεμε φιλοσόφους, που κινούνται στη γραμμή της ριζοσπαστικής σκέψης και συνδέουν τις ομιλητικές τους πηγές με τηνεντατική φροντίδα του πνεύματος και τον γενικό μόχθο της αναγκαιότητας. Ο ΡενέΝτεκάρτ επιχειρεί με περισσή μεθοδικότητα καισαφήνεια να κατανοήσει το αναγκαίο: υπό την επίδραση του γενικούκλίματος της σκεπτικής κρίσης αναγνωρίζει στον δικό του σκεπτικισμό τονσκεπτικισμό της εποχής του και αντίστροφα.

§2

Η ιδιαίτερη αποστροφή του προςτην ουσία και τον τύπο της σχολαστικής φιλοσοφίας που αισθάνθηκε κατά τηνπερίοδο των σπουδών του στο εν λόγω ίδρυμα έμελλε να τον σημαδέψει για όλη του τη ζωή. Στην πνευματική τουαυτοβιογραφία μιλά για εμπειρίες εσωτερικού διχασμού που συνέλεξε από τοαυστηρό περιβάλλον του κολεγίου των σπουδών του και από την επιβολήτης λογικής των αυθεντιών, η οποία δεν του επέτρεπε να βλέπει καθαράμέσα στις πράξεις του και να πορεύεται με σιγουριά στη ζωή. Αν και, όπως οίδιος αναφέρει, είχε επισκεφτεί «μια από τις πιο ξακουστές σχολές της Ευρώπης»,αυτό τελικά που γνώρισε στον όλο κύκλο των σπουδών του ήταν ένας σχολαστικός ορθολογισμός, ο οποίοςπροσκολλημένος δογματικά σε στείρες έννοιες και αξιωματικές γνώμες παραγνώριζετη σημασία της ζωντανής πραγματικότητας και σκορπούσε τη σύγχυση ως προς τη συμβολή της μόρφωσης και των γραμμάτων στην ανάγνωσητης αλήθειας:

«επειδή με έπειθαν πως χάρη σ’ αυτά [δηλ. τα γράμματα] μπορεί κανείς ν’ αποκτήσει καθαρή και σίγουρηγνώση για το καθετί που είναι χρήσιμο στη ζωή, είχα ασυγκράτητο πόθο να ταμάθω. Μόλις όμως συμπλήρωσα όλο αυτό τον κύκλο των σπουδών, που στο τέλος τουςείναι συνήθεια να γίνεται κανένας δεκτός στη σειρά των σοφών, άλλαξα ολότελαγνώμη. Γιατί βρισκόμουν μπερδεμένος με τόσες αμφιβολίες και πλάνες, ώστε μουφαινόταν πως από την προσπάθειά μου να μορφωθώ, δεν είχα αποκομίσει κανένα άλλοόφελος εκτός από το ότι όλο και περισσότεροανακάλυπτα την αμάθειά μου».

Το να ανακαλύπτεικανείς μετά το τέλος των σπουδών του ότι δεν έμαθε τίποτε άλλο παρά μόνο πώς ναείναι αμαθής σημαίνει για την καρτεσιανή αντίληψη της φιλοσοφίας ότι η αληθινήγνώση δεν βρίσκεται στα θεσμοποιημένα περιεχόμενα σπουδών ή στην πειθαρχημένηεκπαίδευση των εγχειριδίων, τα οποία συνήθως υπηρετούν ιδιοτελείς σκοπούς ήαποστεωμένες θεωρίες, αποκομμένες από τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων,αλλά στην ελεύθερη και ανιδιοτελή πράξη της σκέψης. Αυτή η πράξη περιέχει μιαστάση καχυποψίας, δυσπιστίας: α)απέναντι σε καθετί που λέγεται χωρίς να αποδεικνύεται, δηλαδή απέναντι σεγνώμες ή πεποιθήσεις που δεν πλημμυρίζουν τη ζωή του στοχασμού με επαλήθευσηκαι βιωμένα νοήματα· β) απέναντι στην πρόοδο της αμάθειας πουαποδυναμώνει την καλλιέργεια ενός εύρυθμουΛόγου και περιορίζει την ανάκτηση μιας αναδυόμενης από τον έλεγχο τηςαμφιβολίας βεβαιότητας· γ) απέναντισε παραπλανητικές διδασκαλίες και θεωρίες, οι οποίες παρά το υψηλό επίπεδοτυπικής εκπαίδευσης δεν μας απαλλάσσουν «από πολλές πλάνες που μπορούν νασκοτίζουν το φυσικό μας φως και να μας κάνουν λιγότερο ικανούς ναλογικευόμαστε» (Ντεκάρτ).

Πλάτων: ἀφιλοσοφία και πολιτική

2012-02-15T10:56:00.000-08:00

Πλάτων

Ἀφιλοσοφία και πολιτικοί κηφήνες

§1

Ανάμεσα στους εκατόν ογδόντα περίπου ορισμούς –184 για τηνακρίβεια– σχετικά με διάφορες έννοιες της πλατωνικής φιλοσοφίας απαντά και έναςορισμός για την αφιλοσοφία. Πώς ορίζεται η εν λόγω έννοια; Ορίζεται ως εξής: «έξιςκαθ’ ην ο έχων μισόλογος εστιν»= «διάθεσηή κατάσταση, στην οποία όποιος βρίσκεται μισεί τον λόγο». Η αφιλοσοφία,κατ’ αυτό το πνεύμα, παραπέμπει ευθέως στην εχθρική στάση του ανθρώπου απέναντιστο λόγο. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, ο άνθρωπος, ως άτομο και ως γένος,φέρει μέσα του δυνάμει το θεϊκό στοιχείο, την έννοια δηλαδή και την αίσθηση τουιερού, του πνευματικού, του ιδεατού, του ορθο-λογικού ή εξ-ορθο-λογισμένου και τουαυθεντικά αληθινού. Ως εκ της φύσης του έτσι, καθ’ όλη την πορεία του βίου του προορίζεταινα καλλιεργεί αυτό το στοιχείο. Όσο το καλλιεργεί, τόσο γίνεται φιλόμουσος,ευαίσθητος, διαλεκτικός, αυτάρκης, αυτοπροσδιοριζόμενος. Και στο μέτρο πουτείνει να πραγματώνει τέτοιες και παρόμοιες αρχές ζωής, στον μεγάκοσμο της κοινωνίαςκαι της πολιτικής συμπεριφέρεται στοχαστικά και μάχεται για το γενικό καλό. Αντίθετα,ο αφιλόσοφος και μισόλογος, αυτός δηλαδή που μισεί τον λόγο ως σκέψη καιγλώσσα, εχθρεύεται την αρμονία, τη συμμετρία και κυρίως την ευτυχία καιευδαιμονία της πολιτείας. Παραδίνεται άνευ όρων στη «γαστριμαργία»[=λαιμαργία, αδηφαγία] (Πλάτωνος Τίμαιος 73] και στον δημόσιο λόγο και έργο του,ως πολιτικό πρόσωπο, εκβαρβαρώνει και εκβαρβαρώνεται.

§2

Η εκβαρβάρωση τουπολιτικού και της πολιτικής απασχολεί τον Πλάτωνα σε όλα σχεδόν τα έργα του,αλλά και πιο συγκεκριμένα, άμεσα και παραστατικά στην Πολιτεία. Εδώ ο αφιλόσοφος πολιτικός είναι αδίστακτος,απαίδευτος και ασύδοτος. Χρηματίζεται χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία καιθέτει το ίδιον όφελος πάνω από το συμφέρον της πόλης. Είναι απόλυταεξαχρειωμένος και στην πολιτική πράξη αποδεικνύεται πραγματικός κηφήνας (Πολιτεία Η, ΧΙΙ, ΧΙΙΙ). Ως εκ τούτου, είναιανίκανος να κυβερνήσει με δικαιοσύνη την πολιτεία και γίνεταικαθεστωτικός: ωμός, βίαιος, κυνικός, αδίστακτος και άπατρις. Αντί πινακίουφακής δέχεται να ξεπουλήσει την πατρίδα του, αρκεί ο ίδιος να μη διακινδυνεύσειτη φιλήδονη ζωή του. Όπως πολύ εύγλωττα τονίζει ο Πλάτων, σε μια τέτοια άνομη πολιτεία,ενώ ηπλειονότητα των ανθρώπων πένεται, σε επίπεδο καθεστωτικής πολιτικήςαναπτύσσονται και αναπαράγονται τα πιο επικίνδυνα κακοποιά στοιχεία: κλέφτες,λωποδύτες, ιερόσυλοι, απατεώνες και ό,τι παρόμοιο θαμπορούσε να φανταστεί κανείς. Όλα τότε οδηγούν σε μια πολιτική απάθεια, η οποίαεπιτρέπει να εναλλάσσονται στην εξουσία, με δημοκρατικό ιδίως μανδύα, ο ένας πολιτικόςδιαφθορέας μετά τον άλλο. Και όλη αυτή η εναλλαγή παρουσιάζεται ωςσωτηρία της πατρίδας, την ίδια στιγμή που στην πράξη εκτρέφει τον αφανισμό της. Τοερώτημα εν τέλει είναι: γιατί η πολιτική σκέψη του Πλάτωνα αντέχει στον χρόνο; Επειδήομιλεί πολύ προφητικά για το σήμερα της ελλαδικής πολιτείας –όπως και κάθε άλληςσύγχρονης πολιτείας/κράτους– της οποίας το πολιτικό προσωπικό είναι ο κατ’εξοχήν μέντορας της αφιλοσοφίας και της μισολογίας. Γι’ αυτό και η πολιτική σήψη, κυρίαρχη όσοποτέ, καλπάζει, οδηγώντας προς τον βέβαιο όλεθρο σύμπασα την πολιτεία.

Γλώσσα και Πολιτική (1)

2012-02-11T11:14:00.000-08:00

Ηεξουσιαστική χρήση της γλώσσας

§1

Η γλώσσα ανήκει, σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ, στην πιο κοντινήγειτνίαση με το Είναι του ανθρώπου. Ως ανθρώπινα όντα, κατ’ αυτό το πνεύμα, συναντούμεπαντού, πάντοτε και με κάθε τρόπο τη γλώσσα. Πώς κατανοείται κυρίωςτούτη η συνάντηση; Ουσιαστικά ως ομιλία. Από την εποχή ακόμα τουΑριστοτέλη, η ομιλία λογίζεται ως κατ’ εξοχήν πολιτικό ενέργημα, με τονόημα ότι ο πολίτης ομιλεί στον ανοικτό χώρο της αγοράς και λέγει ό,τιβούλεται. Η ομιλία τότε γίνεται η ελεύθερη πράξη στοχασμού και απόφανσηςπέρα από κάθε καταναγκαστική επιβολή αλλότριων ιδεοληψιών, ιδεολογικών κατασκευών ή καθεστωτικώναντιλήψεων. Ετούτη η πράξη, ως αυτόνομη συμβολή σκέψης, δεν αποτυπώνειμόνο τη δυνατότητα του ανθρώπινου υποκειμένου να εκφράζεται, να εξωτερικεύεται,αλλά περισυλλέγει και αυτό που λέγεται, αυτό που μιλιέται. Η περισυλλογή τουομιλούμενου ή, πράγμα το ίδιο, του μιλημένου συνιστά ποιητικό επίτευγμα.Ποιητικό σημαίνει ελεύθερο, απρόσβλητο από την αερολογία της μαζικής κουλτούρας θεώρημαζωής και κατ’ επέκταση την πιο αυθεντική πηγή ριζοσπαστικής πολιτικής. Ναγιατί η ομιλητική πράξη, ως ποιητικό θεώρημα ζωής, νοηματοδοτεί το Είναι τουανθρώπινου κόσμου και η έλλειψη, η απουσία της ή η στρέβλωσή της, κατά τη ΧάναΆρεντ, οδηγεί αυτό τούτο τον κόσμο στην ολοσχερή καταστροφή και στονολοκληρωτισμό. Πότε μια ομιλητική πράξη θεωρείται στρεβλή, εξουσιαστική καιολοκληρωτική; Όταν τίθεται από τους εκάστοτευπηρέτες της πολιτικής κυριαρχίας –με κοινοβουλευτικές μεταμφιέσεις ή με ωμά δικτατορικούςτρόπους– στην υπηρεσία της δικής τους εξουσίας.

§2

Η γλωσσική εγκαθίδρυση ενός αχαλίνωτου πολιτικού ωφελιμισμού στηνκοινωνία οδηγεί στη θέσμιση της πιο τυραννικής πρακτικής. Όλα τότε είναιδυνατά: ο γλωσσικός κώδικας φτωχαίνει επικίνδυνα και κάθε πολιτική «αγόρευση»αποδεικνύεται μια άκρως νηπιακή εκφορά λόγου. Επειδή δε αυτή είναινηπιακού επιπέδου, επιχειρεί να καθυποτάξει, να εκβιάσει, να τρομοκρατήσει, ναχειραγωγήσει· κάτι που σήμερα συμβαίνει κατά κόρον στο ελληνικό πολιτικό τοπίο, αλλά και ιστορικά τοβλέπουμε να έχει ανθήσει σε ανελεύθερα καθεστώτα. Η γλώσσα γράφει ιστορία: οι «αφηγήσεις» που συμβαίνουν σε κάθεπερίπτωση μεταποιούνται στο μιλημένο της γλωσσικής πράξης. Όταν ητελευταία δεν είναι ποιητική, με το νόημα που μνημονεύθηκε πιο πάνω, τότε η καθίδρυσητου μιλημένου γεννά απευθείας την πιο αυθαίρετη πολιτική πραγματικότητα.Χαρακτηριστικό της τελευταίας τούτης είναι η κατίσχυση της ανελέητης βίας, μετους πολιτικούς και δημοσιογραφικούς της εκπρόσωπους παράλληλα ναδημαγωγούν ανενδοίαστα υπέρ της «δημοκρατικής», ακόμη και «σοσιαλιστικής» κοινωνίας. Αξίζει στο σημείο αυτό να τονιστεί ότι τοελκυστικό όνομα του ναζισμού ήταν εθνικο-σοσιαλισμός. Αυτός ο τελευταίοςδιακρινόταν για αντικαπιταλιστικό ρητορισμό με αντικαπιταλιστικό πρόγραμμα. Οιχιτλερικές «αφηγήσεις» τότε κινητοποίησαν τις ευρείες γερμανικές μάζες· και έχοντας εξαπατήσει τη συνείδησητων τελευταίων έγραψαν τη γνωστή ιστορία του 20^ου αιώνα. Αντίστοιχες«αφηγήσεις» σήμερα, στην αναλογία της εγχώριας πολιτικής φιλαρχίας και του πιοαπεχθούς εξουσιαστικού ηδονισμού, νομιμοποιούν την αξίωση για απόλυτη, πλανητικήισχύ, αδιαφορώντας για τον βίαιο αφανισμό ενός ιστορικού λαού.

Fr. Nietzsche: Το πνεύμα του πολιτισμού

2012-02-06T10:05:00.000-08:00

Νίτσε

1844–1900

Το πνεύμα του πολιτισμού:

Όνειρο και Μέθη

§1

Στοβιβλίο του ο Νίτσε Η γέννηση της τραγωδίας επιχειρεί μια εξαρχής ανάγνωση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Μεβάση αυτή την ανάγνωση, στην αρχαία ελληνική τέχνη και πιο ειδικά στην ποίησημπορεί κανείς να διακρίνει δυο αντίθετα στοιχεία ζωτικής σημασίας για τηνοντολογική μας υπόσταση: το Απολλώνιο και το Διονυσιακό. Αμφότερασυγκροτούν πνευματικό πολιτισμό και μας παρέχουν τη δυνατότητα να αξιοποιούμε το ψεύδος για να βρίσκουμε «ισορροπία νοήματος» στη ζωή. Να τη βρίσκουμε όχι ως άρνηση της αλήθειας, με τηνκανονιστική σημασία του όρου, αλλά ως άγνοια αυτού που δεν θέλουμε να γνωρίζουμε. Εάν, για παράδειγμα, η αλήθεια για οποιαδήποτε πολιτική-κοινωνικήκαταρράκωση του ανθρώπινου Είναι μας, εκ μέρους των πολιτικών, μπορεί κάλλιστα να εγγίζει τα όρια μιαςεθνικής μειοδοσίας, αυτή την αλήθεια –που προκαλεί φοβερό σεισμό στη ζωή μας– δενθέλουμε να τη γνωρίζουμε. Το να επιδιώξουμε να γνωρίσουμε μια τέτοιααλήθεια σημαίνει να στερήσουμε την ύπαρξή μας από το βέβαιο, το σταθερό, τοσίγουρο της ήρεμης καθημερινής βίωσης και επιβίωσης. Μια τέτοια στέρησηυποδηλώνει περίπου κλονισμό της βούλησής μας για ζωή. Και τη στιγμή που ο άνθρωπος είναι καιπαραμένει ένα ιδιοτελές κοινωνικο-πολιτικό ζώο, προέχει η βούληση για ζωή,γιατί μέσα από τούτη τη βούληση διέρχεται όχι μόνο η πιο πάνω «ισορροπίανοήματος» –ως αναγκαίος ίσως συμβιβασμός– αλλά και κάποια μελλοντική ανατροπήαυτού του «ισορροπημένου» με δουλόφρονα νοοτροπία βίου. Αυτό που επιζητεί ο Νίτσε, μέσα από αυτούςτους ερμηνευτικούς δρόμους, δεν είναι να δοξάσει το υφιστάμενο αλλά ναμας προσφέρει γνώση, αλλάζοντας τον τρόπο σκέψης μας έτσι ώστε η τελευταία ναείναι σε θέση να επινοεί νέες μορφές ζωής.

§2

Γιατί όμως τοΑπολλώνιοκαι το Διονυσιακό μας παρέχουν τις ως άνω δυνατότητες; Κατ’ αρχήν,επειδή αμφότερα αποτελούν θεμελιώδεις αρχές της πνευματικότητάς μας.Πιο ειδικά: Το πρώτο συνδέεται με το όνειρο, ενώ το δεύτερο με τη μέθη.Ποια η σημασία αυτού του ονείρου; Στη σφαίρα του ονείρου, ο άνθρωπος πλάθει, δημιουργεί έναν κόσμο,εναρμονισμένο με τις ατομικές του ανάγκες και ικανό να τον πλημμυρίζει με ένα βαθύαίσθημα συγκατάνευσης και γαλήνης. Συγχρόνως τον κάνει να αισθάνεταιπως καθημερινά κινείται μέσα σε έναν κόσμο επιφανειακό, ο οποίος κρύβει πίσωτου έναν άλλο κόσμο. Έτσι εισέρχεται σε μια αλήθεια που ίσταται πάνω από τοβιοτικό ή καθημερινό στοιχείο της ύπαρξής του. Μέσα στο όνειρο λοιπόν δύναται–ως αυτόνομος, αυτεξούσιος, αυτάρκης, φωτεινός, σύμμετρος με το Είναι του– να εξατομικεύεται,να ενδυναμώνειτην ατομικότητά του και στη συνέχεια να κατέρχεται στην καθημερινή ζωήμε εμπιστοσύνη, με αυτοπεποίθηση και με τάση για αυτοδιάθεση, για αυτοπροσδιορισμό.Με το Απολλώνιο στοιχείο συνεπώς είναι παρούσα η φιλοσοφική γαλήνη.

Στη σφαίρα της μέθηςο άνθρωπος δεν συναδελφώνεται μόνο με τον συνάνθρωπό του, αλλάχάρη στην κατάσταση της συλλογικής έκστασης απελευθερώνει τοσύμπαν της σκλαβωμένης του φύσης, εκμηδενίζει κάθε ακαμψία,αποδυναμώνει κάθε συστολή και γκρεμίζει όλους τους φραγμούς,ορατούς και αδιόρατους, της αυθαιρεσίας, της εχθρότητας, της δουλικότητας, της συμβεβλημένης ηθικότητας …, που του επιφυλάσσουν οι καταστάσεις ζωής και οι οποίοι τον χωρίζουν από την ουσίατου ως ανθρώπου. Η αφύπνιση του διονυσιακού πνεύματος έτσι του επιτρέπει να θραύει τα δεσμά, μεταξύ άλλων, μιας δουλικής ηθικής και μιας εξαρτημένης σχέσης του βίου που του επιβάλλουν οι «δυνατοί»και δια της οποίας διαφεντεύουν την ύπαρξή του με δική του συγκατάθεση.

