Gadamer: τι είναι η Φιλοσοφική Ερμηνευτική;

 

Hans Georg Gadamer

1900-2002

Η Φιλοσοφική Ερμηνευτική και το έργο της

§1. Ο Gadamer, σύγχρονος Γερμανός φιλόσοφος, είναι περισσότερο γνωστός ως ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της ερμηνευτικής σκέψης στην εποχή μας. Χαρακτηριστικό της συνολικής του στοχαστικής ερμηνείας είναι ότι δίνει οντολογική και όχι μεθοδολογική έμφαση στη φιλοσοφική ερμηνευτική. Η διαδρομή της σκέψης του πέρασε μέσα από αρκετές φιλολογικές και φιλοσοφικές επισταθμεύσεις, ώσπου να ανυψωθεί στην ερμηνευτική της ικανότητα. Το 1923 μετέβηκε  στο Freiburg για να συμμετάσχει στο φιλοσοφικό σεμινάριο του Heidegger, που προσέφερε νέες, καινοτόμες και ρηξικέλευθες ερμηνείες για τον Αριστοτέλη και άλλους κλασικούς φιλοσόφους. Όταν ο Χάιντεγκερ μετακόμισε στο Μάρμπουργκ το φθινόπωρο εκείνου του έτους, ο Γκάνταμερ έγινε βοηθός του και παρέμεινε μέχρι το 1928. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου σπούδασε επίσης κοντά στον Nicolai Hartmann, παρακολούθησε σεμινάρια κλασικής φιλολογίας του Paul Friedländer και άλλων, και το 1927 έλαβε πιστοποίηση κλασικής φιλολογίας. Το 1928 ολοκλήρωσε την επί υφηγεσία διατριβή του υπό την εποπτεία του Heidegger με θέμα «τη διαλεκτική ηθική του Πλάτωνος», βασισμένη στο πλατωνικό έργο: Φίληβος. Μετά τον πόλεμο, εξελέγη ο πρώτος Πρύτανης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου της Λειψίας. Από το 1947, δίδαξε στη Φρανκφούρτη και στη συνέχεια, το 1949, κλήθηκε στη Χαϊδελβέργη για να διαδεχθεί τον Καρλ Γιάσπερς. Το γεγονός ότι κατά τη ναζιστική περίοδο δεν βρισκόταν σε καλή σχέση με τους Ναζί συνέτεινε ώστε να γίνει σύντομα μια από εκείνες τις προσωπικότητες που ενέπνευσαν καθοριστικά την ακαδημαϊκή ζωή της μεταπολεμικής δυτικής Γερμανίας. Αυτό διευκόλυνε την επιστροφή στη Γερμανία «Αμερικανών μεταναστών», όπως ο Horkheimer, ο Adorno κ.λπ., Επίσης συνετέλεσε, μεταξύ άλλων, στην προώθηση της καριέρας του Habermas.

§2. Ένα από τα πιο σπουδαία έργα του για τη φιλοσοφική ερμηνευτική είναι το: Wahrheit und Methode (Αλήθεια και Μέθοδος), το λεγόμενο opus magnus. Με τη δημοσίευση αυτού του έργου ο Gadamer απέκτησε τη φήμη του θεωρητικού της σύγχρονης φιλοσοφικής ερμηνευτικής τόσο σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ευρώπη όσο και πέραν τούτης. Εδώ, η φιλοσοφική του σκέψη δεν περιορίζεται σε μια απλή ειδίκευση στην αρχαία φιλοσοφία, αλλά εκτυλίσσεται σε ενδοσυνάφεια με την πολυπλοκότητα της ερμηνευτική σκέψης, έτσι όπως τούτη-εδώ αποκρυσταλλώθηκε στη σύγχρονη εποχή.  Η δημοσίευση αυτού του βιβλίου ήταν μια καθοριστική στιγμή στην καριέρα του Γκάνταμερ. Πριν από αυτό το χρονικό διάστημα, το όνομά του ήταν ουσιαστικά άγνωστο εκτός της πατρίδας του, της Γερμανίας, και ακόμη και εκεί θεωρούνταν απλώς ένας κλασικός φιλόλογος που ειδικευόταν στην αρχαία φιλοσοφία. Το βασικό περίγραμμα του «Αλήθεια και Μέθοδος» ως θεωρητικού έργου για την ερμηνευτική συνελήφθη στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Το «Αλήθεια και Μέθοδος» προσέλκυσε αρχικά την προσοχή όσων εργάζονταν στην κοινωνική θεωρία και τη λογοτεχνική «θεωρία». Μόνο αργότερα απέκτησε την ιδιότητα του βασικού κειμένου στην παράδοση της ηπειρωτικής «φιλοσοφίας». Καθοριστικό ρόλο για τη σύνολη φιλοσοφική του εξέλιξη στα θέματα της ερμηνευτικής θεωρίας και πράξης έπαιξε η γνωριμία του με το έργο του Αριστοτέλη, εν ἔτει 1923, όταν ως μαθητής του Heidegger παρακολουθούσε σχετικό σεμινάριο του δασκάλου του με θέμα: τα Ηθικά Νικομάχεια. Πρόκειται, στ’ αλήθεια, για ένα έργο, που προσφέρει ικανή προπαιδεία γύρω από την κατανόηση και την ερμηνευτική.

