Fr. Nietzsche: ποιος είναι ο "τελευταίος άνθρωπος";

FRIEDRICH  NIETZSCHE

1844-1900

 

NIETZSCHE: Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

     §1. Ποιος είναι ο τελευταίος άνθρωπος; Είναι μια από τις πολλές εννοιολογικές μορφές που παρουσιάζει ο Νίτσε στο Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα για τον τύπο του ανθρώπου. Ο ιδιαίτερος ρόλος, που επιφυλάσσει σ’ αυτόν τον τύπο ανθρώπου ο φιλόσοφος, προκύπτει από το γεγονός ότι είναι ευθέως αντίθετος προς τον «υπεράνθρωπο»:

 

«Το αντίθετο του Υπεράνθρωπου είναι ο τελευταίος άνθρωπος: Τον δημιούργησα ταυτόχρονα με εκείνον.

Κάθε τι υπεράνθρωπο εμφανίζεται στην ανθρωπότητα ως ασθένεια και τρέλα.

Πρέπει κανείς να είναι ωκεανός για να απορροφά ένα βρώμικο ποτάμι χωρίς να λερώνεται και ο ίδιος» (KSA 10, 4[171]).

 

Ο υπεράνθρωπος έρχεται να πραγματώσει την ουσία της ανθρώπινης ζωής στη βάση των δημιουργικών δυνάμεων του ίδιου του ανθρώπου και χωρίς την διαμεσολάβηση της ψευδούς συνειδήσεως του τελευταίου περί πανάγαθου, πάνσοφου, ελεήμονος κ.λπ. θεού. Ο θάνατος του θεού έχει κάνει τόπο για τον αληθινό άνθρωπο: τον δυνατό, τον ανώτερο άνθρωπο, τον υπερ-άνθρωπο. Η αναγκαιότητά του, κατά συνέπεια, αναδύεται από τον θάνατο του θεού και συνδέεται με μια νέα αγάπη, με τον ωκεανό που δεν βρομίζει ποτέ και με τίποτα, με το δημιουργικό άνοιγμα προς το μέλλον, που συνάπτεται με τη ζωτική επιβεβαίωση της αιώνιας επιστροφής. Το έργο του, ο τιτάνιος αγώνας του για το μεγάλο και υψηλό εκλαμβάνεται από τον κοινό θνητό, από τον καθημερινό-τελευταίο άνθρωπο, τον παρακμιακό άνθρωπο του όχλου, ως κάτι το παράκαιρο, το εξωλογικό, το παράλογο.

§2. Ο τελευταίος άνθρωπος, από τη δική του πλευρά, βρίσκει τη χαρά και την ευτυχία στον ιδιωτικό του ατομικό κόσμο, πέραν οιασδήποτε βλέψης ή τάσης για ανατροπή του παραδοσιακού συστήματος αξιών. Ως εκ τούτου γίνεται ο κύριος φορέας ή παράγοντας αναπαραγωγής της καθιερωμένης φθοράς, διαφθοράς, κατάπτωσης, εξαθλίωσης, με μια λέξη: του μηδενισμού, που κατισχύει σε όλο το παλαιό σύστημα αξιών και ζωής. Συνδέεται με μια νέα περιφρόνηση, με μια παθητική έκφραση της ακαταμάχητης κατεύθυνσης που ακολουθεί η παρακμή εν δράσει. Αν ο Ζαρατούστρα μας «διδάσκει» τον υπεράνθρωπο ως ανοικτή προοπτική, ο τελευταίος άνθρωπος παραμένει παθητικός δέκτης των γιγνομένων, χωρίς το παραμικρό ενδιαφέρον για υψηλούς στόχους και για δημιουργική στάση ζωής. Ενεργεί και συμπεριφέρεται ως ένα στατικό δεδομένο, ως ένα α-διάφορο πράγμα, ως ο «καλός» άνθρωπος, εν τέλει ως το πιο επικίνδυνο στοιχείο του «συρφετού»: ενσαρκώνει την παρακμιακή ηθική του καλού χριστιανού, τη συρρίκνωση της μεγαλοσύνης  της ανθρώπινης φύσης, το ένστικτο της παρακμής, της αυταπάτης και του παθητικού μηδενισμού, τον «καλό/ηθικό» άνθρωπο των φαντασιώσεων, του ανύποπτου ψεύδους, της απεριόριστης πανουργίας και της περιορισμένης ικανότητας μόνο για μικρές αρετές και μικρά ελαττώματα, την κοινή προσαρμογή στην ομοιόμορφη ευκολία, στον απόλυτο εφησυχασμό, στη μετριότητα, στην αλλοδαπή γη του Είναι του, δηλαδή στην παραίτηση από το να γίνει αυτό που είναι και στην έκπτωσή του σε ένα μικρό γρανάζι, πανομοιότυπο με όλα τα άλλα που κάνουν τον κοινωνικό μηχανισμό να λειτουργεί· κι ακόμη ενσαρκώνει την αποστασιοποίηση από κάθε κίνδυνο και κάθε πρόκληση, ακόμα και την ελαχιστότατη:

«ένα κοπάδι και κανένας βοσκός! Όλοι θέλουν το ίδιο, όλοι είναι το ίδιο: όποιος αισθάνεται διαφορετικά, μπαίνει με τη θέλησή του στο τρελοκομείο» (KSA 4,§ 5).

     §3. Σε άλλο κείμενό του ο Νίτσε γράφει για τον τύπο του τελευταίου ανθρώπου:

«Βασικά, η λέξη αμοραλιστής που χρησιμοποιώ περιέχει δυο αρνήσεις. Αρνούμαι, αφενός, έναν τύπο ανθρώπου που μέχρι τώρα θεωρούνταν ο ύψιστος τύπος, οι καλοί, οι φιλάνθρωποι, οι ευεργέτες· αφετέρου, αρνούμαι ένα είδος ηθικής που έχει επικρατήσει και κυριαρχήσει ως ηθική καθεαυτήν — η παρακμιακή ηθική, για να το πω πιο απτά, η χριστιανική ηθική. Θα ήταν επιτρεπτό να θεωρήσω τη δεύτερη αντίρρηση ως την πιο αποφασιστική, καθώς η υπερεκτίμηση της καλοσύνης και της φιλανθρωπίας, σε μεγάλη κλίμακα, είναι ήδη, για μένα, συνέπεια της παρακμής, σύμπτωμα αδυναμίας, ασυμβίβαστη με μια ανοδική και καταφατική ζωή: όρος της κατάφασης είναι η άρνηση και η εκμηδένιση… Ο όρος ύπαρξης του καλού ανθρώπου είναι το ψέμα – για να εκφραστώ αλλιώς, η απροθυμία, με κάθε τίμημα, να βλέπει πώς είναι καμωμένη κατά βάθος η πραγματικότητα· δηλαδή όχι μια τέτοια, που να προκαλεί, ανά πάσα στιγμή, φιλανθρωπικά ένστικτα, πόσο μάλλον τέτοια, που να επιτρέπει, ανά πάσα στιγμή, την παρέμβαση από κοντόθωρα, καλοπροαίρετα χέρια. Το να θεωρεί κανείς τις κάθε είδους καταστάσεις ανάγκης εν γένει  ως αντίρρηση, ως κάτι που πρέπει να καταργηθεί, αυτό αποτελεί, σε μεγάλη κλίμακα, την επιτομή της αφέλειας, ένα αληθινό κακό ως προς τις συνέπειές του, ένα πεπρωμένο βλακείας — σχεδόν τόσο βλακώδες όσο η βούληση να εξαλειφθεί ο κακός καιρός, δήθεν από οίκτο προς τους φτωχούς ανθρώπους… Οι καλοί άνθρωποι δεν λένε ποτέ την αλήθεια. Ψεύτικες ακτές και βεβαιότητες είναι αυτά που σας διδάσκουν οι καλοί άνθρωποι. Μέσα στα ψέματα των καλών γεννηθήκατε και γαλουγηθήκατε. Όλα, ως μέσα στη ρίζα τους, είναι ψεύτικα και παραμορφωμένα από τους καλούς. Ο κόσμος ευτυχώς δεν είναι χτισμένος πάνω σε τέτοια ένστικτα, ώστε μόνο τα αγαθιάρικα αγελαία ζώα να βρίσκουν μέσα τους τη φτηνή ευτυχία… Με αυτό το νόημα ο Ζαρατούστρα αποκαλεί τους καλούς άλλοτε “τελευταίους ανθρώπους”, κι άλλοτε την “αρχή του τέλους”» (KSA 6, σσ. 368-69).