G.W.Fr.Hegel: Φιλοσοφία και γλώσσα

2012-02-01T14:06:00.000-08:00

Γκέοργκ Χέγκελ

Γλώσσα και σκέψη

§1

Ποιος είναι ο λόγος της φιλοσοφίας, κατά τονΧέγκελ; Ο λόγος που ομιλεί τη γλώσσα της δια-λεκτικής άρσης τωναντιθέσεων της ζωής. Ετούτη η άρση σημαίνει ότι η φιλοσοφία δενεπιδιώκει μια τυπική ταυτότητα της ανθρώπινης σκέψης και μια εξίσουκατασκευασμένη, επινοημένη εξίσωση των πάντων με τα πάντα, αλλά τηνκαλλιέργεια της πιο ζωντανής σχέσης ανάμεσα στις αντιθέσεις της ζωής·μιας σχέσης που επιτρέπει στους ανθρώπους να σκέπτονται το θετικό μέσα από τη δύναμη του αρνητικού.Πώς κατανοείται η δύναμη τούτη; Σε καμιά περίπτωση ως μια καταστροφική δύναμη,ως ο Μεφιστοφελής που παντού θέλει να βλέπει συντρίμμια ή να προκαλεί συμφορές,παρά ως η αναζωογονητική δύναμη ή ικανότητα του λόγου να φωτίζειτις διαφορές και τις λεπτές αποχρώσεις ανάμεσα σε ανθρώπους και πράγματα, να συλλαμβάνει κριτικά τις εσωτερικέςτους αντιφάσεις και να αναδεικνύει την έννοια ή την ιδέα ως τη γλωσσικήυπέρβαση των πιο ασαφών ή αδύναμων όψεων του πράγματος. Η γλωσσικήτούτη υπέρβαση είναι η σκέψη που θέτει την υπέρβαση ως προσδιορισμένηάρνηση τινός και ανύψωσή του σε ένα ανώτερο ποιοτικό όλο. Το τελευταίο τούτο είναι το ρόδο της ανθρώπινης μοίρας, που σε κάθε στιγμή γυρεύει να μας συναντήσει και με χαμόγελο να μας προμηθεύσει το σπαθί, για να εξουδετερώνουμε τους γόρδιους δεσμούς, τους οποίους κάποιοι επιτήδειοι του δημόσιου βίου παρουσιάζουν ως αδήριτη αναγκαιότητα, ενώ στην πράξη τους κατασκευάζουν οι ίδιοι για να εκτρέπουν τα ισχυρά ρεύματα σκέψης και πράξης από τον αυτοκαθοριζόμενο δρόμο τους.

§2

Η γλώσσα έτσι εργάζεται μεέννοιες για έναν ερωτηματικό προσανατολισμό της σκέψης, που θαυποβάλλει, κατά περίπτωση, το συμπτωματικό στην αναγκαιότητα του δια λόγουελέγχου. Αυτή η γλώσσα χωρεί πάνω από ιδεολογικές ιχνογραφίες υπέρ του αλάθητουκαι δίνει τη δυνατότητα στη συνείδηση να ανακαλύπτει την πηγαία τηςαυθεντικότητα. Όσο η συνείδηση αφήνει την πηγαία της αυθεντικότητα ναεκφράζεται και να μορφοποιείται περαιτέρω σε διανοηματικό λόγο αποδυναμώνειμε δημιουργικό πάθος τη νωθρότητα της καθημερινής κουβέντας και αρχίζει ναενδιαφέρεται για τα πιο υψηλά επιτεύγματα του πνευματικού πολιτισμού.Μια τέτοια συνείδηση τότε, εάν κληθεί από τις περιστάσεις να υπηρετήσει τοδημόσιο συμφέρον, δηλαδή εάν χρειάζεται να εκφραστεί ως πολιτική συνείδηση, δενθα συγχέει τον ως άνω πολιτισμό με την αντικουλτούρα του σκυλάδικου, όπωςσυμβαίνει με τα αδηφάγα πολιτικά ερπετά της κοινωνικής και πολιτικής μας ζωής·απεναντίας θα βρίσκει το θάρρος της σκέψης να ρωτά και ναδιερωτάται τι είναι πολιτισμός, τι είναι αληθινό, τι είναι πολιτική κ.λπ. καικατ’ αυτό τον τρόπο να ανα-χωρεί για νέους κόσμους σκεπτόμενης δράσης καιμάλιστα πολιτικής δράσης, η οποία θα εισχωρεί στη νοηματική ρίζα των πραγμάτωνκαι δεν θα εγκαθιστά σε υπουργικούς θώκους αντιαισθητικούς θαμώνες των πιο σκοτεινών καπηλειών ή "αυλικούς με τερατώδεις προσωπίδες" (Σεφέρης), έτοιμους να μετατρέψουν την πατρίδα τους σε "τόπο βοσκής για τις γκαμούζες" (Σεφέρης).

Φιλοσοφία της Ελληνικής Τραγωδίας (2)

2012-01-28T11:08:00.000-08:00

Τομεγαλείο του τραγικού ήρωα

§1

Οι ήρωες της αρχαίας ελληνικής τραγωδίαςείναι τα κατ’ εξοχήν τραγικά πρόσωπα, γύρω από τα οποία και εντόςτων οποίων εκτυλίσσεται όλος ο μύθος της τραγωδίας. Αυτούς πουσυναντάμε στις ελληνικές τραγωδίες είναι συνήθως γνωστοί ήρωες από τον κεντρικόρόλο που έπαιζαν στα ομηρικά έπη καθώς και στις άλλες ποιητικές συνθέσεις τουεπικού κύκλου. Μέσα από τη μυθική τους πρόσληψη ή επένδυση οντολογικά παρουσιάζονται να κινούνται ανάμεσα στουςθεούς και τους θνητούς. Ετούτο είναι τοπρώτο σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση και νομιμοποίηση τουηρωικού Είναι του ανθρώπου, του ηρωικού ανθρώπου ως τέτοιου. Ο ήρωαςδεν μπορεί να είναι ένας καθημερινός θνητός που αρκείται να διαβάζει τηνεφημερίδα του και να ησυχάζει διασπείροντας πληροφορίες, έστω και τραγικές.Απεναντίας είναι το αλεξικέραυνο που προορίζεται να εξουδετερώνει τηναπειλητική για μια κοινωνία κεραυνοπληξία. Το ερώτημα που γεννιέται, για κάθε κοινωνία σεκάθε εποχή, είναι: έχουν ανάγκη οι λαοί από ήρωες; Προκαταβολικά θα μπορούσεκανείς να υποστηρίξει πως οι λαοί που στερούνται τους ήρωές τους, είτε ωςμυθικά πρόσωπα είτε ως ανυπότακτα πρόσωπα ανδρείας και υπέρβασης του φόβου τουθανάτου, καταρρέουν. Αυτό μαρτυρά ηιστορία. Η αντι-ηρωική εποχή, ας πούμε, της σημερινής Ελλάδας έχει ωςμοναδικούς «ήρωες» όσους τολμούν την εθνοπροδοσία και τον εξανδραποδισμό τηςχώρας. Πού βρίσκονται τα ηρωικά σύμβολα των ιστορικών αγώνων του Ελληνισμού;Θαμμένα κάτω από τη γη. Και στη θέση τους προβάλλουν οι εικόνες τεθνεώτων καιζώντων κομματικών αρχηγών, τον οποίων η «ηρωική» τους δράση αρχίζει καιτελειώνει με την ολοσχερή καταστροφή της ελληνικής γης, με την προλεταριοποίησητου ελληνικού λαού, με τη μετατροπή του σε άβουλο εξάρτημα μηχανών και μηχανισμών.

§2

Οι ήρωες της αρχαίας τραγωδίας χαρακτηρίζοντανκυρίως από τις σημαντικές τους υπηρεσίες στο κοινωνικό σύνολο, γι’ αυτόκαι όχι σπάνια λατρεύονταν μετά θάνατον ως ημίθεοι. Αποτελεί άγραφο νόμο τωνιστορικών κοινωνιών, η μεγάλη μάζα των ανθρώπων να μην αναγνωρίζει το μεγαλείοτων ηρώων, όσο αυτοί είναι εν ζωή, και να τους τιμά μετά θάνατον, κατόπινεορτής. Να γιατί πάντοτε «οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά»(Σεφέρης). Στα σκοτεινά προχωρούν και οι ήρωες της αρχαίας τραγωδίας: υποφέρουν τα πάνδεινα, σταυρώνονται ασταμάτητα όσοβρίσκονται στη ζωή. Ο βίος τους πλήττεται από συμφορές, από ατιμασμούς, απόαπουσία κάθε σεβασμού απέναντί τους. Ο Κρέων, για παράδειγμα, ως τυπικόςεκφραστής της εξουσίας, συμπεριφέρεται ανελέητα απέναντι στην Αντιγόνη, για νατην οδηγήσει τελικά στο θάνατο. Κάτι παρόμοιο μπορεί να διακρίνει κανείς καιστη σημερινή πολιτική σκηνή: κάποιοι πολιτικάντηδες εξουσιαστές –με κουλτούρασκυλάδικου, συναφώς με απουσία κάθε ευαισθησίας– καταδικάζουν στον αργό θάνατοτο κύριο σώμα της κοινωνίας, τους ζωντανούς της ανθρώπους, στερώντας τουςστοιχειώδη περίθαλψη και άλλα... Στην αρχαία τραγωδία, ο αλύγιστος ήρωαςξεκινά μόνος, αλλά όχι σπάνια έχει και διαδόχους που συνεχίζουν απτόητοι τηνηρωική δράση, αγνοώντας τη μοίρα που τους περιμένει. Εδώ έγκειται το μεγαλείο τηςτραγικότητάς του. Όσο κι ανεξουσιαστικές και άλλες δυνάμεις, ή ακόμη και πάθη-ενστικτώδεις ορμές του ίδιουτου ήρωα, τείνουν να τον εκμηδενίζουν, να τον ευτελίζουν, να τον ταπεινώνουν, ηβαρύτητα, η δυναμική των πράξεών του είναι αυτή που επισκιάζει τηνεπιδιωκόμενη ή επιζητούμενη ατίμωσή του. Ακόμη και ο πιο ντροπιασμένος ήρωαςεπανεμφανίζεται κάποια στιγμή ως αληθινός σωτήρας του λαού. Ένα παράδειγμα από τη σύγχρονη νεοελληνική ιστορία: ποιος έμεινε τελικά ως ανδρείος και ατρόμητος, μέσα στηδιαδρομή του χρόνου; Ο Άρης Βελουχιώτης, τον οποίο επιχείρησαν να ταπεινώσουντόσο άνθρωποι από τον αυτό κομματικό χώρο –τον λοιδορούσαν ως δηλωσία …– όσοκαι οι ξενόφερτες διορισμένες κυβερνήσεις αμέσως με τη λήξη του πολέμου, ή αυτοίοι ελεεινοί διώκτες του; Το ερώτημα εν τέλει που προχωρεί κι αυτό στα σκοτεινά είναι:από τι έχει ανάγκη η παρούσα νεοελληνική κοινωνία; Από καθεστωτικούς «σωτήρες»κάθε λογής ή από τον δικό της Προμηθέα;

J.P.Sartre: Η οδός της Ελευθερίας

2012-01-23T09:56:00.000-08:00

Ζαν Πωλ Σαρτρ

1905–1980

Ύπαρξη και Ελευθερία

§1

Ο Σαρτρ ανήκει στους πιο διάσημους εκπροσώπους τουγαλλικού αθεϊστικού υπαρξισμού. Από τη μια πλευρά, η πολιτική του στράτευσημε τοκίνημα της μαρξιστικής αριστεράς, ακόμη και μετά τη διάρρηξη των σχέσεώντου με το κομμουνιστικό κόμμα της Γαλλίας, και από την άλλη το ριζωμένοπερισσότερο στον ιδεαλισμό και στη φαινομενολογία και λιγότερο στο μαρξισμόφιλοσοφικό του credo τον ανέδειξαν σε μια από τις πιο αμφιλεγόμενεςπροσωπικότητες της μεταπολεμικής εποχής. Το έργο του, σε κάθε περίπτωση,εξακολουθεί να εμπνέει και να μας διανοίγει οδούς. Το βασικό του φιλοσοφικόκείμενο φέρει τον τίτλο Είναι και Μηδέν και πραγματεύεταιτην ιδέα του Είναι υπό μια διττή οπτική: το Είναι ως καθεαυτό και το Είναι ωςδιεαυτό. Το πρώτο Είναι συνυφαίνεται με την πληρότητα της ύπαρξης, το δεύτερο μετην κενότητά της. Πώς κατανοείται τούτο; Το πρώτο λειτουργεί ωςκατάφαση της ζωής: προκειμένου να υπάρξει γνώση, χρειάζεται να καταφάσκει κάτιπου υπάρχειανεξάρτητα από τη γνώση. Τούτο το κάτι είναι το καθεαυτό. Παρουσιάζεταιμε διάφορους τρόπους στη ζωή μας: προβάλλει ως φαινόμενο και συνάμα ως μιασταθερά, ως μια ύλη που αναπαύεται, που ησυχάζει. Αυτό αποτελεί τηναντικειμενική υπόσταση: το αντικείμενο.

§2

Στηναναλογία τούτη, η λειτουργία ορισμένων αισθημάτων μας βεβαιώνει πως η ύπαρξήμας διέπεται από αυτό τούτο το καθεαυτό: φέρει μέσα της μια κάποια νοσταλγία του ως του αντικειμενικού, του σταθερού, του στατικού, της ανάπαυσης.Μέσα σε μια τέτοια ανάπαυση, η ύπαρξή μας βρίσκει την πλησμονή της και ελευθερώνεταιαπό τα συναισθήματα της ναυτίας, της αηδίας, της έκπτωσης, τηςαποστροφής που της επιφυλάσσει ο κόσμος. Αυτός είναι και ο λόγος που πάντοτε, ως ύπαρξη, νοσταλγούμε την ωςάνω ανάπαυση, τον δέοντα ησυχασμό μας. Το καθεαυτό επομένως αποτελεί τη βάσηκαι το στήριγμα του διεαυτό. Το τελευταίο είναι κάτι που αντιστοιχεί σε μια επιπολάζουσακαι ρευστή συνείδηση του κόσμου· παραπέμπει στο υποκειμενικό, επέχειθέση υποκειμένου, το οποίο αγωνιωδώς αποζητά την αντικειμενική του αυταξίωση, τηνπλήρωσή του μέσα στο καθεαυτό. Η απουσία του τελευταίου συνεπάγεται για τοδιεαυτό, για το υποκείμενο, έκπτωση, μηδενισμό. Έτσι ανάμεσα στουποκείμενο και το αντικείμενο κάνει την εμφάνισή του και νομιμοποιείται τομηδέν. Σε αντίθεση με τον Σαρτρ,που καθιδρύει την υπαρξιακή όδευση από το διεαυτό προς το καθεαυτό: από τηνκίνηση στη σταθερότητα, στην πλησμονή της γαλήνης και της ανάπαυσης, άλλοιμεγάλοι φιλόσοφοι μίλησαν για μια αντίστροφη όδευση από το καθεαυτό προς το διεαυτό.

§3

Ποια αίσθησηδημιουργείται για την ύπαρξη ως υποκείμενο, όταν έρχεται αντιμέτωπη με τοαντικειμενικό Είναι; Η αίσθηση ότι αυτή αποτελεί μια ρωγμή μέσα στην αντικειμενικήπραγματικότητα, ότι αντανακλά τη μηδένωση. Ωστόσο, η εν λόγω ύπαρξη,από τη σκοπιά της δικής της υποκειμενικότητας, έχει μόνο μια δυνατότητα: ναείναι ελεύθερη. Ελεύθερη σε έναν αγώνα απόγνωσης (για) να διασώζει το ατομικότης Είναι απέναντι στην αντικειμενικότητα, (για) να μη χαθεί μέσα στην ανωνυμίατου αντικειμενικού Είναι. Να γιατί, αντιτιθέμενος σε τούτο το σημείο προς τονΧάιντεγκερ, ο Σαρτρ αποφαίνεται: η ύπαρξη προηγείται της ουσίας. Αναλογικά λοιπόν,ανάμεσα στο Είναι και την ύπαρξη, υπάρχει μια βασική διαφορά: όλα τα όντα,εκτός από τον άνθρωπο, κατασκευάζονται ή δημιουργούνται σύμφωνα με μια ιδέα, όπως π.χ. ένα σπίτι, τα διάφορα βιομηχανικάπροϊόντα κ.α. Απεναντίας, ο άνθρωπος φέρει ο ίδιος την απόλυτη ευθύνη για την ύπαρξήτου. Κατά τη γέννησή του, αυτός υπάρχει απλώς χωρίς ναείναι ούτε καλός, ούτε κακός, ούτε μορφωμένος, ούτε αμόρφωτος, ούτευποδηματοποιός, ούτε οτιδήποτε άλλο. Γίνεται ό,τι είναι δυνατόν να γίνει στηνπορεία της ζωής του δια της δικής του δράσης: στην αρχή λοιπόν υπάρχει μόνο ως έναμηδέν και δια του αγώνα για την ελευθερία του γίνεται ουσία. Σε μια τέτοιαβάση εδραιώνεται και ο αθεϊσμός του: ο θεός συνιστά για τον άνθρωπο τον αστυνόμοτης παγκόσμιας τάξης και έχει ως έργο την ακύρωση της απόλυτης, της απεριόριστηςελευθερίας της ύπαρξής του.

Γλώσσα και Πολιτική

2012-01-18T10:06:00.000-08:00

Λέξηκαι νόημα στην πολιτική

§1

Η γλώσσα, σύμφωνα μετον Χάιντεγκερ, ποτέ δεν είναι απλά και μόνο τοπεδίο ή το μέσο έκφρασης ή και τα δύο μαζί. Το να ομιλούμε τη γλώσσαδεν ταυτίζεται με το να τη χρησιμοποιούμε. Στην καθημερινή μας ομιλίαχρησιμοποιούμε τη γλώσσα. Τη χρησιμοποιούμε για να εκφραζόμαστε μάλλον παρά νασκεφτόμαστε. Η ποίηση και η σκέψη όμως δεν χρησιμοποιούν τη γλώσσα για ναεκφράζονται. Αυτές είναι, από τη φύση τους, η πρωταρχική, ουσιώδης και ηέσχατη ομιλία, την οποία πραγματοποιεί η γλώσσα μέσω του ανθρώπου. Ηγλώσσα, επομένως, είναι η ποιητική, στοχαστική ομιλία που γίνεταιδια του ανθρώπου και παράγει νόημα. Με αυτό το πνεύμα, το πώς ομιλεί οάνθρωπος, δείχνει πόσο μεστή νοήματος ή α-νόητη είναι η ύπαρξή του. Όταν αυτός βαδίζειτο φωτεινό μονοπάτι της ποίησης και της σκέψης, δεν χρησιμοποιεί απλώς όρους,λέξεις ή εκφράσεις, αλλά κυριολεκτικά λέγει τους λόγους, δηλαδή τα νοήματα που τουχορηγούν οι πράξεις και τα οποία, με τη σειρά τους, του επιτρέπουν ναδια-λέγεται αυθεντικά με τον εαυτό του και με τους άλλους. Ο ίδιος είναι αυτήτούτη η γλώσσα που ομιλεί και καθιστά φανερή, αποκαλύπτει την αλήθεια του Είναιτου· μια αλήθεια που συγκαλύπτεισυστηματικά και εσκεμμένα η πολιτική με την απολιθωμένη της λογομαχία και λογοκοπία.

§2

Οι λέξεις, στο πεδίο της πολιτικής, έχουνχάσει το αληθινό τους περιεχόμενο και έχουν γίνει πλέον «οι κάδοι και τα βαρέλια»(Χάιντεγκερ), από όπου αντλείται η ψευδής ιδεολογία αποστεωμένων κομματικώνσχηματισμών. Με αφετηρία τούτο το ψεύδος, καθημερινή πρακτική γίνεται η εννοιολογική αλλοίωση των λέξεων. Αυτή-εδώ αποτελεί την υπέρτατη αρχή της πολιτικής. Μια τέτοια αλλοίωση καθιστά εύκολη τότε την απατηλή συγκάλυψη της πραγματικής κατάστασηςσε οικονομικό, πολιτικό, κοινωνικό, πνευματικό-επιστημονικό επίπεδο. Όσο λοιπόνη πολιτική, με τη συνδρομή των στυφών της «διανοουμένων», τρέφεται από ταλεκτικά –εύηχα ή άηχα– προϊόντα των ως άνω κάδων, δημιουργεί κάποια ιδεολογικάταμπού, τα οποία τρέμουν ορισμένοι να τα υπερβούν ή να τα συντρίψουν.Αποτέλεσμα τούτου είναι να τα εκμεταλλεύεται ο επιτήδειος χώρος των κομματικών,συνδικαλιστικών, δημοσιογραφικών και άλλων παρόμοιων στεγανών με τρόπο, που να φυλακίζειτα αισθήματα των πολιτών και να εξαπατά αδιάντροπα την πλειονότητα του λαού γιαδικούς του ιδιοτελείς σκοπούς. Η λεκτική μεταμφίεση έτσι έχει επιτύχειτο έργο της: καθιδρύει και εγκαθιστά στη ζωή της κοινωνίας μια πολιτική εκμαυλισμού,η οποία μετατρέπει τη ζωή του πληθυσμού σε «απέραντη κοιλάδα των δακρύων» (Μαρξ)και εξανδραποδίζει μια για πάντα τις ευρείες μάζες. Τι φοβούνται εν τέλει οι μίσθαρνοιτης πολιτικής; Το ουσιώδες περιεχόμενο της λέξης ως Λόγου και λόγων, δηλαδή την ελευθερία σκέψης. Όπου και ότανκατισχύει αυτό, οποιαδήποτε «κοιλάδα των δακρύων» για τους πολλούς είναι αδύνατηκαι εχθρική. Αντίθετα μετατρέπεται, δικαίως και αναγκαίως, σε «κοιλάδα των δακρύων»για τους ολίγους νεοβαρβάρους της πολιτικής απάτης.

