Fr. Nietzsche: περί της μαγείας του ακραίου

 

Friedrich Nietzsche

1844-1900

Η φιλοσοφία του Nietzsche και η μαγεία του ακραίου:

Ερμηνείες και παρερμηνείες

 

§1. Συνιστά κοινό τόπο η παραδοχή ότι η μορφή και ο στοχασμός του Φρίντριχ Νίτσε αποτελούν κεντρικό αστερισμό στη φιλοσοφική κουλτούρα και, ευρύτερα, σε όλα σχεδόν τα πνευματικά κινήματα της νεωτερικότητας. Πρόκειται, εν τοις πράγμασι, για τον φιλόσοφο εκείνο που τροφοδότησε, στον μέγιστο βαθμό, τη σύγχρονη ευρωπαϊκή σκέψη. Μπορεί πιθανόν κάποιος να διαφωνεί με τούτες ή εκείνες τις ριζοσπαστικές ιδέες του Νίτσε, ή ακόμη και να συναντά στον φιλοσοφικό του δρόμο κακοποιημένες, διαστρεβλωμένες και ιδεολογικά καπηλευμένες "ερμηνείες" του έργου του —οι οποίες εκπορεύθηκαν κυρίως από την παρερμηνεία της αφοριστικής του γραφής και την έντονη πολεμική του απέναντι στις καθεστηκυίες αξίες. Δεν μπορεί όμως να αρνηθεί την απαράμιλλη νιτσεϊκή τομή: η σύγχρονη φιλοσοφική αναζήτηση θα παρέμενε ολοκληρωτικά και ανεπανόρθωτα ακρωτηριασμένη δίχως την καταλυτική, ανατρεπτική και γόνιμη παρουσία του. Ο Νίτσε δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό κεφάλαιο, αλλά το ίδιο το οντολογικό μεταίχμιο που αναπροσανατόλισε τη νεωτερική συνείδηση.

Hegel: πώς φιλοσοφείται η ιστορία;

 

Γκέοργκ  Χέγκελ

1770–1830

                                     Ο Λόγος στην Ιστορία

§1. Θα ασχοληθούμε με την εγελιανή φιλοσοφία της ιστορίας, μια ιδιαίτερα απαιτητική περιοχή της σκέψης του  Hegel, κυρίως λόγω της διπλής πηγαίας πρόσβασής μας σ’ αυτήν: τις Παραδόσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας (Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte)[1] και τον Λόγο στην Ιστορία  (Die Vernunft in der Geschichte)[2]. Το πρώτο (βλ.Werke 12. Suhrkamp) αντικατοπτρίζει τις εκδοτικές επιλογές του Karl Hegel, γιου του φιλοσόφου. Το δεύτερο βασίζεται στην έκδοση του Hoffmeister, η οποία, κατά γενική ομολογία, επιτυγχάνει την καλύτερη ισορροπία μεταξύ του ιστορικού και του θεωρησιακού περιεχομένου των παραδόσεων. Πράγματι, αυτή συνιστά τη βασική διαφορά μεταξύ των δυο κειμένων: το θεωρησιακό περιεχόμενο, το οποίο ουσιαστικά απαρτίζεται από τα τέσσερα πρώτα κεφάλαια του Λόγου στην Ιστορία, περιορίζεται στην Εισαγωγή των Παραδόσεων για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας, ενώ, αντίθετα, το ιστορικό περιεχόμενο εκτείνεται και στα τέσσερα μέρη των Παραδόσεων… περιοριζόμενο ωστόσο μόνο στο πέμπτο μέρος του Λόγου... Πρόκειται για μια κομβική διάκριση, η οποία ωστόσο συνυπάρχει με σημαντικές ομοιότητες μεταξύ των δύο έργων. Ο Raymond Aron (Ρεμόν Αρόν) αποφαίνεται ως εξής για αυτό το ζήτημα:

Fr. Nietzsche: Φιλοσοφία της Ιστορίας και της Ζωής

 

Φρίντριχ Νίτσε

1844-1900

 

Ο ηρωικός άνθρωπος απέναντι στην αμόρφωτη ψευτο-διανόηση των καιρών 

§1

Στο βιβλίο του: Το  Επωφελές και το  Επιβλαβές της  Ιστορίας για τη Ζωή

ο Νίτσε γράφει σχετικά για το εν λόγω έργο:

«φέρνει στο φως  το επικίνδυνο, το διαβρωτικό και δηλητηριώδες για τη ζωή στοιχείο που ενυπάρχει στη μέθοδο της επιστημονικής μας ενασχόλησης: η ζωή είναι άρρωστη από την απάνθρωπη δράση αυτής της μηχανής και του μηχανισμού, από την ‘‘έλλειψη προσωπικότητας’’ του εργάτη, από την ψεύτικη οικονομία της ‘‘κατανομής της εργασίας’’. Ο σκοπός, που είναι ο πολιτισμός, έχει χαθεί: –το μέσο, η σύγχρονη επιστημονική ενασχόληση, έχει εκβαρβαριστεί… Σε τούτο το δοκίμιο η ‘‘ιστορική αίσθηση’’, για την οποία είναι τόσο περήφανος ο αιώνας μας, αναγνωρίζεται για πρώτη φορά ως αρρώστια, ως τυπικό σύμπτωμα της κατάπτωσης…»[1].

Ηράκλειτος: Η φιλοσοφία του Λόγου

 

Ηράκλειτος

(περίπου: 544 π.Χ ‒ 484 π.Χ.)

 

Κοινός Λόγος: η Ερμηνευτική Δύναμη του Ανθρώπου

 

§1. Ο Ηράκλειτος έχει απασχολήσει τους πιο διαφορετικούς διανοητές, αρχαίους και σύγχρονους, του παγκόσμιου φιλοσοφικού στερεώματος. Ανάμεσα σ’ αυτούς και τον διαλεκτικό γίγαντα της νεωτερικής φιλοσοφίας: τον Γκέοργκ Χέγκελ. Ως ο κατ’ εξοχήν διαλεκτικός της νεωτερικότητας αισθάνεται την ανάγκη να βυθιστεί στη διαλεκτική ερμηνεία του Ηράκλειτουˑ και τούτο, όχι μόνο για ιστορικούς λόγους, αλλά κυρίως για να αναδείξει την επικαιρότητα της σκέψης του Έλληνα σοφού, συγχρόνως δε και τη μοναδικότητα αυτής της σκέψης, σε συνδυασμό πάντα με το δικό του φιλοσοφικό σύστημα. Μας λέει λοιπόν πως ο Ηράκλειτος συλλαμβάνει το ίδιο το απόλυτο –ο όρος είναι του Χέγκελ και όχι του Ηράκλειτου–   ως μια διαδικασία, ως μια κίνηση με αντικειμενικό χαρακτήρα. Με αυτό τον τρόπο κατονομάζει την ίδια τη διαλεκτικήˑ και τούτη όμως όχι απλώς ως μια εξωτερική επιχειρηματολογία ή μια περιγραφική συλλογιστική ούτε επίσης ως μια διαλεκτική του υποκειμένου, που δεν υπερβαίνει τις χωριστικές εξηγήσεις  του κοινού νου, αλλά ως αντικειμενικότητα, ως καθολική αρχή[1]. Ετούτη η αρχή συνυφαίνεται με το Είναι, που συνιστά τη λογική αφετηρία μιας ενιαίας και συμπαντικής κίνησης των όντων. Το επόμενο στάδιο είναι το γίγνεσθαι και το τελευταίο η ενότητα των αντιθέτων, με τη μορφή του Συγκεκριμένου, του Απόλυτου. Εδώ, παρατηρεί ο Γερμανός φιλόσοφος, βλέπουμε στεριά και συνεχίζει αποκαλυπτικά: «Δεν υπάρχει ούτε μια πρόταση του Ηράκλειτου, που να μην την έχω συμπεριλάβει στη Λογική μου» [2].