§3. Η γενικότερη αριστοτελική επίδραση επί της σκέψης του Gadamer είναι μοναδική. Μια παρόμοια επίδραση άσκησε και η πλατωνική σκέψη, αλλά και το σύνολο της ελληνικής σκέψης. Από εδώ έλκουν την προέλευσή τους, υπό ένα ευρύτερο νόημα βασικές ιδέες της φιλοσοφικής ερμηνευτικής του Γερμανού φιλοσόφου: π.χ. το τι και το πώς του λόγου περί της αλήθειας της παράδοσης, η ερμηνευτική φιλοσοφία ως κληρονόμος της πρακτικής φιλοσοφίας της αρχαίας παραδόσεως, η συγχώνευση οριζόντων, η υπεροχή του πολιτικο-πρακτικού λόγου έναντι της απόλυτης κυριαρχίας της τεχνολογίας, ακόμη η δυναμική επίδραση της ιστορικής συνείδησης κ.λπ. Ως εκ τούτου, το δυναμικό εγχείρημα της φιλοσοφικής ερμηνευτικής του Gadamer δεν αποτελεί ένα δομημένο Όλο από τεχνικούς κανόνες, που θα προορίζονταν να υπαγορεύουν στις πνευματικές επιστήμες τη μέθοδο ενέργειάς τους, την πλαισιοθέτηση γενικώς της νοητικής ικανότητας. Συνεπώς δεν σχετίζεται  ̶ ούτε ασχολείται ̶  με μια εισαγωγή έξωθεν, εργαλειακής υφής, μεθοδολογίας των επιστημών του πνεύματος. Τούτο σημαίνει πως η φιλοσοφική ερμηνευτική δεν κινείται στην περιοχή του δέοντος ή των  θεωρητικών προϋποθέσεων εργασίας των εν λόγω επιστημών, κατά τρόπο που τα γνωσιακά αποτελέσματα μιας τέτοιας εργασίας να έχουν ουσιαστική εφαρμογή στην πράξη. Απεναντίας ενδιαφέρεται για «το τι συμβαίνει εκείθεν της βούλησης και της πράξης μας» (Wahrheit und Methode, σ. XVI). Υπ’ αυτή την οπτική προχωρεί πέρα από την παραδοσιακή ερμηνευτική ‒από την εποχή του Schleiermacher και ως τη δική του εποχή‒ που περιοριζόταν στη μελέτη της μεθοδολογίας, της σχετικής με την ερμηνεία και την κατανόηση. Ένας τέτοιος περιορισμός απέκοπτε την ερμηνευτική μέθοδο από το γενικότερο ζήτημα της κατανοητικής πράξης.