Mαχ Stirner: Γλώσσα και ελευθερία

2012-01-15T01:22:00.000-08:00

Μαξ Στίρνερ

1806–1856

Γλώσσακαι ελευθερία σκέψης

§1

Σύμφωνα με τον Στίρνερ, όλες οι σχέσεις τουανθρώπου κυοφορούνται με κεντρομόλο δύναμητο Εγώ. Όποιος παραμελήσει τημοναδικότητα του Εγώ του, έχει ήδη δολοφονήσει το ίδιο του το Είναι.Βέβαια, ετούτη η μοναδικότητα δεν έχει τίποτα το κοινό με τα κενά Εγώ εκείνωντων τεθλιμμένων αστών, που επιζητούν πάση θυσία να αναπληρώνουν την κενότητατου Εγώ τους με το μολυσμένο Εγώ του εξουσιάζειν. Οι τελευταίοι τούτοι βλέπουνότι η σωτηρία του «Είναι» τους διέρχεται μέσα από την υποταγή τους στιςεπιταγές ενός κόμματος. Τούτο σημαίνει ότι δέχονται ασμένως την άνευ όρωνσκλαβοποίησή τους μέσα στα σιδερένια δεσμά της κομματικής εξουσίας, παραδίδουνγια πολτοποίηση όποιο φυσικό χάρισμα του Εγώ τους στις μυλόπετρες τουκομματικού μηχανισμού, υπό την προοπτική να φτάσουν κάποτε να γίνουν απόδουλόφρονα εξουσιαζόμενα ερπετά αυτού του μηχανισμού σε αμοραλιστικά γρανάζιακρατικού εξουσιασμού. Αυτοί εδώ έχουνμάθει να ομιλούν μόνο και πάντα τη γλώσσα της ανελευθερίας. Πώς όμωςτην ονομάζουν οι ίδιοι τούτη τη γλώσσα; Την ονομάζουν γλώσσα της ελεύθερης σκέψης.Η ανελεύθερη τούτη γλώσσα, καθώς εκπέμπεται είτε από τα χαρακώματα του κόμματοςείτε από εκείνα της κρατικής εξουσίας, καταδικάζει τη μοναδικότητα του ανθρώπινουατόμου σε διαλυτική παράλυση. Εάν δε μια τέτοια γλώσσα ομιλείται στοσκλαβοπάζαρο των καθεστωτικών «διανοουμένων», όλη η ασυναρτησία των τελευταίων παρουσιάζεταιως το πιο εμπνευσμένο ιερογλυφικό κείμενο. Και οι μάζες; Εκείνες που έχουνπια απολέσει προ πολλού την αυθεντικότητα του Εγώ τους, αισθάνονταιτιμή να διακονούν το ως άνω σκλαβοπάζαρο. Το αυθεντικό, δημιουργικό,ρηξικέλευθο Εγώ δεν ευδοκιμεί μέσα σε ένα αποσκληρυμένο περιβάλλονγλώσσας και σκέψης. Κριτήριο της δικής του αυτόνομης ανάπτυξης πρέπει να είναι,όπως τονίζει εμφαντικά ο Στίρνερ, κάτι σαν εκείνο που λέει ο Χέγκελ για τοπνεύμα: η απόλυτη ελευθερία του πνεύματος επέρχεται ως κατάκτηση της αυτογνωσίαςτου, ως επιστροφή εις εαυτόν.

§2

Έτσι και το Εγώ μπορεί και πρέπει να αναζητείτη μοναδικότητά του πίσω από τα φαντασμαγορικά είδωλα ενός εργαλειακού λόγου, πουέχει ως κύριο μέλημα τη μηχανοποίηση του Εαυτού, την αιχμαλωσία του σε έμμονεςιδέες, την απονέκρωση κάθε διάθεσης για αυτοδιάθεση. Το Εγώ αποκτά συνείδησητης μοναδικότητάς του, όταν μαθαίνει να επιστρέφει εις εαυτόν, όταν σκέπτεταικαι ενεργεί έτσι, ώστε να καθιστά τον εαυτό του ανυπέρθετη αξία ζωής. Εμπόδιοανυπέρβλητο και επικίνδυνο, ιδιαζόντως ύπουλο, σε τούτη την αυταξίωση του Εγώστέκεται η εργαλειακή γλώσσα. Με εύηχα μεν αλλά σαθρά σε περιεχόμενοεκφωνήματα, αυτή φυλακίζει τις δυνατότητες του Εγώ μέσα σε ένα κατώτερηςποιότητας σκέπτεσθαι, σαν αυτό περίπου που περιγράψαμε πιο πάνω στην §1. Αυτότο «σκέπτεσθαι» κιγκλιδώνει το Εγώ μέσα σε ένα αφηρημένο, γενικόλογο και κούφιοπλέγμα λέξεων, φράσεων και προτάσεων και έτσι το απο-ξενώνει από τον εαυτό του.Το νεοελληνικό τοπίο της «γλώσσας-σκέψης» βρίθει από τέτοια κούφια πλέγματαλόγου, ιδίως εκείνα που εκτοξεύονται από «ευσεβείς» νεορθόδοξους, σοσιαλ-αριστερο-καθεστωτικούς,εκσυγχρονιστές, κοσμοπολίτες «διανοούμενους», οι οποίοι στο παραμικρό σφύριγμα εξουσιαστικήςτους υπηρέτησης ξεχνούν τα πρότερα «μοναδικά οράματα» του Εαυτού. Οι ανώτεροι προορισμοίτου Εαυτού, αποφαίνεται ο Στίρνερ, δεν ενδημούν στο Δέον-Είναι, δηλαδή σε ένα υπερβατικόκαι απραγματοποίητο επέκεινα, αλλά σε ένα ενθάδε Είναι-γίγνεσθαι, το οποίοαπλώνεται στη ζωή μας όπως άλλοτε ο δροσερός και απάνεμος τόπος του Κήπου του Επίκουρου.Τώρα βέβαια στον Κήπο του Επίκουρου χάσκουνόλοι οι βόρβοροι των διχασμένων «προσώπων» του παντοειδούς εξουσιασμού· ωστόσο το αισθητό, το κατ’ αίσθηση Είναι-γίγνεσθαιδεν έσβησε. Αυτό παραμένει ο αυθεντικός τόπος του Σκέπτεσθαι–Είναι του Εαυτού,δηλαδή του Εγώ, του Εσύ … που δεν πρόκειται να το σκεφτεί, να το ανυψώσει, να τοδιασώσει κανείς κομματιστικο-πολιτικάντικος «σωτήρας» παρά μόνο ο ίδιος του ο εαυτός..

W. Benjamin: αναζητώντας την ουσία της γλώσσας

2012-01-09T09:34:00.000-08:00

ΒάλτερΜπένγιαμιν

1892–1940

Η γλώσσα ωςπνευματική ουσία του κόσμου

§1

Η αντίληψη του Μπένγιαμιν για τη γλώσσα, όπως και για τα πνευματικάέργα του ανθρώπου εν γένει, είναιάμεσα συνυφασμένη με την τρικυμιώδη πορεία της σύντομης ζωής του.Καθετί το βίωνε ως μοίρα και συναφώς ως την αναγκαία συνθήκη για να αντιμετωπίζειτον στενό ορίζοντα των πιο «σιδερόφρακτων» γεγονότων με λόγο και σκέψη. Καθ’όλη την ενήλικη περίοδο του βίου του, ο Μπένγιαμιν έμελλε να γνωρίσει αφάνταστες οικονομικές στερήσεις,παρά το γεγονός ότι καταγόταν από εύπορη οικογένεια. Τα «μοιραία» βιώματα τονσυνόδευαν παντού. Συγχρόνως τον εξωθούσαν να συλλογίζεται, να μεταστοχάζεται πάνω στοδικό του λόγο και πάνω στις δυνατότητες αυτού του λόγου να επηρεάζει ή ακόμηκαι να ανασυγκροτεί την πολυδαίδαλη πράξη του. Έτσι επεφύλασσε στηγλώσσα έναν ευρύτερο ρόλο από αυτόν του εκφραστικού μέσου. Ως εκφραστικό μέσο,η γλώσσα εξωτερικεύει απλώς κάτι, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν συντελεί στην πραγμάτωση τουκαλού και αληθινού. Ως τέτοιο μέσο ούτε τον κενόδοξο καθεστωτικόεμποδίζει να ρητορεύει απατηλά και ανέξοδα για το αληθινό ούτε τη ριζοσπαστικήσκέψη μπορεί να καθιδρύει. Η γλώσσα, γιατον Μπένγιαμιν, δεν νομοθετεί για λογαριασμό της αντικειμενικής πραγματικότητας,αλλά χωρίς αυτήν ή και ενάντιά της. Εάν συνέβαινε αυτό, τότε οι εκάστοτεάξεστοι κυβερνητικοί εκπρόσωποι θα ήταν οι βασιλείς–φιλόσοφοι της γλώσσας.Απεναντίας, η γλώσσα ως τέτοια ανα-σημαίνει αυτό που σημαίνειη ίδια η πραγματικότητα. Πώς κατανοείται τούτο το ανα-σημαίνειν; Κατανοείται ως δόσιμο, ως ερωτικήαφοσίωση της γλώσσας στο Είναι των πραγμάτων.

§2

Πρόκειται στ’ αλήθεια για μια αφοσίωση που προορίζεται νακρατά στα χέρια της το μυστικό των πραγμάτων. Κατ’ αυτό το πνεύμα, ηγλώσσα αναλαμβάνει το έργο της κοινοποίησης των πνευματικών περιεχομένων του ανθρώπινουΕίναι αλλά και του Είναι εν γένει, του συνόλου των πραγμάτων. Και το αναλαμβάνει, γιατί το επιτρέπει η ίδιαη φύση των πραγμάτων, η οποία έγκειταιστο να κοινοποιούν τα πράγματα την πνευματικότητά τους. Η πνευματικότητα τούτη,ήτοι η πνευματική τους ουσία, ανα-ζωογονείται, ανα-σημαίνεται μέσα στη γλώσσα: ητελευταία φέρνει στο φως ό,τι ανταποκρίνεται στη δική της ουσία. Καιανταποκρίνεται στη δική της ουσία ό,τι μπορεί να κοινοποιηθεί. Τούτο σημαίνειότι η γλώσσα, κοινοποιώντας τα πνευματικά περιεχόμενα του κόσμου, κοινοποιείστην πραγματικότητα τον εαυτό της, τη δική της ουσία. Πώς τα/την κοινοποιεί;Δια της γλώσσας. Η γλώσσα δηλαδή είναι, χωρίς περαιτέρω διαμεσολαβήσεις, αυτό πουκοινοποιεί η ίδια· είναι η αμεσότητα της πνευματικής κοινοποίησης τωνπραγμάτων. Κάθε πνευματικήκοινοποίηση λοιπόν δεν είναι αυτό που γίνεται μέσω της γλώσσας, αλλά αυτό που συμβαίνειεντός της γλώσσας. Ακριβώς επειδή συμβαίνει εντός της, κάθε τέτοιακοινοποίηση δεν έχει τα όρια του κοινοποιήσιμου έξω από τη γλώσσα, αλλά μέσα στηνίδια τη γλωσσική της ουσία, η οποία συνιστά και τη γλωσσική ουσία τωνπραγμάτων. Πνευματική ουσία της γλώσσας και γλωσσική ουσία δεν ταυτίζονται. Η πρώτησυμβαίνει ως πνευματικό περιεχόμενο και η δεύτερη ως ονομασία ή κατονομασία τωνπραγμάτων. Και ο άνθρωπος; Καθ’ όλη τούτη την πνευματική-γλωσσικήδιεργασία των πραγμάτων, ο άνθρωπος είναι αυτός που μιλάει με ρήματα, μελέξεις: εκφράζει τη γλωσσική του ουσία με το να ονομάζει και να κατονομάζει ταπράγματα.

Φιλοσοφία της Ελληνικής Τραγωδίας (1)

2012-01-05T08:22:00.000-08:00

Γλώσσα και σκέψη του τραγικού προσώπου

§1

Ογενικός τίτλος: Φιλοσοφία της Ελληνικής Τραγωδίας μπορεί να ερμηνευθεί διττά.Αφενός στην ονομαστική του αξία: η φιλοσοφία της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας· αφετέρου στη διευρυμένη εμβέλεια τηςμεταφοράς: η φιλοσοφία της τραγωδίας της Ελλάδας (του σήμερα). Μεταξύ τους οι ενλόγω ερμηνείες δεν είναι άσχετες. Στο βάθος της γλώσσας, η σκέψη είναιεξίσου «αρχαγγέλινη, σπαθί τυραννοκτόνο»: τα μεγάλα επιτεύγματα της τραγικήςποίησης των αρχαίων ελλήνων ήταν μεγάλα, γιατί πραγματεύονταν τραγικά θέματατης ζωής που στις ψυχές των θεατών δημιουργούσαν φόβο και οίκτο για τους ήρωες,ηχούσαν ως τραγωδία αυτής τούτης της ζωής·μια τραγωδία με αίσιο τέλος. Με την δεύτερη έννοια, η τραγωδία που παίζεται στησημερινή Ελλάδα δημιουργεί στους πολίτες φόβο και οίκτο για τον εαυτότους απέναντι σε ανάλγητες κυβερνητικές εξουσίες και σε ακόμα πιοανάλγητες εξουσιαστικές συμπεριφορές. Γιατί συμβαίνει τόση αναλγησία; Γιατί οιπρωταγωνιστές της σημερινής τραγωδίας δεν είναι ούτε ήρωες –ενεργά σύμβολα τουΑισχύλου και του Σοφοκλή– ούτε αντιήρωες –ενεργά σύμβολα του Ευριπίδη– παρά ταπιο υποδεέστερα όντα της σύγχρονης κοινωνίας, χωρίς προσωπικότητα και αξιοσύνη,άρα χωρίς στοιχειώδεις αρχές περί την ανθρώπινη ευαισθησία και συγκατανόηση. Οιοντολογικά αναίσθητοι λοιπόν ξέρουν μόνο ένα πράγμα: να αντισταθμίζουν τηναναισθησία, την ανικανότητα και τη βαρβαρότητά τους με τη νομιμοφάνεια τηςεξουσίας· να βλέπουν την τελευταίαδηλαδή ως την υπόληψη ενός «ισχυρού» εαυτούαπέναντι στην ανυποληψία του μοχθηρού-παραλυτικού τους Είναι.

§2

Τατραγικά πρόσωπα της αρχαίας τραγωδίας αποτελούν ανθρώπινα σύμβολα, ικανά ναεπιβιώνουν σε όλες τις εποχές. Γιατί; Επειδή ομιλούν την αδιάψευστη γλώσσααυτού που φέρει στο νου ο άνθρωπος και υπο-φέρει στη ζωή του: δυσάρεστες, δεινές, δεινότατες καταστάσεις τουβίου, «στυγίους βροτών λύπας» [=μαύρες λύπες των θνητών (Ευριπίδου Μήδεια 195)], χωρίς κάποια άλλη γλώσσα ναμπορεί να μεταδώσει παραμυθία [=παρηγοριά]. Έτσι, θάνατοι και ανήκουστεςσυμφορές χτυπούν τα σπίτια ( «θάνατοι δειναί τε τύχαι σφάλλουσι δόμους» ό.π.198), τη στιγμή μάλιστα που οι«παραφουσκωμένοι βάτραχοι» των κάθελογής κέντρων και παράκεντρων τηςεξουσίας έχουν «γεμάτο μπροστά τους τοτραπέζι» (Ευριπίδου Μήδεια 202). Πίσωαπό τα τραγικά πρόσωπα ομιλεί η γλώσσα της ανθρώπινης μοίρας που είναι κοινή τότε και τώρα, ως προς τηνουσία της. Η συγκεκριμένη γλώσσα δεν εκφράζει απλώς τραγικά συμβάντα, αλλάστήνει εμπρός μας αυτό τούτο τοτραγικό μας Είναι ως το Dasein[=ως την παρούσα ύπαρξη] του τραγικού προσώπου. Το εν λόγω πρόσωπο δεν απηχείένα μεμονωμένο άτομο, όσο κι αν κατονομάζεται ως το εκάστοτε ορισμένοενικό-Είναι –π.χ. Αγαμέμνων, Ορέστης, Μήδεια κ.λπ.– αλλά διαμεσολάβηση σχέσεωνανάμεσα στα άτομα· ας πούμε,οικογενειακές σχέσεις (π.χ. Αγαμέμνων, Ιφιγένεια ή Ορέστης), σχέσειςεξουσιασμού και αντεξουσιασμού (π.χ. Κρέων, Αντιγόνη) κ.λπ. Ο ρόλος τουτραγικού προσώπου είναι καθοριστικός: αυτό ενσαρκώνει, στην ποιητική γλώσσα τηςτραγωδίας, τη σκέψη και τη δράση που οφείλει να διέπει ή πράγματι διέπει τοπαροντικό-Είναι του ανθρώπου.

§3

Τοτραγικό πρόσωπο εγγυάται και κατευθύνει την ποιότητα της ανθρώπινηςεπικοινωνίας μέσα στο έργο. Στο πνεύμα μιας τέτοιας επικοινωνίας παρουσιάζεται να είναι ο πομπός που μεταδίδει γλωσσικάσήματα, ήτοι νοηματικά πολλοστημόρια, και ναδίνει την αφορμή ή το έναυσμα, συνειδητά ή μη, στο να απελευθερώνεται μια πολλαπλότηταγλωσσικών μορφών –πέρα από τη γλώσσα των λέξεων– όπως π.χ. γλώσσαοπτική, γλώσσα του βλέμματος κ.λπ.: ας πούμε, το θλιμμένο πρόσωπο τουαγγελιαφόρου, το ανήσυχο μάτι, η σκυθρωπή του όψη, όταν μεταφέρει θλιβερέςειδήσεις, αναγγέλλει κάτι το δεινό πολύπιο άμεσα και άκρως παραστατικά συγκριτικά με την λεκτική εκφορά. Κατ’ αυτό τοντρόπο, ο θεατής δεν μένει απλώς χειροκροτητής –όπως συμβαίνει σήμερα με τονπαθητικό και ακαλαίσθητο άνθρωπο του κομματικού μηχανισμού– αλλά συμμετέχειενεργά και γι’ αυτό είναι σε θέση να εκφράζει, να λέγει δηλαδή με τον δικότου τρόπο, φόβο και έλεος για λογαριασμό του πάσχοντος τραγικού προσώπου.Η άλλη αυτή γλώσσα προηγείται της γλώσσας των λέξεων και προετοιμάζει το έδαφοςγια ό,τι χρειάζεται να γνωστοποιηθεί ή να αναγγελθεί. Η γνωστοποίηση ή ηαναγγελία τότε συνιστά μια σχετικά αυτόνομη στοχαστική παρέμβαση του κήρυκα στοόλο δράμα που παίζεται. Στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, γιαπαράδειγμα, ο κήρυκας στοχάζεται κατά πόσο είναι φορές ευτυχίας ή δυστυχίας καιτούτο επιτρέπει να φωταγωγείται όλο το περιβάλλων των γλωσσικών σημάτων πουπρόκειται να ακολουθήσουν. Εδώ έχουμε να κάνουμε με τη ζωντανή πολυμορφία της γλώσσας,η οποία (πολυμορφία) συνήθως εκδηλώνεται ως κίνηση από την όψη, τη θέα ήτοορατό, προς τον λόγο, προς το ποιητικό λέγειν και ομιλείν. Μια τέτοια κίνηση φαίνεταινα είναι ιδιαίτερα αισθητή στα έργα του Ευριπίδη.

Γλώσσα και Σκέψη

2012-01-02T14:42:00.000-08:00

Η Γλώσσα ως πηγή της σκέψης

§1

Ποιασχέση μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στη σκέψη και τη γλώσσα; Το ερώτημα δεν επιδέχεταιμονοσήμαντες απαντήσεις. Μια κοινή εκτίμηση είναι ότι η γλώσσα αποτελεί μέσο, όργανοεξωτερίκευσης της σκέψης. Γενικώς, η γλώσσα συνιστά μια (υλική) πραγματικότητα,ας πούμε οι ήχοι, και γίνεται αποδεκτή ως τέτοια. Η σκέψη είναι μια ιδιαίτερηδραστηριότητα του ανθρώπινου υποκείμενου ως νοήμονος όντος. Τα ζώα δεν έχουν σκέψη.Η εν λόγω σκεπτική δραστηριότητα γίνεται κάθε φορά αισθητή από τα συγκεκριμέναπεριεχόμενα της σκέψης που υλοποιεί το ανθρώπινο άτομο στην επαφή του με τα άλλαάτομα. Αυτά τα περιεχόμενα και αυτή η δραστηριότητα τι κοινό έχουν με τη γλώσσα;Κατά κύριο λόγο έχουν ως κοινό στοιχείο τον λόγο ως λέγειν και ωςλογική, δηλαδή σκέψη. Ο λόγος, με τις προηγούμενες κατανοήσεις που τουαποδίδουμε, βεβαιώνει ότι δεν μπορεί να υπάρχει το λέγειν χωρίς να υπάρχειλογική, σκέψη, ως συγκροτημένο νόημα. Αυτό υποδηλώνει ότι δεν μπορεί ναφανταστεί κανείς την ύπαρξη ή την παραγωγή σκέψης χωρίς τη γλώσσα και τη γλώσσαχωρίς τη σκέψη.