Ο Πλάτων και η Ατλαντίδα

Η ιστορία της Ατλαντίδας

Και

Η διαχρονική της σημασία

1. Η ιστορία της Ατλαντίδας είναι από τις λίγες που έχουν εξάψει ανεπανάληπτα τη λαϊκή φαντασία και εξακολουθεί να γοητεύει έως σήμερα τους ανθρώπους. Γενικώς η ιστορία της συνδέεται με το απέραντο νησί, που διακρίνεται για τον αρχαίο αλλά εξαιρετικά προηγμένο πολιτισμό· έναν πολιτισμό που εξαφανίστηκε στα βάθη του Ατλαντικού Ωκεανού. Η Ατλαντίδα είναι τόσο διάσημη που πολλοί άνθρωποι υποθέτουν ότι ο θρύλος της βασίζεται σε μια αφθονία πηγών, οι οποίες απαντούν στη λογοτεχνία διαφόρων χωρών και εποχών. Στην πραγματικότητα, αυτό δεν ισχύει. Η ιστορία της Ατλαντίδας προέρχεται από μια πηγή, μόνο απ’ αυτή του Πλάτωνα.

Nietzsche: τι είναι η Αιώνια Επιστροφή;

 

Fr. Nietzsche

1844-1900

 

Η σημασία της αιώνιας επιστροφής:

Ισχυρή ή μηδενιστική ύπαρξη;

 

1. Η αιώνια επιστροφή αποτελεί μια χωρίς αμφιβολία από τις πιο δύσβατες περιοχές του στοχαστικού κόσμου του Νίτσε. Όπως ο ίδιος ο φιλόσοφος την περιγράφει σχεδόν στα περισσότερα κείμενά του, είναι μια «διδασκαλία», δηλαδή ορίζεται ως το αντικείμενο μιας διδασκαλίας, εκείνης του Ζαρατούστρα. Ο Νίτσε την παρουσιάζει ως την υψηλότερη μορφή κατάφασης που μπορεί να συλληφθεί.

Maurice Merlau-Ponty: για την έννοια της ψευδαίσθησης

 Μωρίς Μερλώ-Ποντύ

(1908-1961)

Πώς λειτουργεί η Ψευδαίσθηση στη ζωή μας;

 

 §1. Η ψευδαίσθηση είναι μια αμφιλεγόμενη έννοια που χρησιμοποιείται για να δηλώσει την αντίθεση ανάμεσα στη φαινόμενη εικόνα και την πραγματικότητα, ανάμεσα στο λάθος/σφάλμα και την αλήθεια, ανάμεσα στην ιδεολογία και την επιστήμη. Το λάθος, η πλάνη, το σφάλμα, είναι μια εσφαλμένη κρίση που έχει ως βάση τις αισθήσεις, την οποία μπορεί ή δεν μπορεί να διορθώσει κανείς ανάλογα με τον προσανατολισμό του. Αν χάνεται μέσα στον κόσμο των αισθητηριακών εντυπώσεων και περνάει αυτό τον κόσμο ως τον μόνο αληθή μπορεί να διορθωθεί, μόλις αποκαλυφθούν τα σωστά δεδομένα, όπως, ας πούμε, διορθώνεται ένας λανθασμένος υπολογισμός. Η ψευδαίσθηση, κατ’ αυτή την έννοια, αντιμετωπίζεται λογικά, αλλά δεν εξαλείφεται βιωματικά/εμπειρικά. Αν επικρατούσε ολοκληρωτικά το δεύτερο, τότε η ζωή θα φάνταζε ότι έχει μετατοπιστεί σε μια μεταφυσική περιοχή, όπου υπάρχει ως μια αλάθητη γραμμική πορεία κάποιου θεϊκού όντος χωρίς καμιά πεπερασμένη νομιμοποίηση. Επειδή όμως ο άνθρωπος είναι μια περατή οντότητα που διαλέγεται με την απειρότητα, με αυτό δηλαδή που δεν είναι, η ψευδαίσθηση περιλαμβάνει κάτι περισσότερο από απλό σφάλμα ή από μια απλή εμφάνιση. Περιέχει την ιδέα ότι κάτι παράγεται (και με αυτή την έννοια, είναι πράγματι πραγματικό) χωρίς να είναι αληθινή πραγματικότητα. Η ψευδαίσθηση έτσι εξακολουθεί να υπάρχει βιωματικά, ακόμη και όταν ξέρουμε πως η αλήθεια είναι κάτι άλλο. Έχει, στο επίπεδο της τρέχουσας εμπειρίας, μια «δική» της πραγματικότητα.