§4. Αντιμετωπίζοντας, από άποψη αρχής, την ερμηνευτική ως καθολικό φαινόμενο της φιλοσοφίας, ο Gadamer την τοποθετούσε στην περιοχή του Είναι, πράγμα που σημαίνει ότι τη θεωρούσε οντολογικό πρόβλημα και όχι ένα απλώς μεθοδολογικό ζήτημα. Αφορά την ίδια την ύπαρξη και όχι απλώς τον έναν ή τον άλλο τρόπο μεθοδικής στάσης· έτσι ανάγει την ίδια την κατανοητική διεργασία σε υπαρκτικο-οντολογικό τρόπο του Είναι αυτής τούτης της ουσίας [μας] ως υπόστασης. Έχοντας διέλθει μέσα και από τη χαϊντεγκεριανή σκέψη,  ο Gadamer συνδέει την ερμηνευτική σκέψη με τον θεμελιώδη κινητικό και, υπό μια ορισμένη προοπτική, κινηματικό χαρακτήρα της ίδιας της ύπαρξης· μιας ύπαρξης που τελεί σε πλήρη αποξένωση και αλλοτρίωση: πολιτισμική/πνευματική και ιστορική. Γι’ αυτό και η φιλοσοφική ερμηνευτική καλείται, όσο ποτέ άλλοτε, να ασχοληθεί όχι μόνο με επί μέρους επιστημονικά ή επιστημολογικά προβλήματα μεθόδου, αλλά και με το σύνολο της υπαρκτικής εμπειρίας του κόσμου. Στα εισαγωγικά περιγράφει τη γενική πρόθεση του βιβλίου «Αλήθεια και Μέθοδος» ως εξής:

«Στόχος του είναι να αναζητήσει την εμπειρία της αλήθειας που υπερβαίνει το πεδίο ελέγχου της επιστημονικής μεθοδολογίας, όπου κι αν αυτή συναντάται και να διερευνήσει τη νομιμότητα που της αντιστοιχεί. Έτσι, οι πνευματικές επιστήμες συγχωνεύονται με είδη εμπειρίας που βρίσκονται εκτός της επιστήμης: με την εμπειρία της φιλοσοφίας, με την εμπειρία της τέχνης και με την εμπειρία της ίδιας της ιστορίας. Όλα αυτά είναι είδη εμπειρίας στα οποία η αλήθεια, που δεν μπορεί να επαληθευτεί με τα μεθοδολογικά μέσα της επιστήμης, γίνεται γνωστή» (xxviii).

 

§5. Έτσι φέρνει στο κέντρο της ζωής και στο επίκεντρο του φιλοσοφικού λόγου την πράξη του κατανοείν ως μια συνολική και δυναμική πράξη που αγκαλιάζει όλες τις μορφές του ανθρώπινου ενεργείν και του αντίστοιχου βίου. Τούτο καθιστά ικανή την ερμηνευτική πράξη να συντελεί, ώστε να μας ομιλεί ό,τι είναι αποξενωμένο από μας ή βυθισμένο και εν πολλοίς ξεχασμένο μέσα σε μακρινές παραδόσεις ή παραμερισμένο για λόγους ιστορικούς, πολιτισμικούς κ.λπ. Ετούτη η συμβολή έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί απελευθερώνει τη σκέψη μας ‒επιστημονική, πολιτισμική, πολιτική κ.λπ.‒  αφενός από έναν στερεότυπο και νεκρό μεθοδολογισμό και αφετέρου από ύποπτες και ανυπόστατες προλήψεις για την ιστορική παράδοση του ανθρώπου, για την ιστορικότητά του δηλαδή, και για τον ίδιο τον άνθρωπο ως υπαρκτικό, ομιλητικό, διυποκειμενικό ον. Υπό μια πρώτη συνοπτική θεώρηση λοιπόν, η φιλοσοφική ερμηνευτική αντιμετωπίζει δυναμικά το ρήγμα, που παρατηρείται στον άνθρωπο, ως υποκειμενικό, διυποκειμενικό, κοινωνικο-πολιτικό και ιστορικό ον. Πρόκειται για το ρήγμα της συν-εννόησης/σχέσης-κατανόησης ανάμεσα στα ανθρώπινα υποκείμενα, ατομικά ή συλλογικά, στις γενεές ή στις διάφορες ιστορικές περιόδους. Η ερμηνευτική, ως εκ τούτου, προορίζεται να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στο οικείο και το ξένο, το σύνηθες και το ασύνηθες κ.λπ.  Το φαινόμενο της κατανόησης, κατ’ αυτό το πνεύμα, αποδεικνύεται εν έργω ότι είναι οντολογικό φαινόμενο. Γι’ αυτό και σήμερα, που η παραμορφωμένη εικόνα της κατανόησης κυριαρχεί σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης ζωής ‒επιστημονικό, πολιτισμικό, πολιτικό κ.α.‒ η υπό συζήτηση φιλοσοφική ερμηνευτική είναι αναγκαία για ένα βίο άξιο του ανθρωπίνως υπάρχειν.