§2

Σύμφωναμε τον Χέγκελ, τα περιεχόμενα της γλώσσας απηχούντη νοηματική ανάπτυξη του λόγου ως πραγμάτωση του Λογικού–Είναι μας. Ανάμεσα στο συγκεκριμένο τούτο Είναι και στηγλώσσα υπάρχει ενδοσυνάφεια, αλληλοτροφοδότηση και διαλεκτική ενότητα: η γλώσσαείναι η ιδιαίτερη περιοχή του ανθρώπου, όπου κατατίθενται και εγκαθίστανται οινοητικές μορφές, δηλαδή η σκέψη ως αδιάπτωτος αναπροσδιορισμός του ανθρώπινου όντοςως πνευματικού όντος. Το πεδίο της γλώσσας, κατά τον Χάιντεγκερ, δεν συνυφαίνεταιαπλώς με την έκφραση ή το ομιλείν του ανθρώπου, αλλά αποτελεί την κατ’ εξοχήν οντολογικήτουσυνθήκη. Γράφει σχετικά ο φιλόσοφος:«Ο άνθρωπος μιλάει. Μιλάμε, όταν είμαστε άγρυπνοι και όταν ονειρευόμαστε.Πάντοτε μιλάμε· ακόμη κι όταν δενπροφέρουμε καμιά λέξη δυνατά, αλλά απλώς ακούμε ή διαβάζουμε, ακόμη κι όταν δενακούμε μόνο ή διαβάζουμε, αλλά επιδιδόμαστε σε μια εργασία ή αναπαυόμαστε.Μιλάμε συνεχώς με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Μιλάμε, επειδή η ομιλία είναι κάτιφυσικό σε μας. Αυτό δεν προκύπτει αρχικά από μια ιδιαίτερη βούληση. Λένε ότι οάνθρωπος έχει τη γλώσσα εκ φύσεως. Ισχύει η θεωρία ότι ο άνθρωπος, σε διάκρισηαπό τα φυτά και τα ζώα, είναι το έμβιο ον που κατέχει την ικανότητα τηςομιλίας. Ετούτη η πρόταση δεν σημαίνει απλώς ότι ο άνθρωπος, μαζί με άλλεςικανότητες, έχει και την ικανότητα της ομιλίας. Αυτή θέλει να πει πως ηγλώσσα μόνο καθιστά τον άνθρωπο ικανό, να είναι εκείνο το έμβιο ον που υπάρχειως άνθρωπος» ( Unterwegs zur Sprache, 11). Γενικώς ειπείν, η ενιαιότητα σκέψης και γλώσσαςαποτελεί τη βάση, το θεμέλιο, πάνω στο οποίο ο άνθρωπος ομιλεί και συν-ομιλεί γιατο νόημα και την αλήθεια του πεπρωμένου του ως ανθρώπινης υποκειμενικότητας ή,κατά Χάιντεγκερ, ως της υποκειμενότητας.

Σολωμός: προς την ποιητική της ελευθερίας

2011-12-29T14:13:00.000-08:00

ΔιονύσιοςΣολωμός

1798-1857

ΕλεύθεροιΠολιορκημένοι:

Η ιδέα της μαχόμενης ελευθερίας

§1

Τιεπιδιώκει να μας παρουσιάσει ο Σολωμός με τους Ελεύθερους Πολιορκημένους.Τίποτα πιο σαφές από αυτό που υπαινίσσεται ο τίτλος του έργου. Τι υπαινίσσεταιο τίτλος; Πως η ιδέα της ελευθερίας δεν γεννιέται και δεν ευδοκιμεί μέσα στονύπνο ή στις εθνοπροδοτικές πολιτικές αλλά στις ομοβροντίες του πολιορκημένου τόπου. Κι ακόμη, πωςο πολιορκημένος τόπος συνιστά ιστορικό γεγονός για έναν λαό, για έναέθνος, και κατ’ επέκταση πηγή ποιητικήςέμπνευσης για έναν ποιητή, όταν εκδηλώνεται ως μοίρα αυτού του Έθνους, αυτούτου λαού (Σολωμός, Στοχασμοί 317α). Το σύμβολο του πολιορκημένου τόπου τότε ήταν το Μεσολόγγι, τώραείναι σύμπασα η Ελλάδα. Πώς κατανοεί ο ποιητής τη μοίρα του πολιορκημένου; Τηνκατανοεί ως προ-ορισμό της αγωνιζόμενης Ελλάδας να συντρίψει από κοινούραγιαδισμό και σκλαβιά: είναι κανείς σκλάβος, κυριολεκτικά ή μεταφορικά, τότεκαι τώρα και πάντα, όταν δεν έχει αποφασίσει να χαράξει ο ίδιος το πεπρωμένοτου· όταν ανταλλάσσει το δικαίωματου αγώνα με την υποταγή και με τον εξωραϊσμό αυτής της υποταγής από τις«δημοκρατικο-σοσιαλιστικο-αριστερές» κενολογίες της εξουσιαστικής τάξης. ΟΣολωμός παρουσιάζει τους πολιορκημένους να μένουν προσηλωμένοι στην απόφαση να διανοίξουν δρόμο προς την ελευθερία.Ο δρόμος εμφανίζεται επίσης μέσα στο ποιητικό σύνθεμα και ως δρόμος προς την ελευθερία του θανάτου.

§2

Στονορίζοντα αυτής της προσήλωσης, η ποιητική του Σολωμού τροποποιεί τα γεγονότατης πολιορκίας, μαζί και όλα τα δεινά, προς μια ιδέα της ελευθερίας, η οποία με όρους αισθητικής πληρότητας αποσπάτο Είναι των πολιορκημένων από την ασχήμια της καθημερινότητας για νατο αναδείξει σε ακατάλυτη δύναμη «που ενεργεί αδιάκοπα για την αληθινήυπόσταση» (Στοχασμοί 30 4). Ο Σολωμός,ως φαίνεται, δεν είναι απολογητής κανενός καθεστώτος για να υμνεί της «πατρίδαςτον χαμό» μέσα από την ανάδειξη του άσχημου, όπως συμβαίνει στη σημερινήΕλλάδα με καθεστωτικούς «ποιητές» και«ιστορικούς» της πεντάρας, που αντισταθμίζουν την απερίγραπτη ρηχότητά τους μελεκτικά νεφελώματα για το άσχημο των ιστορικών αγώνων ενός ολόκληρου λαού. Οποιητής κατορθώνει να πραγματευθεί, μέσαστο ποίημα, την ως άνω ιδέα ως φιλοσοφική κατηγορία, βαθιάεπηρεασμένος από τις πλατωνικές και ακόμα πιο πολύ τις εγελιανές συλλήψεις τηςιδέας ως τέτοιας. Η εν λόγω ιδέα συλλαμβάνεταιοντολογικά από τον ποιητή ως «το υποκείμενο [που] ξαναβλέπει, βλέπει, προβλέπει»(Στοχασμοί, 39). Αυτό το υποκείμενο δενείναι άλλο από το ίδιο το ποιητικό υποκείμενο που πασχίζει να δι-αιωνίσει τηνποίηση,να την ανυψώσει δηλαδή πάνω από φθαρτές εικόνες και ποταπά περιεχόμενα,προκειμένου να την καταστήσει «θεμέλιο που φέρει ιστορία»(Χάιντεγκερ). Όταν η ποίηση γίνεται αυτό το θεμέλιο, πραγματεύεται τα εξωτερικάγεγονότα, όχι απλώς ως καθεαυτά συμβάντα που προορίζονται να μαςκαθορίσουν και να μας καθυποτάξουν στη φορά τους, αλλά ως τέτοια που εξαρτώνται«από την εσωτερική ενέργεια εκείνων των μεγάλων» (Σολωμός Αυτόγραφα έργα, 436Α).

§3

Εκείνοιοι μάρτυρες, δηλαδή οιπολιορκημένοι, είναι το ατομικό ή συλλογικό υποκείμενο που γράφει ιστορία,γιατί πρωταγωνιστεί μέσα σ’ αυτή. Λαοί που δεν έχουν μάθει να πρωταγωνιστούνπαρά ανέχονται ή υπηρετούν –σιωπηρά ή ακόμη «με σημαίες και ταμπούρλα»– τηνκάθε είδους κηδεμόνευση, τον παντοειδή εξουσιασμό, έχουν ένα μόνο πεπρωμένο: τον αυτο-εξαφανισμότους. Ο τελευταίος δεν είναι ποτέ ορατός, ποτέ ηχηρός, αλλάακολουθεί έναν αδιόρατο, έναν σιωπηρόβηματισμό, σαν αυτόν ίσως που μας «χαρίζουν» οι πολιτικοί της τωρινής Ελλάδας. Απέναντι σε έναν τέτοιο βηματισμό τηςαυτοχειρίας, η ποιητική γλώσσα των Ελεύθερων Πολιορκημένων φέρνειεμπρός μας, αισθητοποιεί, έναν πολιορκημένο τόπο, ως εκείνη τηστιγμή του χρόνου που ενεργοποιεί τα πάντα και τους πάντες προς τηνεξ-έγερση, προς τον αγώνα, προς τον πόλεμο (με το νόημα του Ηράκλειτου). Αυτή η στιγμή του χρόνου φωτίζει εκάστοτε τηναυθεντικότητα των προσώπων και των πολιτικών τους πρακτικών και έτσι γίνεταιαποκαλυπτική των ως άνω σιωπηρών βηματισμών. Η τοπικότητα πλέον, την οποίαεκφράζει το Μεσολόγγι της πολιορκίας και της πτώσης, δεν αφανίζεται μέσα στοχρόνο, αλλά μετουσιώνεται σε πνευματική οντότητα με αισθητική πληρότητα και ηθικήαυτονομία. Στο πνεύμα ακριβώς αυτής της αυτονομίας εκείνοι οι μάρτυρες, ωςμάρτυρες γενικώς της ποιητικής αυθεντικότητας, είναι διπλά μάρτυρες. Αφενόςείναι οι μαχητές της ελευθερίας που υποφέρουν τα πάνδεινα και όμως δενκαταβάλλονται: πολιορκημένοι αλλά όχι υποδουλωμένοι· αφετέρου, είναι μάρτυρεςτης πάσας αλήθειας προσώπων και πραγμάτων: αποτελούν το μέτρο, το κριτήριοσχετικά με το ποιος αγωνίζεται υπέρ τουδημοσίου συμφέροντος και ποιος για ιδιοτελείς σκοπούς· ποιος διαθέτει ηθικήαυτονομία και αντίστοιχο μεγαλείο της πνευματικής υπεροχής [=της σολωμικήςιδέας], ώστε να αντιμάχεται τον σύγχρονο ραγιαδισμό και τη δουλοπρέπεια πουκαλλιεργούν άξεστοι και γι’ αυτό ανίκανοι πολιτικοί. Η συνείδηση της ελευθερίας διέρχεται μέσα από τη συνείδηση του «ελεύθερου πολιορκημένου», απότην επίγνωση ότι συγχρόνως είναι σκλάβος πολιορκημένος και ως τέτοιος πρέπει νααποφασίσει: «εκείθε με τους αδελφούς και δώθε με το χάρο».

Hegel: Διαλεκτική και ιστορία

2011-12-25T10:42:00.000-08:00

Άτομο και ιστορία

§1

Εάνη ιστορία αποτελεί το Όλο και είναι το παν, μέσα σε αυτό το όλο εξέχουσα θέσηκατέχει η φιλοσοφική προβληματική του ατόμου. Η φιλοσοφία, κυρίως μετον Χέγκελ, γίνεται φιλοσοφία της παγκόσμιας ιστορίας. Σε άμεση σχέση με αυτό,ο συγκεκριμένος φιλόσοφος ομιλεί για ενιαία ιστορία, η οποία δενείναι άλλη από την ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης εν όλω, από τη συνολική ιστορία τουανθρώπου και της ανθρωπότητας. Ηθεμελιώδης διαλεκτική δύναμη που συντελεί, ώστε να εκδηλώνεται η ιστορικήκίνηση του κόσμου και των πραγματικών φαινομένων, είναι το πνεύμα (Geist). Αυτό εδώ δεν είναι ούτε μονοσήμαντα νους ούτε κάποιος πάνω και έξωαπό τον κόσμο θεός. Είναι η ίδιαη κίνηση του εαυτού ως κίνηση ή εξέλιξη της σκέψης που ως εκ της φύσης της δενπνίγεται μέσα στα όρια του περατού. Περατά είναι μόνο τα φυσικά αντικείμεναή όντα, ενώ απέραντη είναι η κίνηση, με βάση την οποία αυτά κατανοούνται,αναπτύσσονται και αυτοπροσδιορίζονται. Το ανθρώπινο άτομο, ως φυσικό ον, είναιπερατό, πεπερασμένο: έχει ημερομηνία γέννησης και θανάτου. Ως πνευματικό ονόμως. δηλαδή όχι απλώς ως καθεαυτό αλλά θεμελιωδώς ως διεαυτό,γίνεται πρωταγωνιστής της ιστορίας και είναι διηνεκώς παρόν ως σκέψη, ως ιδέα. ΟΗράκλειτος, για παράδειγμα, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Χέγκελ, ο Μαρξ και κάθε πεπληρωμένο πνευματικά ον βιολογικάδεν υπάρχει πια. Ωστόσο, ως σκέψη και ιδέα είναι αναλλοίωτα συστατικά στοιχείατου Πνεύματος, δηλαδή της κίνησης του εαυτού ως κίνησης και εξέλιξης τηςανθρώπινης σκέψης. Προφανώς, εκείνοι πουδεν εντάσσονται, για τον φιλόσοφο, μέσα σε αυτή την πνευματική ιστορία του ανθρώπου είναι όλος εκείνος ο συρφετόςτων πολιτικών νάνων που ξεπουλά αδιάντροπα την πατρίδα του και πρόθυμαεκδίδεται «στο παραμικρό σφύριγμα του κέρδους» (Σεφέρης).

§2

Μέσαστο Ευαγγέλιο της νεωτερικής εποχής, στη Φαινομενολογία του πνεύματος, οΧέγκελ παρουσιάζει την ανέλιξη του ανθρώπινου όντος από την εμβρυακή μορφή τηςπνευματικής του ανωριμότητας ως φυσικού, βιολογικού ατόμου, ως φυσικήςσυνείδησης με τη δική του ορολογία, μέχρι την αυτάρκη πραγμάτωσή του ωςπνεύματος Η πραγμάτωση αυτή ακολουθεί συγκεκριμένη πορεία και εκτυλίσσεται κατάτην τάξη του Λόγου ως δια-Λόγου. Πρώτη βαθμίδα είναι ο κοινός νους,μετά ακολουθεί η συνείδηση, η αυτοσυνείδηση, ο Λόγος και τέλος η απόλυτη γνώση.Αυτή η πορεία αφορά τόσο την εξέλιξη του ατομικού πνεύματος όσο και τουαπόλυτου πνεύματος. Ολόκληρη τούτη η πορεία νομιμοποιείται μέσα στην ιστορία ωςδιαλεκτικήπερατού και απείρου: ως διαλεκτική αυτού που, καθότι φυσικό ή περατό,δεν γνωρίζει τίποτα για τα όρια της καθολικότητάς του και της δυναμικότητας τουπνεύματος ως μιας ακατάπαυστηςδραστηριότητας που διέρχεται μέσα από την προσδιορισμένη και όχι χαοτική άρνησηκαι μαθαίνειπώς να γνωρίζει. Το πνεύμα εμπλουτίζεται με αντιθετικά ή αντιφατικάνοήματα μέσα από μια αντίστοιχη κίνηση. Όμως δεν μένει σε αυτά, αλλά ως προσδιορισμένηάρνηση (bestimmte Negation) μεταβαίνει σε επόμενα στάδια ανασυγκρότησης τουνοήμονος όλου. Όπως παρατηρεί ο φιλόσοφος, τα όρια ενός φυσικού αντικειμένου ήόντος γίνονται γνωστά ως έλλειμμα, ως έλλειψη, ως ανεπαρκή, μόνο όταν συγχρόνως με τη βιολογική μας συνθήκη βρισκόμαστεπέρα από αυτά ως πνεύμα. Το γεγονόςακριβώς ότι κάτι δηλώνεται ως πεπερασμένο, ως εφήμερο συνιστά απόδειξη,τεκμήριο παρουσίας του άπειρου, του απέραντου.

§3

Ηαλήθεια, μας λέει ο φιλόσοφος, είναισυγκεκριμένη. Αυτό σημαίνει ότι η φιλοσοφία έχει να κάνει πάντοτε μεό,τι είναι παρόν και συγκεκριμένο εν χώρω και χρόνω. Σε τούτη τηδιάσταση του χώρου και του χρόνου, το υποκείμενο προσδιορίζεται από τη διαρκήτου αναφορά προς το αντικείμενο και αντίστροφα: το ένα δεν μπορεί να υπάρξειχωρίς το άλλο. Η φιλοσοφία του πραγματικού έτσι διαμορφώνεται εναναφορά προς το σκεπτόμενο υποκείμενο ή τη συνείδηση ως την άμεση ύπαρξη τουπνεύματος. Τούτο το προσλαμβάνουμε ως εξής: όσο αναπτύσσεται ησυνείδησή μας, τόσο κατανοούμε καλύτερα τον γύρω μας κόσμο και ως νοήμοναυποκείμενα διεισδύουμε στον λόγο του ενός ή του άλλου φαινομένου. Αυτός οπραγματικός κόσμος βαθμιαία γίνεται γνωστός σε μας και αρχίζει να υπάρχει γιατη συνείδηση ή για εμάς ως συνείδηση όσο προχωρεί η διαδικασία της γνώσης Αυτήόμως η προχώρηση της γνωσιακής διαδικασίας δεν είναι τυχαία ούτε αυθόρμητη.Συνιστά μια Λογική μεθερμήνευσητου υπάρχοντος και ως τέτοια δεν ακολουθεί μόνο τη γραμμή μιας βήμα προς βήμαερμηνείας και κατανόησης του εξωτερικού κόσμου, αλλά με την ίδια έντασηεπιδιώκει και την ιδιο-ποίησή του. Πρόκειται για την κίνησηεπιστροφής, κατά την εγελιανή ορολογία, του πνεύματος στον εαυτό του· μια κίνηση, η οποία ολοκληρώνεταιαπόλυτα, στο μέτρο που το γνωρίζον υποκείμενο ως συνειδητό-Είναι πλέον πραγματώνειεξίσου απόλυτα την ως άνω Λογική μεθερμήνευση του υπάρχοντος.Η πραγμάτωση τούτη ουσιαστικά σημαίνει πως το αντικείμενο ή το εξωτερικάυπάρχον έχει γίνει απόλυτα εγνωσμένο, δηλαδή έχει εισδύσει στη Λογικήτου υποκειμένου και υπάρχειως η ανάκτηση του εαυτού του υποκειμένουή ως επιστροφή εντός εαυτού του πνεύματος από την εξωτερικότητά του, ήτοι απότην εξωτερίκευσή του ή την αποξένωσή του. Ανάλογα με το πώς κατορθώνει η επί μέρους ή η συλλογική ατομικότητα ναφτάνει σε τούτη την πλήρωση, δηλαδή στηνέλλογη [=διαλεκτική] ενότητα ή η ταυτότητα του εαυτού και του άλλου, γίνεταιάξια της ιστορίας και του ανθρώπινου πεπρωμένου, χωρίς να εκπίπτει στην οντολογική κατάσταση τουμίσθαρνου και πραιτοριανού.