Ο «τελευταίος άνθρωπος», όπως προκύπτει και από το ως άνω απόσπασμα, εξαντλεί την ύψιστη αξία της ζωής, καθώς και όλη την ενέργεια του ανθρώπου ως τέτοιου, σε ένα κανονιστικό πνεύμα μικρών πράξεων [=ελεημοσύνη, αλτρουισμός, ηθική κ.λπ.] χωρίς προοπτική, χωρίς την υπέρβαση της δεσμευτικής συμβατικότητας της κοινωνίας και το άνοιγμα σε έναν κόσμο ανώτερων αξιών. Έτσι διάγει τον βίο του ως ένα αγελαίο ζώο, με κύριο μέλημά του τη συμμόρφωση με τους κανόνες του κοπαδιού.

§4. Συνόψιση εννοιών και όρων

Υπεράνθρωπος: είναι ένα υποθετικό υπερ-άνθρωπο ον που συνάπτει την ουσία του με την αυθυπέρβαση του εαυτού του ως τελευταίου ανθρώπου, εξιδανικεύοντας τη βούληση για δύναμη θα εξιδανικεύσει τη θέληση για δύναμη.

Ανώτερος άνθρωπος: ο άνθρωπος που ενστερνίζεται τη διδασκαλία του Ζαρατούστρα και ανταποκρίνεται στην εντολή του να δίνει μια τέτοια σημασία στην αξία της ενστικτώδους ζωής, ώστε να πρέπει να την υπακούει.

Τελευταίος άνθρωπος: ο αυτάρεσκος τύπος ανθρώπου που δεν βγαίνει έξω από τον τυπικό τρόπο διαβίωσης και επιβίωσης και πιστεύει ότι έτσι είναι ικανοποιημένος. Αυτόν τον τυπικό/μορφικό τρόπο ζωής τον συλλαμβάνει ως τον υπέρτατο και με διάφορα θρησκευτικο-ηθικά δόγματα τον υπερασπίζεται ως τέτοιο. Ο τελευταίος άνθρωπος λειτουργεί σαν ένα πρωί και βράδι κουρδισμένο ρολόι, που το καθημερινό του τικ-τακ το ονομάζει αρετή. Ανάγει κάθε είδος κοινωνικής, ιστορικής, πολιτιστικής και πολιτικής πραγματικότητας σε μορφές αυτοματισμού.

Κοπάδι-αγέλη-συρφετός: ο όχλος που δεν έχει να επιδείξει κάποια δημιουργική πρωτοβουλία ή δυναμική ζωτικότητα και εμφανίζεται να προτιμά την  άνευ όρων εξωτερική καθοδήγηση. Αυτό το πλήθος λαχταρά τον τελευταίο άνθρωπο ταυτίζεται μαζί του και είναι υπεύθυνο για το θάνατο του θεού. Καθησυχάζει τον εαυτό του, όπως ακριβώς κι ο τελευταίος άνθρωπος, με τις μικροπρεπείς αρετές του μικροπρεπούς εγωισμού.

Αιώνια επιστροφή: Η επαναλαμβανόμενη επιστροφή του πεπρωμένου κάποιου ανά πάσα στιγμή, στην ίδια μορφή, επ' άπειρο. Η πρόθυμη αποδοχή αυτού του δόγματος θα σηματοδοτήσει τον Υπεράνθρωπο. Στον Ζαρατούστρα, η ολοκληρωτική αίσθηση της αιώνιας επιστροφής αποτελεί το επίκεντρο όλων των πράξεων της βούλησης, των εκφράσεων του πνεύματος, των αξιολογικών κρίσεων της ηθικής και της συνολικής αντίληψης των συναισθημάτων.