Hegel: Ποιος σκέπτεται αφηρημένα;

2011-12-21T16:00:00.000-08:00

1η έκδοση, Δεκέμβριος 20011

Εκδόσεις Gutenberg

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΓΕΛΙΑΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΚΕΙΜΕΝΑ–ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ–ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ

ΛΕΞΙΚΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΖΩΡΤΖΟΠΟΥΛΟΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΧΕΓΚΕΛ

1. ΗΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

1.1. Προς το φωςτου ήλιου

1.2. Προς τηνεσώτερη νύχτα της ψυχής

1.3. Προς τη φαινομενολογία της ζωής

2. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

2.1. Προς τη Φαινομενολογία του πνεύματος

2.2. Προςτην επιστήμη της Λογικής

3. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΡΑΚΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

3.1. Προς τη Φιλοσοφία του Δικαίου

3.2. Προς την Αισθητική και το ωραίοτης τέχνης

3.3. Προς τη σχέση φιλοσοφίας καιθρησκείας

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

Ι. Η ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

1. ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΣ

1.1. Για τη φύση της θρησκείας

1.2. Το πνεύμα και η ζωή που έχουνχαθεί

1.3. Θετική και φυσική θρησκεία

1.4.Φιλοσοφία και θετική θρησκεία

2.ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

3. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

4. ΠΡΟΣΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

4.1. Πρόλογος

4.2. Ανάγκη γιαφιλοσοφία

5. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ;

6. Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

7. ΠΟΙΟΣ ΣΚΕΠΤΕΤΑΙ ΑΦΗΡΗΜΕΝΑ;

ΙΙ. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

1. ΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΓΝΩΡΙΖΕΙΝ ΩΣ Η ΟΔΟΣ ΤΟΥ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ

2. ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ

ΙΙΙ. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΡΑΚΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

1.ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

1.1. Πρόλογος

1.2Άτομο, κοινωνία, κράτος

2. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ

2.1. Το αντικειμενικό πνεύμα

2.2. Το απόλυτο πνεύμα

3. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

3.1.Τοχειρόγραφο της Χαϊδελβέργης

3.2. Απόσπασμα μιας Εισαγωγής

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ

Ι.ΛΕΞΙΚΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ

Περίληψη

Η εγελιανή θεώρηση της φιλοσοφίας, έτσι όπως διαμορφώνεται με τονκαιρό και με κόπο, απομακρύνεται κατά πολύ από την κυρίαρχη στην εποχή τηςαντίληψη περί φιλοσοφίας. Ο Χέγκελ μπορεί να αντλεί από την παράδοση–παλαιότερη και νεότερη– βασικές αρχές σχετικά με την ιδέα της ανάπτυξης τηςφιλοσοφίας, εννοεί ωστόσο να αναζητεί νέες έννοιες ή να δίνει νέαπεριεχόμενα σε παλαιές έννοιες: το κύριο μέλημά του συνδέεται με τηνκατά Λόγο και διά Λόγου σύλληψη του πραγματικού, η οποία δεν αποδέχεται τον κόσμο ως έχειαλλά αποβλέπει σε μια συνεπή μετα-μόρφωσήτου. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η ιδέα της ανάπτυξης της φιλοσοφίας, που τονενθουσιάζει από τα πρώτα βήματα της πνευματικής του ωρίμανσης, δεν εξαντλείταιστην ταύτιση με το δεδομένο ή με παρορμητικές διαθέσεις ούτε λιμνάζει σεπαρηγορητικές εξομαλύνσεις βιωμάτων, αλλά τείνει να καθιδρύει εκείνη την τάση πουδύναται να συγ-κλονίσει την άμεση εμπειρία και να αντισταθμίσει την αναγκαίαπρόσληψη του παραδεδομένου μέσω της εννοιολογικής του επανίδρυσης.Εννοιολογική επανίδρυση του παραδεδομένου σημαίνει ανάδειξη των ορίων της αξιακήςτου ισχύος με παράλληλη διεύρυνση του γνωσιακού του περιβάλλοντος και διευρυμένηδιαλεκτικοποίηση όλων των συναφών σχέσεων μέσα στο σύμπαν της εννοιακής κίνησης.

A. Schopenhauer: Η βούληση ως αρχή του κόσμου

2011-12-19T13:37:00.000-08:00

Arthur Schopenhauer

1788-1860

Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση

§ 1

Το κύριοέργο του Σοπενχάουερ με τίτλο: Ο κόσμος ως βούληση και ως παράστασηπαρουσιάζει, για πρώτη φορά στην ιστορία του φιλοσοφικού πολιτισμού τηςΕυρώπης, με θαυμαστή διαύγεια ύφους και τολμηρή σκέψη, την ιδέα μιας ανορθολογικής αρχής τουκόσμου. Με δεδομένο ότι ο ανορθολογισμός καθημερινά στη σημερινήπολιτεία αποτελεί μαρτυρία ότι αυτήβρίσκεται εκτός εαυτού, θα μπορούσε εύκολα να σκεφτεί κανείς πως η κατάΣοπενχάουερ ιδέα του φιλοσοφικού ανορθολογισμού είναι πανταχού παρούσα καιαποτελεί το δημόσιο πάθος πολιτικών ή άλλων δικτατορίσκων. Εάν η εν λόγω ιδέα πραγματικάεπισφράγιζε ένα κοινωνικό ή πολιτικό μόρφωμα, ας πούμε, το «δημοκρατικό»μας κράτος, τότε αυτή και μόνο αυτή θα απέτρεπετην κάθε «πεφωτισμένη» δεσποτεία από το να παραφέρεται· θα την υπονόμευε και τελικά θα κατέστρεφε την αυταρχία της. Ένα τέτοιο παράδειγμα, μεταξύ άλλων πολλών καδιαφορετικών εκάστοτε, υποδηλώνει ότι οι ιδέες του συγκεκριμένου έργου τουΣοπενχάουερ βρίσκονται ακριβώς στην αντίθετη άκρη από καθημερινές μορφέςανορθολογισμού και φιλοδοξούν να τελούν σε διαρκή αντιπαράθεση με καθιερωμένεςαρχές, είδωλα, ιδεοσχήματα ή φιλοσοφικά συστήματα Λογικής. Αξίζει εδώ να σημειωθεί πως το ως άνω έργο τουφιλοσόφου κυκλοφόρησε το 1818, την ίδια σχεδόν χρονική περίοδο με την Επιστήμητης Λογικής του Χέγκελ. Μπορείβέβαια η Επιστήμη της Λογικής να διεκδικούσε μια δια-Λογική επαλήθευση της αλήθειας (του όλου), όχι λιγότερο όμωςκαι οκόσμος ως βούληση και ως παράσταση πρόβαλλε την αξίωση της μελλοντικήςφιλοσοφίας. Αμφότερες αυτές οι φιλοσοφικές κατευθύνσεις, όσο διαφορετικές κι ανείναι, διανοίγουν μοναδικούς δρόμους ενάντια στον εκφυλισμό του Είναι μας μέσαστον κόσμο. Θα μπορούσε κανείς, εάν ήθελε να συζεύξει τις βασικές αρχές αυτώντων δύο φιλοσόφων, να μιλήσει για: Λόγος και Βούληση.

§2

Σύμφωνα μετον Σοπενχάουερ, ο κόσμος παρουσιάζεται με δύο, δομικά διαφορετικούς, τρόπους: ωςπαράσταση και ως βούληση. Οι δυο αυτές έννοιες – όροι ανάγουν τηναντιστοιχία τους στους καντιανούς όρους: φαινόμενο και πράγμα καθεαυτό. Τοφαινόμενο είναι η βάση, το έρεισμα, πάνω στο οποίο μπορεί να στηριχθεί ηανάπτυξη της παράστασης του κόσμου. Η ουσία όμως αυτής της παράστασηςκαι αυτού του φαινομένου δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς τη βούληση. Η τελευταία είναιη ακαταμάχητη ισχύς κάθε απόπειρας ναγνωρίσουμε τον κόσμο δια της παράστασης. Η γνώση, που μας παρέχουν οι παραστάσεις,δεν είναι σε θέση να φωτίζει τις ενδότερες δυνάμεις που κρύβουν τα πράγματα·είναι μια εξωτερική, λιγότερο ή περισσότερο πληροφοριακή γνώση και απηχείμια φαινομενική, τυπική όψη της αλήθειας. Για την εγκυρότητα της παράστασης ωςστοχαστικής και γνωσιακής ικανότητας οι περισσότεροι φιλόσοφοι κατά ένα τέτοιοπερίπου τρόπο αποφαίνονται. Απεναντίας, η βούληση είναι η πανίσχυρη εκείνη δύναμη πουδεν υποκύπτει σε κανένα φαινόμενο ή φαινομενικό Είναι και κυβερνά τα πάντα.Επίσης δεν είναι αντικείμενο λογικής ή νοησιαρχικής σύλληψης ούτε υπόκειται σε όρουςή συνθήκες. Η βούληση που διατρέχει τη σύμπασα φύση ζωογονεί και αναζωογονεί τον κόσμο.Το ζητούμενο είναι, κατά πόσο ο άνθρωπος συλλαμβάνει αυτή τη βούληση και την κάνειόπλο του στη ζωή. Μια τέτοια βούληση δεν ταυτίζεται με τις διάφορες βουλητικές πράξειςτων ατόμων. Εάν συνέβαινε αυτό, η βούληση θα ήταν καπρίτσιο και όχι ο τιτάναςθεός του ανθρώπου. Η βουλητική πράξη βέβαια συνιστά μια κάποια έκφανση τηςκαθολικής βούλησης, αλλά παραμένει στα καθορισμένα, τα δεσμευτικά όρια της αρχήςτης ατομικότητας. Αντίθετα, η βούληση καθεαυτήν είναι η ίδια η ελευθερία.

Ηράκλειτος: «Πόλεμος πάντων πατήρ»

2011-12-16T11:23:00.000-08:00

Ηράκλειτος

Τα νεύματα τουλόγου

§ 1

Κάθε λέξη,κάθε φράση, κάθε αποφθεγματική ρήση του Ηράκλειτου μας στέλνει νεύματα του λόγου: όλα τελούν σε αεικίνητημεταβολή και τίποτα δεν είναι δεδομένο, παγιωμένο και οριστικό. Γιατί; Επειδήτα πράγματα διέπονται από εσωτερικές, ως προς τον εαυτό τους, συγκρούσεις,σήμερα θα λέγαμε εσωτερικές αντιφάσεις, και αμοιβαίες μεταξύ τους συγκρούσεις:αντιθέσεις, εναντιότητες, αλληλεξαρτήσεις. Στο απ. Β 53 αποφαίνεταιπολύ εκφραστικά αυτός ο βαθύνους στοχαστής:

«Ο πόλεμος είναι πατέραςκαι βασιλεύς όλων»

Προφανώς μετην έννοια «πόλεμος» δεν εννοεί οφιλόσοφος τον πόλεμο με τη συνήθη έννοια, ας πούμε, έναν επιθετικό,ιμπεριαλιστικό πόλεμο κ.λπ., αλλά κάτι πιο βαθύ: πέρα από την εκάστοτευποκειμενική γνώμη και την παραδοχή ή μη αυτής της ρήσης από διάφορους«πολυμαθείς» της αμάθειας, ο συγκεκριμένος λόγος του αποσπάσματος απηχεί τη συνεκτικήαλήθεια σχετικά με τη δομή και την ύπαρξη των όντων, ανεξαρτήτως χρόνου.Τα όντα, από τη μια πλευρά, ερείδονται σε ένα θεμελιακό υπόστρωμακαθορισμένης και εν πολλοίς δεδομένης-σταθερής υφής και, από την άλλη,εκ-τίθενται σε μια ακατάπαυστη μεταβλητότητα. Εάν το πρώτο χαρακτηριστικό τωνόντων συγκροτεί, για τον Ηράκλειτο, το Είναι, το δεύτερο παραπέμπει στο γίγνεσθαι. Το Είναι μπορεί να υπάρχει μόνο ως εσωτερικήανα-τροπή του εαυτού σε γίγνεσθαι. Γι’ αυτό, χωρίς τογίγνεσθαι δεν θα υπήρχε ούτε φυσικός ούτε νοητός κόσμος.

§ 2

Όμως ποιαάλλα, υπαρκτικής φύσης, γνωρίσματα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τα νοήμονα όντα,κατά τον Ηράκλειτο, ώστε να διάγουν τον βίο τους εύρυθμα; Πρέπει να μην παραγνωρίζουν ότι «οπόλεμος είναι κοινός και η δικαιοσύνη έριδα και πως όλα συμβαίνουν με βάση τηνέριδα και την αναγκαιότητα» (απ. Β 80), πως όλα δηλαδή τα πράγματαδιέπονται από την έριδα και την αναγκαιότητα. Στη συνάφεια τούτη, τι σημαίνει ηφράση: ο πόλεμος είναι κοινός (στ’ αρχαία: ξυνός); Ότι η νοητήγραμμή που συνέχει και ανατροφοδοτεί το γίγνεσθαι ως αναγκαιότητα, ωςνομοτέλεια, είναι ο Λόγος. Και ο Λόγος δεν είναι ανέξοδα και ανερμάτιστα λόγια,σαν αυτά πολλών σημερινών καθεστωτικών διανοουμένων ή ανίκανων πολιτικών , αλλά η πύρινη, έμπρακτα φωτεινή αρχή που καθιστάαμείλικτο τον αγώνα αντίρροπων δυνάμεων, ανυποχώρητη την πάλη των αντιθέτων, ως το σημείοπου αμφότερα τα αντίπαλα μέρη, μέσα από τη διαλεκτική τους αυτοαναίρεση, κατ’ αναγκαιότηταδιεκδικούν τη συστατική τους αλήθεια στον εσωτερικό χώρο ενός νέου, ανώτερου ποιοτικά,ενιαίου νοηματικού όλου. Ας φανταστούμε, για παράδειγμα, σήμερα έναν παρόμοιοαγώνα, αντιμαχία, αντιπαράθεση, μεταξύ αντίπαλων πολιτικών παρατάξεων. Η αυθεντικότητατου αγώνα δεν έγκειται στις λεκτικές επιθέσεις της μιας παράταξης ενάντια στην άλλη–τότε, τα πολιτικοσυνδικαλιστικά «αηδόνια» θα ήταν άγιοι και όχι μισθοφόροι- αλλάστο κατά πόσο η κάθε παράταξη, λόγω και έργω, αναιρεί διαλεκτικά τον εαυτό της ωςπαράταξη, ως τεμαχισμένο όλο δηλαδή, και συμβάλλει με έναν λαμπρό και τιτάνιο αγώναστη χάραξη μιας αυτοδιευθυνόμενης προοπτικής του λαού. Στο εσωτερικό μιας τέτοιας ολότητας έχουν θέση και οι παραταξιούχοι,στο βαθμό που παύουν πλέον να υπηρετούν τον διχαστικό λόγο της κλειστής παράταξης, έχουν αποβάλλει το παλιό εξουσιαστικό τους δέρμα και δύνανται έτσινα ακροώνται τον κοινό Λόγο, να συνομιλούν μαζί του.

M. Heidegger: Sein und Zeit (4)

2011-12-11T07:53:00.000-08:00

ΜάρτινΧάιντεγκερ

1889–1976

Είναικαι Χρόνος

§9

Το θέμα τηςΑναλυτικής του Dasein

(Das Thema der Analytik des Daseins)

Θα μιλήσουμε για τη θεμελιώδη οντολογική ανάλυση του Dasein. Προκαταρκτικά διευκρινίζουμεκαι πάλι: παρά τις ως τώρα αποδόσεις του Dasein στα ελληνικά ως εδωνά-Είναι,ώδε-Είναι,παρείναι,Παρώνκ.ά. το διατηρούμε αμετάφραστο, γιατί η μεταφραστική του ακρίβεια παραμένειπάντα το ζητούμενο. Πάντως είναι πλέον σαφές πως με τον όρο Dasein οΧάιντεγκερ θέλει να δηλώσει τον τρόπο του ανθρώπου να είναι καιπως σε τούτο τον οντολογικό τρόπο αντιστοιχεί οντολογική κατανόηση. Ευθύςεξαρχής, στην παρούσα παράγραφο, ο γερμανός φιλόσοφος αποσαφηνίζει πως το ον πουπρόκειται να απασχολήσει τη συγκεκριμένη ανάλυση «είμαστε εμείς οι ίδιοι». Εμείς, το «εκάστοτε “εγώ”»,δηλαδή ο άνθρωπος –που το Είναι του, μοιραία, είναι «εκάστοτε δικό του»– δενείναιάσχετος προς το Είναι. Γιατί δεν είναι άσχετοςπρος το Είναι ως τέτοιο; Επειδή αυτός –στονιδιάζοντα στην ουσία του προσδιορισμό του– ως Dasein, δεν είναι ένα από τα πολλάόντα, που απλώς λαμβάνει/ουν χώρα, που απλώς έρχεται/ονται τυχαία ενώπιονεαυτού και άλλων (vor-kommt), αλλά είναι εκείνο το ον πουμέσα στο Είναι του ενδιαφέρεται για αυτό τούτο το Είναι. Επομένως, η επιδιωκόμενηανάλυση μπορεί να προχωρήσει, εφόσον πρώτα-πρώτα συγκεντρώσει την προσοχή της σεορισμένα, μεταξύ των άλλων, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εν λόγω Dasein έναντι των υπολοίπων όντων.

Πρώτο χαρακτηριστικό: Η ύπαρξη υπερέχει συγκριτικά με την ουσία.Πώς προκύπτει υπεροχή της ύπαρξης έναντι της ουσίας; Από το γεγονός ότι το Dasein μέσα στο Είναι του ήδη κατανοεί,εκ πρώτης όψεως, τούτο το Είναι ως ύπαρξή του (Existenz), κατανοεί δηλαδή ότι βρίσκεταιμέσα στο Είναι εν γένει. Αυτή λοιπόν η ύπαρξή του συνιστά την ουσία τουή, με άλλα λόγια, η ουσία του έγκειται στο «προς Είναι» του, στο νακατανοεί ότι αυτό είναι ό,τι είναι το Είναι του, ότι υπάρχει ως το Είναιτου. Ο όρος όμως ύπαρξη (Existenz), σπεύδει να διασαφήσει ο φιλόσοφος, διαφέρει θεμελιακάαπό την ως τώρα παραδοσιακή του χρήση. Παραδοσιακά σημαίνει παρεύρεση(Vorhandensein). Το Dasein ωστόσο δεν μπορεί να υπάρχει ωςένα τέτοιο είδος του Είναι, ως το ένα ή το άλλο τυχαίο αντικείμενο· δεν είναι κάτι το παρευρισκόμενο.Προσδιορισμός της δομής του Dasein σημαίνει ανάλυση της ύπαρξης: το Dasein μπορεί μόνο να προσβλέπει στην κατανόηση τωντρόπων, με τους οποίους υφίσταται ως ύπαρξη. Συνεπώς, η ανάλυση τηςύπαρξηςπροϋποθέτει και συγχρόνως παραπέμπει στην αναγκαιότητα να ερμηνεύονται οιτρόποι, με τους οποίους το ίδιο ενδιαφέρεται για τον εαυτό του και γιατο Είναι του.

Πώς μπορεί να θεμελιώνεται μια τέτοια ανάλυση; Με βάση το δεύτεροχαρακτηριστικό του Dasein:το «εκάστοτεδικό μου», η «εκάστοτε δικότητά μου(Jemeinigkeit)». Τισημαίνει τούτο πιο ειδικά; Ότι η κατανόηση του Dasein, η ερμηνευτική των ως άνω τρόπωνείναι υπόθεση αυτού του ίδιου και όχι οποιουδήποτε έξωθενεξηγητικού μοντέλου, οποιασδήποτε ανάλυσης, στηριζόμενης μόνο σε δεδομένα ήφαινόμενα που δεν εγγίζουν το Dasein, που του είναι εντελώς–παντελώς ξένακαι αλλότρια.Δεν μπορεί ο καθένας, τονίζει εδώ εμφατικά ο Χάιντεγκερ, να «τρυπώνει»σε γενικέςκαι αφηρημένες εξηγήσεις ή επεξηγήσεις για ένα άλλο Dasein, χωρώντας έξω από το δικό του, δηλαδή χωρίς πρωτίστως να μεριμνά, νανοιάζεται για το δικό του, για τον τρόπο της δικής του ύπαρξης. Νοιάζομαιγια το δικό μου Είναι σημαίνει ότι σκέπτομαι το Είναι μέσω του δικούμου και το δικό μου μέσω της ανταπόκρισής μου, ως ύπαρξης, στην κλήση αυτού τουΕίναι και μέσω της ανάκλασής μου, της επι-στροφής μου, ως ύπαρξης,σε αυτό που σκέπτομαι ότι είναι, ότι υπάρχει ως Είναι. Αυτές και μόνο οιπροτάσεις του Χάιντεγκερ αρκούν για να αποκαλύπτουν τα υποχθόνια θεμέλια και ταδιάτρητα μυαλά των καθεστωτικών πάσης φύσεως: οι «ευρυμαθείς» τούτοι «εκ-πρόσωποι»του Dasein ενός ολόκληρου λαού, αγκυλωμένοισε μεθόδους και σχήματα λόγου της λίθινης εποχής, της θεολογικο-μεταφυσικήςπαράδοσης λέει ο Χάιντεγκερ, εννοούν να «σκέπτονται» το παρόν και το μέλλον τουDasein για λογαριασμό των άλλων, χωρίςκαν να σκεφτούν, έστω μερικώς, την ερμήνευση και ανόρθωση του Dasein για λογαριασμό του ανύπαρκτου εαυτού τους.

Όταν λοιπόν τέτοιοι άνθρωποι «σκέπτονται» με εισαγωγικά, μόνο και μόνοπροορίζονται να καταβροχθίζουν το Dasein του λαού, την αυθεντική λαϊκήκοινότητα (Volksgemeinschaft) κατά τοπρότυπο της αρχαίας ελληνικής τοιαύτης, όπως γράφει ο φιλόσοφος σεμεταγενέστερα γραπτά του. Ακριβώς επειδή το Dasein δεν χορηγείται, δεν δωρίζεται από καμιά επίγεια ή επουράνιαδύναμη, πρέπει να απευθυνόμαστε σε αυτό συγκεκριμένα: με την «προσωπικήαντωνυμία πάντοτε εγώ είμαι, εσύ είσαι». Μια τέτοια απεύθυνση, εντούτοις, σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να νοείται ως μιαψυχολογική ή ψυχική ενδοσκόπηση του εαυτού μας, σύμφωνα με τουςιλαροτραγικούς ισχυρισμούς ορισμένων καθεστωτικών διανοουμένων, ή ως μιασολιψιστική περιχαράκωση στο Εγώ μας. Απεναντίας είναι απεύθυνση προς το ίδιο το Dasein, προς «την πιο δική τουδυνατότητα». Δεν υπάρχει, σύμφωνα με τον φιλόσοφο, μια γενική «ουσία» του Dasein που διαμεσολαβεί όλες τις μορφέςή κατηγορίες του ούτε, ακριβώς εξ αντιθέτου, κάποιες υπαρκτές ιδιότητές του πουμπορούμε να περιγράψουμε· υπάρχειμόνο η ιδιάζουσα σε αυτό, ως τέτοιο, οντολογική του δυνατότητα ή οντολογικές τουδυνατότητες να είναι αυθεντικό ή αναυθεντικό. Οι δύο τούτοι τρόποι τηςρεαλιστικής ύπαρξης του Dasein δεν ερευνώνται χωριστά ή απλώς ως αλληλο-αποκλειόμενοι τρόποι,αλλά ωςδύο όψεις του οντολογικού τρόπου ύπαρξης του Dasein στο σύνολό του.

Οντολογικός τρόπος για το Dasein σημαίνει: κατά πόσο εστιάζει την προσοχή του,την έγνοια του στον εαυτό του, στο Είναι (του) ή όχι; Κατά πόσο δηλαδή είναιεντός της εστίας του ή είναι ανέστιο; Όταν όμως αυτό δεν είναι κάτι τοπαρευρισκόμενο, όπως προαναφέραμε, πώς θα μπορούσε να αναλυθεί, να περιγραφεί,να κατανοηθεί; Πρέπει να το περιγράφουμε, να το αναλύουμε, να το προσλαμβάνουμεστην ερμηνευτική μας έτσι όπως συναπαντάται στον κόσμο,δηλαδή με τον τρόπο που η ύπαρξή του ξετυλίγεται μέσα στην αδιαφοροποίητη κυρίωςκαθημερινότητα(indifferenteAlltäglichkeit), μέσα σε έναν κόσμο που δεντον έχει εκ των προτέρων το ίδιο θεματοποιήσει. Τούτο υποδηλώνει ότιδεν «θα οικοδομήσουμε το Dasein με βάση κάποια συγκεκριμένη πιθανή ιδέα περί ύπαρξης», αλλά «μεβάση την υπαρκτικότητα της ύπαρξής του (aus der Existenzialität seiner Existenz)». Η δομή αυτής τηςυπαρκτικότητας ενυπάρχει ήδη τόσο μέσα στο αυθεντικό ή αναυθεντικό όσοκαι μέσα στην καθημερινότητα. Μέσα εδώ είναι παρόν το «οντικάεγγύτατο», μια οικεία φυσικότητα και κανονικότητα· συναφώς ό,τι είναι οντικά εγγύτατο, οντολογικά για μας, εφόσον μετα-στοχαζόμαστεμε βάση δυνατούς τρόπους ύπαρξης, είναι το «έσχατα μακρινό». Όθεν, ό,τι έρχεταιστο Είναι οντικά, απηχεί θολές προσεγγίσεις των ως άνω δομών· αναλογικά τίθεται κάθε φορά η αναγκαιότηταγια πιο καθαρές, σαφείς, ευδιάκριτες δομές στη βάση οντολογικών κατανοήσεων.

Κ. Καβάφης: Ο εξουσιαστής και οι δούλες

2011-12-08T15:00:00.000-08:00

Κώστας Καβάφης

1863–1933

§1

Εισαγωγικέςπαρατηρήσεις

Το ποίημα που παραθέτουμε στη συνέχεια ανήκει στηχορεία των ανέκδοτων ποιημάτων του ποιητή. Ο Καβάφης το συνέθεσε το 1907 επηρεασμένοςπερισσότερο από την τραγωδία του Σαίξπηρ «Αντώνιος και Κλεοπάτρα» και λιγότερο απότον «Βίο του Αντωνίου» του Πλουτάρχου. Στο συγκεκριμένο ποίημα, το δραματικό πρόσωποαντιμετωπίζει το τέλος του ως «συνεπής» εξουσιαστής, δηλαδή συνδέει την όλη εξουσιαστικήσχέση ζωής με ένα τέλος που το πλημμυρίζουν συναισθήματα της εθνικής «υπερηφάνειας»,ήτοι ηγεμονικής νοσταλγίας. Σε κάθε περίπτωση όμως ο επερχόμενος θάνατος, καθότιαφορά εξουσιαστικό πρόσωπο, δεν προκύπτει για την καβαφική θεώρηση ως αξιοπρεπήςαπόληξη ενός γεμάτου νοήματα βίου. Έτσι,ο ποιητής γράφει, τρία χρόνια αργότερα, το ποίημα Απολείπειν ο θεός Αντώνιον και επιχειρεί να δώσει στον Αντώνιο ένατέλος με αξιοπρέπεια.

Το Τέλος του Αντωνίου

Αλλά σαν άκουσεπου εκλαίγαν η γυναίκες
και για το χάλι του που τον θρηνούσαν,
με ανατολίτικες χειρονομίες η κερά,
κ' η δούλες με τα ελληνικά τα βαρβαρίζοντα,
η υπερηφάνεια μες στην ψυχή του
σηκώθηκεν, αηδίασε το ιταλικό του αίμα,
και τον εφάνηκαν ξένα κι αδιάφορα
αυτά που ως τότε λάτρευε τυφλά -
όλ' η παράφορη Αλεξανδρεινή ζωή του -
κ' είπε «Να μην τον κλαίνε. Δεν ταιριάζουν τέτοια.
Μα να τον εξυμνούνε πρέπει μάλλον,
που εστάθηκε μεγάλος εξουσιαστής,
κι απέκτησε τόσ' αγαθά και τόσα.
Και τώρα αν έπεσε, δεν πέφτει ταπεινά,
αλλά Ρωμαίος από Ρωμαίο νικημένο[ς]».

§2

Ένα σχόλιο

Ο Καβάφηςανασύρει μέσα από την ιστορία τον Μάρκο Αντώνιο, αυτόν τον Ρωμαίο δημόσιο άνδρα με την ασυγκράτητη φιλοδοξίατου, για να μιλήσει ποιητικά για τον άνθρωπο.Ποιον άνθρωπο; Πρώτον, τον εξουσιαστή, ατομικής ή συλλογικήςέκφρασης, που στο ιστορικό στερέωμα του Είναι του ζει έντονα το πάθος γιαεξουσία, καλλιεργεί προς τούτο «μάταιες ελπίδες», αγγίζει λιγότερο ήπερισσότερο ψηλές κορυφές, για να καταλήξει στο τέλος να πέσει με γδούπο στοβάραθρο. Δεύτερο, τον μαζάνθρωπο, κι αυτόν συλλογικής ήατομικής έκφρασης. Ποια συμπεριφορά επιφυλάσσει σ’ αυτόν εδώ ο ποιητής; Τον απαρηγόρητο θρήνο του δούλου, ότανακούει τον γδούπο του χαμού του αφέντη του. Όταν ο υπήκοος βλέπει ναχάνεται ο εξουσιαστικής του, ο «πατερούλης» του, υφίσταται κλονισμό, συντριβή του αισθήματος βεβαιότητας που του ενέπνεε ηδουλική του συμπεριφορά προς τον αφέντη του. Τα ρήγματα της αβεβαιότητας πουπροκαλούν συνήθως οι μεταβαλλόμενοι καιροί τρομάζουν τον καθημερινό μαζάνθρωπο,ο οποίος βρίσκεται πάντοτε σε άγνοια και σε άμυνα. Συμπεριφοράςείδη του μαζανθρώπου έχει να παρουσιάσει και σε άλλα ποιήματά του ο Καβάφης,όπως για παράδειγμα στο ποίημά του: Εν Δήμω της Μικράς Ασίας. Εδώ οιάρχοντες του Δήμου, αναμένοντας συντριπτική νίκη του Αντώνιου ενάντια στονΟκτάβιο κατά τη ναυμαχία στο Άκτιο, είχαν ετοιμάσει να επιδώσουν στον πρώτο, ωςνικητή, ένα άκρως κολακευτικό ψήφισμα. Μόλις όμως πληροφορήθηκαν ότι νικητήςήταν ο Οκτάβιος, άλλαξαν απλώς το όνομα από το ψήφισμα προσαρμοζόμενοι στη νέαπραγματικότητα. Τέτοιες εικόνες πολιτικο-ωφελιμιστικής συμμόρφωσης προς τονεκάστοτε πολιτικό κυρίαρχο είναι χαρακτηριστικές, περισσότερο από ποτέ, στοσημερινό πολιτικό τοπίο της πατρίδας μας.

ΙΙ

Όταν ο άνθρωποςμιλάει, δεν είναι αυτός που μιλάει δια της γλώσσας, αλλά αυτή τούτη η γλώσσαπου καλεί τον άνθρωπο να έρχεται σε ομιλία. Επομένως είναι η γλώσσα κάθε φοράαυτή που μιλάει· κι αν θέλουμε νααναζητήσουμε την ομιλία της γλώσσας σεό,τι μιλιέται, τότε πρέπει να ανατρέξουμε σε εκείνο που μιλιέται καθαρά. Αυτότο καθαρά ομιλούμενο και μιλημένο είναι το ποίημα. Το παρόν ποίημα μας καλεί ναακούσουμε καθαρά ό,τι μιλιέται. Τι μιλιέται εδώ; Η αλαζονεία του εξουσιαστή στη δύση του άστρου του. Ζητά από τιςδούλες με τα βαρβαρίζοντα ελληνικά τους να μην μοιρολογούν την τωρινή τουελεεινή κατάσταση, το απερίγραπτα άδοξο τέλος του, αλλά να εξυμνούν την πρότερηακμή του, τα «περασμένα μεγαλεία», όταν ήταν «μεγάλος εξουσιαστής», απόλυτοςκυρίαρχος και είχε αποκτήσει πλούτο και δόξα. Ένας «μεγάλος εξουσιαστής» είναιπάντοτε εκτεθειμένος στην άνοδο και στην πτώση. Ένας όμως αδέξιος αρχομανής–π.χ. πρώην και νυν εν Ελλάδι– προορίζεται μόνο για την πτώση και την έκπτωση.Δεν έχει πραγματική άνοδο, τολμηρή δηλαδή άσκηση της εξουσίας, ρήξη με τουφιστάμενο παρά μόνο επιδιώκει κάποια δειλή παράταση του πολιτικού του θανάτου.Μάλιστα περιτυλίγει αυτή την επιδίωξη με τα λαμπρά χρώματα της «φρόνησης». Στηφάση της ανόδου ο «μεγάλος εξουσιαστής» συναντά την ουσία του ως παρ-ουσία μιαςανεξάντλητης δράσης, μιας ολόφωτης πορείας, η οποία φαντάζει να αλλάζει ταπάντα και να δίνει έτσι στην εξουσιαστική αρχή (του Αντώνιου) αίγλη καιδιάρκεια. Όμως αργά ή γρήγορα φτάνει και η φάση της πτώσης, κατά την οποία τοπρόσωπο που πρωταγωνιστεί γίνεται άκρως δραματικό και δεν έχει τίποτε άλλο, ως αντιστάθμισμαστο αναπόφευκτο γέρμα του, από το να αναθυμάται την πρότερη δόξα του και να μην«πέφτει ταπεινά», δηλαδή να μην παραδίδεται άδοξα στον θάνατο ως φοβισμένος υπήκοος,αλλά ατίθασα ως πείσμων πολεμιστής.

Πρωταγόρας: Ο άνθρωπος ως αυτεξούσιο Είναι

2011-12-04T10:01:00.000-08:00

Πρωταγόρας

490-420π.Χ.

Προς μιααυτεξούσια υποκειμενικότητα

§1

Τοκίνημα των Σοφιστών είναι ένα ελευθεριακό, κατ’ ουσίαν, κίνημα σκέψης –με αποκλίνουσες επί αρκετώνθεμάτων ιδέες– που εγκαινίασε καθοριστικά τη στροφή προς τον άνθρωπο σε αντίθεση με την προηγηθείσασκέψη των προσωκρατικών, η οποία ασχολήθηκε κι αυτή βέβαια με τον άνθρωπο αλλάσε ένα ευρύτερο πλαίσιο κοσμολογικών προβληματισμών: οι διανοητές τηςπρο-σοφιστικής, ήτοι της προσωκρατικής περιόδου, διαστοχάστηκαν κυρίως πάνω στηφύση, τον κόσμο (βασικά με το νόημα τουσύμπαντος) και το ον εν γένει. Η έννοια του ανθρώπουτους απασχόλησε ως τμήμα αυτού του κόσμου. Για τους Σοφιστές, απεναντίας, οάνθρωπος δεν εξακοντίζεται πλέον σε συλλήψεις ενός οντο-κοσμο-λογικού Είναι,αλλά συλλαμβάνεται βασικά ως ένα πλέγμασχέσεων:σχέσεις προς τη φύση, την κοινωνία, το κράτος, τους θεούς· προς άλλους ανθρώπους ή άλλους λαούς κ.λπ. Στο πνεύμα αυτών τωνσχέσεων κατανοείται, λιγότερο ή περισσότερο, και η σχέση των ίδιων των Σοφιστών με τον κοινωνικότους περίγυρο.Μάλιστα, μέσα στην ιστορία της φιλοσοφίας, η σχέση τους αυτή αποτιμάται άλλοτεως μια στεγνήεπαγγελματική σχέση,όπου εξαργυρωνόταν η γνώση με χρήμα, με συνέπεια να αμαυρώνεται η εικόνα τουσοφιστικού κινήματος, άλλοτε ως μιαστοχαστική σχέση του ανθρώπινου ατόμου εντός της κοινωνίας και σε σχέσημε τούτη. Οποιαδήποτε οπτική αποτίμησης του κινήματος αυτού κι αν ακολουθείκανείς, γεγονός είναι ότι οι εν λόγω διανοητές περιφέρονταν συνήθως από πόλη σεπόλη και δίδασκαν με οξυμένητην αίσθηση της σχετικότητας· κατ’ επέκταση, πρώτοι δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και της σκεπτόμενης ατομικότητας. Η δυσφήμησή τους ωςαμοραλιστών, όπως σωστά παρατηρεί ο Χέγκελ (Werke 18, 407), προέρχεται κατά κύριο λόγο απότον υγιή κοινό νου. Συχνά συμβαίνει ο τελευταίος να χάνεται μέσα στη φαινομενικότητα και να μην μπορεί να διακρίνει ότι στο σοφιστικό κίνημα, ας πούμε, οφείλεται η καθίδρυση, για πρώτη φορά στη φιλοσοφία τουανθρώπινου πολιτισμού, της πνευματικήςυποκειμενικότητας.

§2

ΟΠρωταγόρας συγκαταλέγεται ανάμεσα στους πρώτους και στους πιο σημαντικούς Σοφιστές. Ηπρώτη θετικήφάση τηςφιλοσοφίας του είναι αυτή που αντιπροσωπεύει το έργο του: Αλήθεια ή Καταβάλλοντες. Από τούτο, όπως και από άλλαέργα του, έχουν σωθεί μόνο αποσπάσματα. Στην αρχή αυτού του έργου έγραφε:

«πάντωνχρημάτων μέτρον εστίν άνθρωπος, των μεν όντων

ως έστιν, των δε ουκ όντων ως ουκέστιν».

«Για όλα τα πράγματα μέτρο είναι οάνθρωπος, για όσα

είναι ότι είναι και για όσα δεν είναιότι δεν είναι».

Ηπεριώνυμη τούτη ρήση φαίνεται να προσδιορίζει τον άνθρωπο ως το μοναδικό, ως το ισχύον μέτρο για τηνύπαρξη ή μη ύπαρξη, για το Είναι ή μη-Είναι όλων των πραγμάτων. Εκ πρώτης όψεως δείχνει ναεκφράζει κάτι το άμεσο και σαφές. Παρά τη συντομία της ωστόσο παραμένει αινιγματώδης. Πώς εννοείται το «μέτρο» καιακόμη πώς το «χρήμα»; Υπό ένα γενικό πνεύμα, που έχει δημιουργήσει παράδοση, τομέτρο υποδηλώνει ότι η αλήθεια είναικάτι σχετικό και υπάρχει πάντοτε σε σχέση με τη γνώμη ή τη γνώση που διαθέτει οάνθρωπος. Επίσης το χρήμα σημαίνει ένα χρήσιμο πράγμα,κάτι το ωφέλιμο και όχι γενικά το πράγμα, γιατί τότε ο Πρωταγόρας θαχρησιμοποιούσε τη λέξη πράγμα –σημαίνουσα λέξη τόσο της αρχαίας όσο και τηςνέας ελληνικής– και όχι χρήμα. Εάν εισχωρήσει κανείς στα ενδότερα της σκέψηςτου Πρωταγόρα, διαπιστώνει, και με τη βοήθεια νεώτερων ερευνών, ότι ο όροςμέτρο δεν επιδέχεται μόνο την παραπάνω εξήγηση ή τη σημασία του κριτηρίου, πουτου απέδωσε ο Σέξτος Εμπειρικός, αλλάεκφράζει –κατά κύριο λόγο– μια(γνωσιακή-κανονιστική) ισχύ του ανθρώπου επί τωνπραγμάτωνπου τον αφορούν και τον καθορίζουν. Άρα, με βάση την ερμηνεία αυτή, ο άνθρωποςείναι το μέτρον με το εξής νόημα: η γνωρίζουσα ισχύς, η κανονιστική δύναμη που άρχει, αλλά δεν εξουσιάζει, δηλαδή δεν παγιδεύεται και δενηδονίζεται μέσα στην ύβριν , όπως συμβαίνει με την κάθεεξουσία, αλλά χαράσσει μια συνειδητή πορεία συλλογής και ανασυλλογής τηςεκδηλωνόμενης μέσα στα πράγματα εμπειρικής της κατάφασης. Το γεγονός ενός άρχειν χωρίς βία καιεξουσιασμό, χωρίς τον εξανδραποδισμό του άλλου αλλά σε γόνιμη αντιπαράθεση μαζίτου, οδηγεί τον Πρωταγόρα σε μια πρώτη, ουσιώδη και ιστορικά ανεπανάληπτησύλληψη της ανθρώπινης υποκειμενικότητας ως μιας αυθυπόστατης ορθο-Λογικότητας του υποκειμένου.

§3

Ηαυθυπόστατη υποκειμενικότητα αντλείτην αυτονομία της, το σχετικό της αυτεξούσιο, όχι από έναν αυξημένο μέσα στοίδιο το άτομο ατομισμό ή ατομικισμό, από έναν υπερφίαλο ή αρρωστημένοεσωτερικισμό που κατά κανόνα επιζητεί την «ισορροπία» του στον κατεξουσιασμότου άλλου, αλλά από τηνέξοδο της σκέψης της από τον εν λόγω καχεκτικό ατομισμό. Πώς δύναται αυτή ηυποκειμενικότητα να πραγματοποιεί τούτη την έξοδο; Με το να επιδιώκει τη συνάντηση της γνώμης ήτης γνώσης της με τη γνώμη και τη γνώση των άλλων. Η συνάντηση τούτη δεν είναιυποταγή ή κυριαρχία αλλά η καθολικότητα της αλήθειας ως διαλεκτική ατομικού και καθολικού. Τα πολιτικά ανδρείκελα τότε καιτώρα και πάντα είναι ανδρείκελα, γιατί φοβούνται αυτή τη συνάντηση που περιέχειπότε ήττες και πότε νίκες τουυποκειμένου.Την ως άνω συνάντηση ο Πρωταγόρας την πραγματεύεται στο έτερο έργο του, που δενδιαφέρει και πολύ από το πρώτο, με τον τίτλο: Αντιλογίες. Από τούτο το έργο –μάλλον το πιο εκτενές του Πρωταγόρα– έχουνσωθεί δυστυχώς μόνο πληροφορίες και ενδείξεις από άλλους συγγραφείς. Ηπεμπτουσία του, εν τοιαύτη περιπτώσει, φαίνεται να αφορά τη σύλληψη της αντίφασης και την εισαγωγή τηςμέσα στα πράγματα, έτσι ώστε να μην κρίνονται και γίνονται αποδεκτά στη σκέψημας ως κάτι το ακίνητο, το αναλλοίωτο, το διαιώνιο. Τα τελευταία τούτα γνωρίσματαέχουν κακοπάθει στα χέρια και τα «μυαλά» των μίσθαρνων πολιτικών, οι οποίοι τηνανικανότητά τους μαζί και την εσωτερική τους ανισσορροπία θέλουν να τις παγιώνουν, να τις διαιωνίζουν ως αναντικατάστατες πολιτικέςαρετές. Ο Πρωταγόρας βέβαια συλλαμβάνει την ως άνω αντίφαση στην αρχαϊκή τηςμορφή, αλλά παρά ταύτα εν σπέρματι διαλεκτικά. Σύμφωνα λοιπόν με αυτόν τον μεγάλο διανοητή «για κάθεπράγμα υπάρχουν δύο λόγοι που αντιφάσκουν ο ένας προς τον άλλο». Η πολιτική διαμάχη ως τέτοια επαληθεύειαπό μόνη της ετούτη την αρχή. Η τελευταία ανάγει τον πολεμικό της χαρακτήρα στηνΗρακλείτεια αντίληψη περί αντιφατικήςπραγματικότητας, όπουκυριαρχεί ο πόλεμος, η στοχαστικήαντιπαράθεση καιόχι οι ανέξοδες και άκρως υποτιμητικές για τους ίδιους κοκορομαχίες των σημερινώνανίκανων καθεστωτικών πάσης φύσεως. Η πρωταγόρεια τούτη σύλληψη της αντίφασης, τηςύπαρξης δύο αντιφατικών λόγων έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί ο λόγος, η γλώσσα ως ομιλία διχοτομείται σε λόγουςπου στρέφονται ο ένας ενάντια στον άλλο και δημιουργούν έτσι τη δυνατότητα να αποφεύγονταιοι αναπόδεικτες γενικεύσεις, το κάθε υποκείμενο δε να εισδύει στο συγκεκριμένο και να οικοδομεί το (σχετικό) αυτεξούσιότου στη δεινότητα της αντιλογικής-αντιφατικής θεώρησης των πραγμάτων. Τότε φέρελπις πολιτικός δεν γίνεται ο κάθε δοτός φτωχοσυμπέθερος,ο οποίος λόγω απουσίας αντίστοιχης σκέψης εκφράζει τον ήσσονα λόγο, τον ασθενή λόγο, και είναι επιρρεπής σε ενδοτισμούς, αλλά η αυτενεργός και αυτοσυνείδητηυποκειμενικότητα που έχει επίγνωση των ορίων της. Ο λόγος της τελευταίας είναι εκείνος που συμμερίζονται και άλλοι και γι' αυτό καθίσταται λόγος της αλήθειας.

Πολιτική και εθελοδουλεία

2011-12-01T11:27:00.000-08:00

«Διανοητές»της ανελευθερίας

§1

Είναι ηλίου φαεινότερο πως όσοισυνήθως πλειοδοτούν σε θεωρίες και θεωρήματα περί ελευθερίας είναι συνήθωςεκείνοι που εργάζονται δια λόγου και πράξης για την υπεράσπιση τουεξουσιαστικού σχεδιασμού κάθε πολιτικού συστήματος. Σε περιπτώσεις μάλιστα υπηρετικώνθεωρητικών ή διανοουμένων συμβαίνει, η υπεράσπιση τούτη να μηνομολογείται αλλά να εισάγεται στη ζωή της κοινωνίας ως μια ομίχλη εύηχων, άηχων και ενπολλοίς κενών σε περιεχόμενο φράσεων και εκφράσεων ή ωςένας ηθοπλαστικός ρητορισμός, για τον οποίο η κατάρρευση της σημερινήςΕλλάδας δεν οφείλεται στον πολιτικο-οικονομικό εξουσιασμό εκ μέρουςσυγκεκριμένων τάξεων, ομάδων, συντεχνιών, μηχανισμών, συμφερόντων και παρομοίων,αλλά στην «ψυχολογική κατάσταση» του ελληνικού λαού και στην «ψυχική τουιστορία». Τέτοιες εξηγήσεις και επεξηγήσεις ανήκουν στον Στ. Ράμφο. Αυτές καιάλλες ωστόσο παρ-ερμηνεύσεις –με αντίστοιχους παρ-ερμηνευτές– συγκροτούν τονθεμελιώδη πυρήνα της πολιτικής κουλτούρας του ελλαδικού μαζικο-«δημοκρατικού» τοπίου.

§2

Εάν επιχειρήσει κανείς νασκεφτεί καλόπιστα τις ως άνω αιτιολογικές ερμηνείες της σημερινής εξαθλίωσηςτης πολιτικής μας κοινωνίας, πέφτει σε ύφαλο: διακρίνει ολοένα και πιο καθαράμια πρόσ-κληση, ήτοι κλήσηπρος εθελοδουλεία. Γιατί; Επειδή τέτοιες ερμηνείες-επεξηγήσεις επιχειρούννα μας πείσουν, με μια αναστροφή όχι μόνο της φιλοσοφικής Λογικής αλλά και τηςλογικής του κοινού νου, ότι ο άνθρωπος είναι ψυχολογικά υπεύθυνος πριντη γέννησή του για τη γέννησή του και για την μετέπειτα βιο-πολιτική του ζωή.Τούτο σημαίνει ότι με «φιλοσοφικό» τρόπο θεολογοποιείται το ανθρώπινο Dasein και όσο υπάρχει, ως ιστορία και ζώσαπαρουσία, συνοδεύεται από τις «Ερινύες» του που λέγονται: προπατορικό αμάρτημα είτεκυριολεκτικά είτε μεταφορικά. Με άλλα λόγια, οι έγχρωμες«φιλοσοφικο»-θεολογικές ακροβασίες των καθεστωτικών «διανοητών» καταδικάζουν τονάνθρωπο, πριν και μετά τη γέννησή του, σε απώλεια της οντολογικής του ελευθερίας.Εάν από την πλευρά αυτών των κυρίων πρόκειται για κλήση προς …, από τηνπλευρά του άγνωμου πλήθους πρόκειται για αναγνώριση της εθελοδουλείας του. Η«υπεροχή» του καθεστωτικού έναντι του εθελόδουλου ανάγεται στο ότι ο πρώτοςεμφανίζεται να εκφράζει τη γνώμη των ανθρώπων, τη βαθύτερη έγνοια τους γιαισότητα και ελευθερία· την ίδιαστιγμή όμως η πολιτική του πρακτική ή η γενική του κοσμοθεώρηση, «αλλούπερπατεί» (Σολωμός).

§3

Ένα βασικό χαρακτηριστικό αυτήςτης εθελοδουλείας είναι η αποδοχή του ανεστραμμένου, τουευτελούς, του ασύμφορου για το ίδιο το άτομο, αρκεί τούτη η αποδοχή να διέπεταιαπό δικαιολογητικήρητορική:για παράδειγμα, οι ίδιες καταστροφικές πολιτικές γίνονται, όχι σπάνια, αποδεκτέςμε μεταποιημένο τον ρητορικό τους ιδεολογισμό ή με αλλαγή των εξουσιαστικώνπροσώπων. Επίσης η εν λόγω εθελοδουλεία εκδηλώνεται με ωκεανό ευάρεστων ηθικών δακρύων, εκμέρους του άγνωμου πλήθους, υπέρ της εξουσιαστικής ηθικής. Αυτά τα δάκρυαομιλούν περίπου την εξής γλώσσα: θέλω να εξουσιάζομαι, με μόνηπροϋπόθεση να είναι καλοί και «ηθικοί», να μην είναι κλέφτες οι εξουσιαστέςμου. Όποιοςθέλει να εξουσιάζεται, θέλει και να εξουσιάζει κάποτε με τη σειρά του, προβάλλονταςτη δική του βούληση για εξουσία με αλλαγή του ηθικού παραδείγματος :έτσι η διαλεκτική εξουσιαστή – εξουσιαζομένου (υπό μορφή συλλογικής, αλλά και ατομικής έκφρασης) εξελίσσεται, σύμφωναμε τη ρήση του Χέγκελ, σε ένα κίβδηλο άπειρο, δηλαδή σε μια ατέλειωτηφορμαλιστική διεργασία χωρίς νόημα και περιεχόμενο.

§4

Η απουσία νοήματος βέβαια δεναντισταθμίζεται με την παρουσία νοήματος στις πιο πάνω κινήσεις εξουσιασμού,αλλά με τη στροφή προς μια άλλη απαρχή: αυτή εδώ δεν έχειτόσο να κάνει με το πώς το άγνωμο και απροστάτευτο πλήθος θα προστατεύεται απότα ύπουλα πυρά των θρασομανούντων «δημοκρατών» –και αυτό ίσως στην αρχή– αλλάπόσο αποφασισμένα δεν συνεργεί με τον σημερινό, αυριανό, μεθαυριανό κλέφτη …Αποφασίζοντας να μην συνεργεί –αυτό δεν συμβαίνει εξαίφνης– ξανασκέφτεται τηνελευθερία του οντολογικά πλέον και όχι ως κενολογία του πολιτικού του «σωτήρα»· δηλαδή θέτει εαυτόν έξω από τηναυτοχειρία του ως μεταβλητής πλειοψηφίας, που νομιμοποιεί τις μειοψηφίες τωνσυγκεκριμένων «σωτήρων», με τη μορφή των «εκπροσώπων». Ιστορικά μας γνωρίζει με ένα τέτοιοπαράδειγμα πολιτικής σκέψης και στάσης ο Ηρόδοτος: πρώτος ουσιαστικά, διακήρυξεδιά στόματος του Πέρση Οτάνη, ως υπερασπιστή της αυθεντικής δημοκρατίας έναντιτης [δημοκρατικής] μοναρχίας του Δαρείου, τούτο: «ούτε γαρ άρχειν ούτε άρχεσθαιεθέλω» (βιβλίο Γ΄, 83): δεν θέλω ούτε ναεξουσιάζω ούτε να εξουσιάζομαι, εφόσον ο ίδιος ο λαός δεν αυτοκυβερνιέται. ΟΟτάνης στράφηκε ακριβώς ενάντια στη λογική των εκπροσώπων, διότι εκπρόσωποςσημαίνει εκ-πρόσωπος, δηλαδή εκτός προσώπου, μια γυμνή πνευματικάκατά Χέγκελ υποκειμενικότητα, ήτοι πολτοποιημένη μάζα, ατομικής ή συλλογικήςυφής, που άγεται και φέρεται από τον εκάστοτε πολιτικό της μέντορα.

M. Heidegger: Από το Είναι στο πολιτικό Είναι

2011-11-26T23:43:00.000-08:00

Μόλιςκυκλοφόρησε το βιβλίο του

Μ.Χάιντεγκερ

Περί Πολιτικής

ΠερίΑλήθειας

ΠερίΤεχνικής

Από τις εκδόσεις Ηριδανός, Ζωοδόχου Πηγής 79,

114 73 Αθήνα, τηλ. 210-3847660.

Επιλογή κειμένων, Εισαγωγή, Μετάφραση, Σχόλια

Δημήτρης Τζωρτζόπουλος

§1

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

H σκέψη ως πολιτική σκέψη του Είναι

ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

ΑΠΟ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ HEIDEGGER:

1. Η Διδασκαλία του Πλάτωνος για την αλήθεια

2. Η αυτοκατάφαση του γερμανικού πανεπιστημίου

(ο πρυτανικός λόγος στις 27-5-1933)

3. Το θεμελιώδες ερώτημα της φιλοσοφίας

4. Γιατί μένουμε στην επαρχία;

5. Το ερώτημα για την τεχνική

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ

ΑΠΟ ΤΟ ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΤΟΥ HEIDEGGER

§2

… Ποιο ήταν το οραματικό μέγεθος του Χάιντεγκερ;Το «να σκέπτεται και να πράττει το μεγάλο».Η βλέψη προς το μεγάλο δεν παραπέμπεισε κάποια φιλοσοφική πραγμάτευση της έννοιας του μεγάλου ως μεγέθους αλλά στην εμφάνισηδυνάμεων που υπόσχονται να ανοίξουν την ψυχή του σύγχρονου ανθρώπου, ναενεργοποιήσουν όλο το Είναι του, ώστε να απεκδυθεί τον ρόλο του μαζανθρώπου καινα αυταξιωθεί πρωταγωνιστώντας στην ευημερία της κοινότητας του λαού ως έθνουςκαι κατ’ επέκταση στη δική του αυτοεκπλήρωση. Από τούτη την άποψη, η σκέψη του φιλοσόφουβρίσκεται σε μια ακατάπαυστη εγρήγορση, γι’ αυτό και νωρίς θα αναζητήσειτρόπους εκδίπλωσης έξω από τα ασφυκτικά πλαίσια της «ακαδημαϊκής φιλοσοφίας». …Ανήγαγε σε κεντρικό στόχο της στοχαστικής του πράξης δύο τινά: 1. την προβολή της ερωτηματικής σκέψης. Αυτόςο «μυστικός βασιλιάς του σκέπτεσθαι» (H. Arendt), καθ’όλη τη φιλοσοφική του πορεία, έμμεινε πιστός στο ερώτημα για το Είναι. Δια του ερωτάν έτσι ριζοσπαστικοποιεί τησχέση του με τα κείμενα των κλασικών φιλοσόφων και αντιπαρατίθεται ανηλεώς μετον στερεότυπο, μηχανιστικό τρόπο σκέψης·2. την καλλιέργεια μιας γλώσσας καιενός τρόπου έκφρασης που συνυφαίνονται με την ιστορική και οντολογικήπραγματικότητα του ανθρώπου, με μια επίγνωση της ευθύνης του τελευταίουαπέναντι στην παράδοση της φιλοσοφικής ερμηνείας. Η επίγνωση τούτη εκδηλώνεταιως εκείνη η ουσιώδης ιδιοποίηση αυτής της παράδοσης με τρόπο που οφιλόσοφος να αποσπάται από την τελευταία τούτη και να προχωρεί σε μια πιοαρχέγονη σύλληψη. Η πραγμάτευση, για παράδειγμα, του Ηράκλειτου ή του Πλάτωνακ.λπ. δεν ενδιαφέρεται να αντιπαρατεθεί με ερμηνείες της μιας ή της άλλης,σχετικής με αυτούς τους φιλοσόφους κατεύθυνσης, αλλά να θέσει το αρχέγονοερώτημα για το Είναι. Μέσα από τούτη την προσπάθεια επιτυγχάνει μιααπαράμιλλη ανα-σκαφή του κειμένου, η οποία ανανεώνει την παράδοση καιαναζωογονεί το απονεκρωμένο...

§3

…Εάν η σκέψη είναι ίδιον του ανθρώπου ως «έλλογουόντος», τότε ο άνθρωπος πρέπει να είναι σε θέση να ασκεί τη σκέψη. Στοεσωτερικό όμως της σύγχρονης κοινωνίας πυκνώνει η μαζοποίηση με κύριαχαρακτηριστικά την ψυχική αποξένωση του λαού, την πνευματική του ένδεια και μιακατάσταση του κόσμου, όπου το «προς σκέψηεγκαταλείπει τον άνθρωπο». Όσο ο τελευταίος απομακρύνεται από το σκεπτέον,τόσο μεταποιείταισε μαζάνθρωπο, σε ένα ον δηλαδή που «ως επί το πλείστον διατηρείται σε ελλειπτικούς τρόπους ανθρωπομέριμνας» και παραπαίει μέσα «στην αλληλο-αδιαφορία συνάλληλων όντων». Ηύπαρξή του, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεταιαπό μια πλήρη αδιαφορία για το Είναι ως τέτοιο. Εφόσον λοιπόν η μέριμνα για τοΕίναι, κατά τον Χάιντεγκερ, κυοφορεί οντολογική πραγμάτωση του ανθρώπου, η ωςάνω αδιαφορία ισοδυναμεί με κατάπτωσή του σε μια οντική κατάσταση που δεν τουεπιτρέπει να προβαίνει σε «ερμήνευση του Είναιτου εαυτού του», ναευθυγραμμίζεται με μια καθορισμένη οντολογική κατανόηση και να επιτυγχάνει την υπαρκτικήτου δικαίωση ως Dasein. […]Το αληθές δεν χάνεταιμέσα στην αχλύ της οντοθεολογικής μεταφυσικής, αλλά κατανοείται μόνοιστορικά, γιατί αποδεικνύεται κάθε φορά ως αληθές, στο βαθμό που έχει ιστορία.Επομένως, πώς μπορούμε να εισδύουμε στο φαινόμενο της ανθρώπινης ζωής, ώστε ναμας αποκαλύπτεται η ιδιοτυπία της; […] Ο άνθρωπος καταδικάζεται να βιώνει τιςπιο ασαφείςστιγμές των ζωτικών του σχέσεων. […] Για τον Χάιντεγκερ οι ασαφείςστιγμές αποτελούν νεύματα προς σκέψη: να σκεπτόμαστε και να μετα - στοχαζόμαστε πάνω στην αυτοδιαύγεια τωνζωτικών σχέσεων του ανθρώπου. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η φιλοσοφία αποπαγιδεύεταιαπό την ανύποπτη βεβαιότητά της ότι γνωρίζει περί του ανθρώπινου-Είναι καικαλείται να στραφεί στην αφύπνιση της αυτοσυνειδησίας του Dasein…

§4

… Τοερώτημα για την αλήθεια οξύνει την αντιπαράθεση του φιλοσόφου με την τεχνικήκαι την επιστήμη, όπως έχουν εξελιχθεί στη νεωτερική τους συνάφεια με την πολιτική.Η αντιπαράθεση αυτή τον οδήγησε, όχι και λίγες φορές, να συνδέσει τις ερμηνευτικές του αναπτύξεις με τοπνεύμα της εποχής του, ήτοι με σύγχρονα φαινόμενα και με τις εμπειρικές τουςαποτυπώσεις. Αν και σκοπός αυτής της κατεύθυνσης της σκέψης του δεν ήταν ηκριτική αποδοχή ή απόρριψη μιας εποχής συνταρακτικής σε γεγονότα καικαταστροφές, όπως ο εθνικοσοσιαλισμός στην εξουσία, β’ παγκόσμιος πόλεμος,ολοκαυτώματα, απόλυτη κυριαρχία της τεχνικής σε εσωτερική ανταπόκριση με τηνπολιτική κ.α., εν τούτοις ο φιλόσοφος συσχετίσθηκε με εμπειρικές καταστάσεις,όχι για να μείνει σ’ αυτές, αλλά για να τις εντάξει στο πνεύμα τηςιστορικότητας του Είναι. Μια τέτοια ένταξη παραπέμπει στην εκ νέου εκδίπλωσητου κατά Χάιντεγκερ ερωτάν, η οποία ορθώνεται με δριμύτητα ως το αντίπαλο δέοςαπέναντι στην υπερδύναμη του υπολογιστικού σκέπτεσθαι που παραμερίζει τον ίδιο τονάνθρωπο ως αντικείμενο. Αυτή η επικίνδυνη πράξη του ερωτάν δεν αφήνειέξω από το στόχαστρό της την αναγκαία ανάλυση και κατανόηση μιας μοιραία ταραχώδους εποχής. Τούτο δεν σημαίνει ότιαναλώνεται σε μια κοινωνιολογική ή πολιτική περιγραφή των κυρίαρχων φαινομένων,αλλά επιχειρεί να εισχωρήσει στις οντολογικές δομές και προϋποθέσειςαυτών. Έτσι παρατηρούμε τον φιλόσοφο να στηλιτεύει την ανεπάρκεια και τα αδιέξοδα της υφιστάμενηςπραγματικότητας ή τις ανέξοδες συνταγές θεραπείας της. […] Το πρόβλημα της σήψης τηςκοινωνίας και της πολιτείας, η ολική αδυναμία της επιστήμης και της θρησκείαςνα επιδράσουν θετικά παραπέμπουν σε μια ασύλληπτη δια της υφιστάμενης εμπειρίαςαποδόμηση. Ποιο πράγμα ή φαινόμενο επηρεάζει καθοριστικά αυτή την αποδόμηση και διαμορφώνει την ουσίατης ως αλήθεια της νεωτερικότητας, ήγουν της μετανεωτερικότητας; Η τεχνική,η επιστήμη και η πολιτική. Ποιοκοινό χαρακτηριστικό διακρίνει ο φιλόσοφος και στις τρεις αυτές περιοχές; Τουπολογιστικό σκέπτεσθαι και τη λογική της κυριαρχίας…

Πλάτων: Ερμηνευτική και διαλεκτική

2011-11-24T14:12:00.000-08:00

Πλάτων

Η ερμηνευτικήως διαλεκτική κατανόηση

του κόσμου

§1

Η ερμηνευτική, ως «τέχνη»και μέθοδος ερμηνείας των φαινομένων αλλά και του κόσμου ως τέτοιου,αναπτύσσεται στην αρχαία ελληνική σκέψη ευθύς με την έναρξη της φιλοσοφικήςδραστηριότητας των ανθρώπων, ανεξάρτητα αν ο όρος ερμηνευτικήπρωτο-χρησιμοποιήθηκε αργότερα. Στους Προσωκρατικούς, για παράδειγμα,βλέπουμε να τίθεται με αξιώσεις η ως άνω «τέχνη» σε ενδοσυνάφεια με τα μεγάλακοσμολογικά ερωτήματα. Τα τελευταία δεν απασχολούν τους Έλληνες διανοητές έτσιαπλώς ως κάτι το έξωθεν επιβεβλημένο, αλλά ως ερωτήματα που συνυφαίνονται μετον γενικότερο προβληματισμό γύρω από τον βίο των ανθρώπων. Όπως ρητά παρατηρείο Πλάτων, «μάλα γάρ φιλοσόφου τοῦτοτό πάθος, το θαυμάζειν», δηλαδή η απορία απέναντι στην κατάσταση τωνπραγμάτων, απέναντι σε μια αυθύπαρκτη τάξη του κόσμου και στη θέση του ανθρώπουεντός αυτής της τάξης, όπως επίσης η ερμηνευτική πράξη εκ θαυμασμού καιέκπληξης προ αυτής της κατάστασης και τάξης γεννούν τα μεγάλα ερωτήματα. Το ναδύναται κανείς να εκπλήσσεται και να θαυμάζει, να απορεί και να διερωτάται,αποτελεί χάρισμα, δωρεά που ιδιάζει στην καλλιεργημένη,την ευαίσθητηψυχή· συνδέεται συνεπώς με την έφεση του ανθρώπου να μην παραδίδεταιάνευ όρων στην εξωτερική του συνθήκη, στο εξωτερικά υπάρχον –δυναστευτικό ή μη–αλλά να το ερμηνεύει, να το κατανοεί και αναλόγως να πράττει. Αυτό επιχείρησανοι μεγάλοι διανοητές από τότε μέχρι και σήμερα. Έτσι, όλο το φιλοσοφικό οικοδόμημα τουΠλάτωνος αναγνωρίζεται ως μια τιτάνια απόπειρα διαλεκτικής ερμηνείας του κόσμουκαι όχι ως ιδεολογικό κατασκεύασμα ή επιτήδευμα, όπως αφελώς ή σκόπιμαεπιθυμούν ορισμένοι ρηχοί νόες της σημερινής παρακμής που έχουν τη δικαιοδοσίανα κηρύσσουν την πτώχευση κάθε ριζοσπαστικής σκέψης. Γιατί αλήθεια να είναι ηπλατωνική ερμηνευτική ιδεολογικό ή ιδεαλιστικό επιτήδευμα και όχι οι δικές τουςοπισθοδρομικο-«προοδευτικές» κατασκευές; Προφανώς, επειδή η πλατωνική σκέψη, σεαντίθεση με τις τελευταίες, δεν δεσμευόταν από καμιά καθεστωτική κοσμοθεώρηση,είτε αυτή έφερε το προσωπείο της «δημοκρατικής» είτε της συντηρητικής, είτεοποιασδήποτε παρόμοιας χωριστικήςπλαισιοθέτησης.

§2

Σε επίπεδοδυτικής σκέψης, η έννοια της ερμηνευτικής κάνει την εμφάνισή της για πρώτη φορά στον Πλάτωνα και συγκεκριμέναστα έργα του Πολιτικός και Επινομίς. Εδώ λαμβάνει τη σημασίατης ερμηνευτικήςτέχνης. Ποιο είναι το θεμέλιο της πλατωνικής ερμηνευτικής «τέχνης»;Είναι η ιδέα του αγαθού. Ετούτη η ιδέα είναι η δύναμη και η αρχή, με βάση τηνοποία τα όντα γίνονται αντικείμενα ερμηνείας και κατανόησης. Η ερμηνευτικήοδός που προσφέρει τούτη η ιδέα είναι πιο ασφαλής και σαφής από τους σκοτεινούςδιαδρόμους των θεσμικών εμπειριστών. Μια ακόμη αρετή που υπόσχεται αυτήη οδός, λόγω ακριβώς της θαλερότητάς της, είναι η προφορικότητα. Στον Φαίδρο(274-278) ο φιλόσοφος πλέκει το εγκώμιο του προφορικού λόγου έναντι τουγραπτού. Γιατί ο προφορικός λόγος υπερέχει; Επειδή μεταγγίζεται άμεσα καιεγγράφεται ανεξίτηλα στην ψυχή του μαθητή χωρίς εξωτερικές διαμεσολαβήσεις,όπως είναι η γραφή: αντιστρατεύεται τη εκ της γραφής λήθη, ενδυναμώνει τη μνήμηκαι καθιδρύει την εσωτερίκευση. Η γραφή δεν είναι μνήμη, αλλά υπόμνηση. Οάνθρωπος, που δεν έχει μάθει να διατηρεί ζωντανή την αλήθεια –ήτοι την ιδέα– τουπράγματος, δυνάμει της δικής του εσωτερικότητας αλλά με βάση το εξωτερικόσύμβολο της γραφής, μπορεί να φαίνεταικάτοχος της σοφίας, στην πραγματικότητα όμως είναι δοκησίσοφος.Αμέτρητοι είναι τέτοιας υφής δοκησίσοφοι στα εξουσιαστικά κέντρα και παράκεντρατου σημερινού ελλαδικού τοπίου. Κατά την ερμηνευτική «τέχνη» του Πλάτωνα, ηζωντανή συνομιλία επιτρέπει στην ομιλία του ενός να εισδύει στην αλήθεια τηςομιλίας του άλλου και έτσι να προκύπτει αλληλοκατανόηση αλλά και κατανόηση τηςουσίας του αντικειμένου. Η πλατωνική διαλεκτική λαμβάνει χώρα με τημορφή ερώτησης και απάντησης. Η ερώτηση μάς διανοίγει προς το νόημα κάποιουπράγματος· καθίσταται η φωνή αυτούτου κάτι, η οποία καλεί την απάντηση να πορευθεί προς το δικό του νόημα. Έτσι ηαπάντηση αποκτά φιλοσοφικό νόημα. Εάν η γνώση συνδέει την αλήθεια της με τηνεξέταση, την ερμηνεία των ενάντιων θέσεων, η ερώτηση μας διανοίγει προς ετούτητη γνώση, με το νόημα ότι αποδομεί τη σταθερότητα, τον απόλυτουποκειμενισμό της γνώμης, αποκαθηλώνει την παγίωσή της ως αλήθειας και καθιστάτα πάντα μετέωρα. Τότε η συνομιλία ξαναρχίζει με νέες απαιτήσεις και σευψηλότερο, πιο συγκεκριμένο από πλευράς εννοιών επίπεδο.

§3

Η πλατωνική διαλεκτικήανυψώνει τον κατανοητικό Λόγο πάνω από τον καθημερινό λόγο των δοξασιών και τωνγνωμών. Η ερμηνευτική της δεινότητα παρωθεί τους συνομιλητές να ανατρέπουν τιςκαθιερωμένες απόψεις, τα εδραιωμένα στερεότυπα και καθετί που μπορεί να απολιθώνειτη σκέψη. Γι’ αυτό και αρνείται τη λογική του σοφιστικού επιχειρήματος.Επιζητεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο από το ρόλο του διδάσκοντος και διδασκομένου,του καθοδηγητή και καθοδηγούμενου, του εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου.Εάν ρίξει κανείς μια ματιά στους πολέμιους της πλατωνικής σκέψης, θαδιαπιστώσει ότι οι περισσότεροι σκέπτονται και ενεργούν για λογαριασμό είτε τουενός –ας πούμε του διδάσκοντος ή καθοδηγητή– είτε του άλλου (διδασκόμενου ήκαθοδηγούμενου): η πρώτη κατηγορία δεν μπορεί να σταθεί στη ζωή ξεχωριστά απότη δεύτερη και αντίστροφα. Η δια του ερωτάν διασκέλιση των ορίων μάςοδηγεί στην ανοικτότητα των όντων. Προς αυτή την ανοικτότητα δυνάμεθανα πορευθούμε, όταν έχουμε ήδη αρνηθεί διαλεκτικά τη βεβαιότητα μιας ακίνητης ζωής.Κατ’ αυτό το πνεύμα, ο ερμηνευτής του πλατωνικού κειμένου γίνεται και αυτός έναςσιωπηρός, αλλά ζωντανός, δια-λεκτικός συνομιλητής του συντελεσμένου ήδη διαλόγουμέσα στο κείμενο. Η ερμηνευτική κατανόηση τώρα γίνεται διαλεκτική συμπόρευση του ερμηνευτήμε τα υπαρκτά νοήματα του διαλογικού κειμένου. Τι σημαίνει στον Πλάτωνασυμπόρευση; Σημαίνει συνόραση: να βλέπουμε από κοινού και συγχρόνως σαν να είμαστεένα όλο. Αυτό είναι η μέγιστη κατανοητική πράξη. Αλλά το μέγιστο τούτο δεν είναι τοτέλος παρά η αρχή· η νέα αρχή από το ρητό προς το άρρητο, από το αισθητόπρος το ιδεατό, από το ανθρώπινο προς το θείο. Και η νέα αρχή, σύμφωνα μετον Heidegger, δεν μπορείνα αρχίζει παρά ως μεγάλο. Το τελευταίο τούτογνωρίζεται, πριν απ’ όλα, ως προ-φητική γλώσσα Με αυτό τον τρόπο, η γλώσσαγίνεται η ανεμόσκαλα (Wittgenstein) για τηνανάβαση της ψυχής στην αλήθεια των όντων. Η ανάβαση τούτη είναι το ευθέως αντίθετοαπό την κάθοδο στον Άδη, στην οποία έχουν καταδικάσει τον ελληνικό λαό οι προ-φήτεςτης πολιτικής εξουσίας και των καθεστωτικών ιδεολογιών.

Γ. Παυλόπουλος: Η ποίηση στη ζωή μας

2011-11-21T10:40:00.000-08:00

Γιώργης Παυλόπουλος

1924-2008

§1

Προκαταρκτικές επισημάνσεις

Παρακάτωπαρουσιάζουμε το ποίημα του Γ. Παυλόπουλου: Τα Αντικλείδια. Ως προςτι μπορεί να μας ενδιαφέρει το εν λόγω ποίημα; Ως προς το ότι, ανάμεσα σταάλλα, εκφράζει την αγωνία της ανθρώπινης ύπαρξης ως μέριμνα για το ποιητικότης Είναι. Το τελευταίο δενείναι δεδομένο, αλλά έρχεται προς εμάς ως κλήση προς αναζήτηση της ουσίας τηςποίησης. Μα ο ποιητής δεν βρίσκεται εντός αυτής της ουσίας; Ο ποιητής είναιμόνο οΗρακλείτειος-οραματικός του αγώνας με το ποίημα, δηλαδή η γλώσσα που δοκιμάζεινα μιλήσει ποιητικά, μήπως και βρεθεί στη γειτονία της ποίησης. Ηποιητική γλώσσα έτσι γίνεται τοοντολογικό αφήγημα του ποιητικού νου: αναφέρεται στους πολλούς που δενσχετίζονται με την ποίηση και σε εκείνους τους λίγους που προσπαθούν νααποκτήσουν πρόσβαση σε αυτή, χωρίς ίσως το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Οιμεταφορικές προεκτάσεις και ο συμβολισμός της απλά αρθρωμένης ποιητικής γλώσσαςαισθητοποιούν μια αέναη συγκάλυψη – εκκάλυψη της ποιητικής τέχνης, εφάμιλληεκείνης της συγκάλυψης-εκκάλυψης, υπό την οποία βιώνει εν πολλοίς ο καθημερινόςάνθρωπος τα μεγάλα γεγονότα της ζωής του.

Τα Αντικλείδια

Η ποίηση είναι μια πόρτα ανοικτή.

Πολλοί κοιτάζουνμέσα χωρίς να βλέπουν

τίποτα καιπροσπερνούνε. Όμως μερικοί

κάτι βλέπουν, τομάτι τους αρπάζει κάτι

και μαγεμένοιπηγαίνουνε να μπουν.

Η πόρτα τότεκλείνει. Χτυπάνε μα κανείς

δεν τους ανοίγει.Ψάχνουνε για το κλειδί.

Κανείς δεν ξέρειποιος το έχει. Ακόμη

και τη ζωή τουςκάποτε χαλάνε μάταια

γυρεύοντας το μυστικό να τηνανοίξουν.

Φτιάχνουναντικλείδια. Προσπαθούν.

Η πόρτα δενανοίγει πια. Δεν άνοιξε ποτέ

για όσουςμπόρεσαν να δουν στο βάθος.

Ίσως τα ποιήματαπου γράφτηκαν

από τότε πουυπάρχει ο κόσμος

είναι μιαατέλειωτη αρμαθιά αντικλείδια

για ν’ ανοίξουμετην πόρτα της Ποίησης.

Μα η ποίηση είναι μιαπόρτα ανοικτή.

§2

Ερμηνεία και κατανόηση

Στ. 1:

· Μια πρώτη απόπειρα του ποιητή να ορίσει τηνποίηση.

· Πώς ορίζεται; Ως πόρτα ανοικτή.

· Φαίνεται δηλαδή να είναι προσιτή σε όλους.

Στ. 2-5:

· Ηποίηση τελικά δεν είναι άμεσα προσιτή στον καθένα, αλλά έχει και περιέχει κάτιβαθύτερο, το μη-προσιτό άμεσα. Ειδεμή δεν θα ήταν ποίηση.

· Όσοιδεν την αντιμετωπίζουν στο πραγματικό της βάθος και παραγνωρίζουν τα ενδότερα νοήματάτης, πώς μπορούν να βρουν την πόρτα της ανοικτή;

· Αυτόσυμβαίνει με τους πολλούς: την αντικρίζουνεπιφανειακά και αδιάφορα: δεν είναι σε θέση να την αποτιμούν δημιουργικά, νατην προσεγγίζουν ως ανώτερη πράξη αίσθησης και αγωνιώδους δια-λογικότητας.

· Τοαποτέλεσμα είναι να την προσπερνούν, αλλά εξίσου να τους προσπερνά και η ποίηση.Έτσι όπως στην καθημερινότητα παρελαύνουν εμπρός μας συγκλονιστικά «ποιήματα»[=γεγονότα, καταστάσεις κ.λπ.], αλλά δεν τα αισθανόμαστε παρά ταζούμε στο τέλος ως δυστυχία ή ευτυχία αναλόγως.

· Υπάρχουνόμως και οι υποψιασμένοι: πλησιάζουν την ανοικτή πόρτα της ποίησης μεμεγαλύτερο ενδιαφέρον, με προσεκτική ματιά, με περισσότερη ευαισθησία και «κάτιβλέπουν».

· Γοητεύονταιαπ’ αυτό που βλέπουν: μια πρώτη θέα της ποιητικής ιδέας.

· Δενβλέπουν βέβαια όλοι το ίδιο.

· Οκαθένας μαγεύεται από κάτι διαφορετικό και δοκιμάζει να διαβεί την ανοικτήπόρτα.

· Οένας έλκεταιίσως από τη μαγεία των λέξεων, ο άλλος από τα παρελαύνοντα νοήματα, αντίστοιχεςποιητικές εικόνες, συγκεκριμένες αξίες ήιδέες, γενικώς από κάτι που συναρπάζει την ψυχή.

Στ. 6-7:

· Ότανόμως δοκιμάζουν να διαβούν την πόρτα, αυτή κλείνει και μένουν απ’ έξω.

· Τισημαίνειαυτό;

· Πωςη ουσία της ποίησης δεν «ξεκλειδώνεται», ήτοι δεν αποκαλύπτεται με την πρώτηματιά.

· Ενέχειανείκαστα βάθη και ζητεί μια άλλη θέαση.

· Μαζίμε τον αναγνώστη αγωνιά να βρει το κλειδί, την οδό αποκάλυψης [ή καιανακάλυψης] της ποιητικής του αλήθειας.

· Δενυπάρχουν πολλά κλειδιά παρά μόνο ένα. Αυτό ψάχνουν όλοι να βρουν, χωρίς ωστόσοκάποια απαντοχή.

Στ. 8-10:

· Ξοδεύουνολόκληρη τη ζωή τους, αλλά δεν κατορθώνουν ν’ ανοίξουν την πόρτα, να απολαύσουντους πνευματικούς χυμούς μιας ποιητικής ζωής.

· Ηανύψωση εν τέλει στο επίπεδο αυτής της ζωής δεν είναι ομαλή ανάβαση, γιατί δεν είναιμόνο ζήτημα μιας ευάρεστης διάθεσης.

· Τοευκταίο ή επιθυμητό δεν γίνεται εύκολα πραγματικό στην απαιτητική ζωή. Η όληγοητεία του ωραίου ποιητικού ταξιδιού δεν βρίσκεται στο αποτέλεσμα ή στοπροσδοκώμενο, αλλά στη δραματική τροπή ενός τέτοιουταξιδιού.

Στ. 11-13:

· Σημάδιααυτής της δραματικής τροπής είναι οι απ-εγνωσμένες προσπάθειες όσων εννοούννα επιμένουν ποιητικά.

· Δενμπορούν να βρουν το κλειδί και γι’ αυτό φτιάχνουν αντικλείδια, γράφουνδηλαδή ποιήματα, μήπως και μπορέσουν να εκφράσουν την ουσία ή τηναλήθεια της ποίησης. Περιορίζονται στο έκτυπο της ζωής, αλλά, έστω και έτσι,νοσταλγούν το αρχέτυπο.

· Τααντικλείδια, δηλαδή τα ποιήματα που γράφονται με ζέση, με πνοή και ευαισθησία, είναι πολλά και μεθερμηνεύουν τον διακαή πόθο της ανθρώπινης ψυχήςμαζί και του νου να ομιλήσουν τη γλώσσα της αυθεντικής ποίησης, δηλαδή του άλγους τουΝόστου.

· Τοκλειδί, το αρχέτυπο, δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τα διάφορα αντικλείδια,τα έκτυπα.

· Ηανθρώπινη προσπάθεια βέβαια συνεχίζεται, δεν μπορεί να σταματήσει, ακόμη καιόταν συναισθάνεται ή συνειδητοποιεί, κατά την εξέλιξη της ποιητικής της πράξης,ότι η πόρτα της ελπίδας, της προσδοκίας είναι ερμητικά κλειστή.

· Ιδού το κορυφαίοδράμα,το αίνιγματης ποιητικής μας συνθήκης!

· Όσο οάνθρωπος-ποιητής πιστεύει ότι πλησιάζει την ποιητική του αλήθεια,τόσο αυτή αποσύρεται.

· Τον σαγηνεύει,τον εμπνέει, τον προδιαθέτει να ατενίσει ποιητικά τον κόσμο, αλλά, όταν ο ίδιος αφοσιώνεταισ’ αυτήν και εισδύει στο βάθος της, η ίδια δεν είναι εκεί, απομακρύνεται απόκοντά του, περισυλλέγεται στην αλήθεια της, γίνεται παρούσα-απούσα.

Στ. 14-18:

· Ηπαρουσία του ποιείν με τη μορφή των πολλών, των απειράριθμων ποιημάτων,επιτευγμάτων μέσα στο χρόνο δεν είναι κάτι το περιφρονητέο. Αξίζει να τιμάται,να ανατιμάται,όχι όμως και να υπερτιμάται.

· Ναανατιμάται,γιατί καθιδρύει την αλήθεια του ανθρώπου ως δημιουργού-ποιητή, αγγέλλει τοναγώνα του για τη διάνοιξη της πύλης της ποίησης, προπαρασκευάζει τις ποιητικέςσυνθήκες που θεμελιώνουν την ευαισθησία, την αισθητικότητα, την πνευματική διαύγεια του ανθρώπινου ποιείν (Dichten).

· Ναμηνυπερτιμάται, γιατί τίποτα το κατ’ αρχήν ποιητικό-δημιουργικό δεν μαςοδηγεί υποχρεωτικά στην ιδεατή σύλληψη.

· Ηποιητική ιδέα δεν εξαντλείται με την τρέχουσα ποιητική πράξη.

· Ητελευταία τούτη δεν είναι δευτερεύουσα πράξη, αλλά πρωταρχική εκδήλωση τουποιητικού Είναι των ανθρώπων.

· Καθότιτέτοια, στοιχειοθετεί τον αποκαλυπτικό λόγο της ποίησης.

· Είναιαποκαλυπτικός, γιατί με την εργώδη ποιητική προσπάθεια μας αποκαλύπτει πως ηποίηση δεν είναι ένα απλό φαινόμενο του πολιτισμού και της κουλτούρας μας, δενσυνιστά έναν εφήμερο και περαστικό ενθουσιασμό, δεν εκφράζει απλώς ψυχικάβιώματα αλλά θεμελιώνει την ίδια την ουσία του ανθρώπου.

· Ωςθεμελιωτική δύναμη είναι ανεξάντλητη πηγή ποιητικών δημιουργημάτων, μας παρέχειέτσι την οίκηση του χώρου μας ως ποιητικού και συναφώς μας καλεί να εμβιώνουμετην ιερότητά του.

· Οκύκλος της ποιητικής εκμύθευσης του κόσμου επιβεβαιώνει ότι ηποιητική μας πατρίδα, όσο επώδυνη περιπέτεια ζωής κι αν είναι, παραμένει τοαντίπαλο δέος μιας προδομένης πατρίδας: ο ποιητής είναι ο αγέρωχος Τιτάνας, τηναλήθεια του οποίου δεν μπορεί να αντιποιείται κανένας ποιητικίζων εθνοπροδότης ήπατριδοκάπηλος:

"Ας μακραίνουνε οι προδότες,
Και απ' τα λόγια όπου θα πω" (Σολωμός).