NICOLO MACHIAVELLI
(1469–1527)
Κριτική θεώρηση της δημοκρατίας
χτες και σήμερα
1. Ο Μακιαβέλλι είναι ένας από τους λίγους θεωρητικούς της πολιτικής σκέψης, που είναι τόσο μακριά μας όσο και κοντά μας. Είναι μακριά μας, στο μέτρο που θεωρείται για ορισμένους βιαστικούς αναγνώστες του ως εχθρός της δημοκρατίας, ως κήρυκας της ανταγωνιστικής αντίθεσης πολιτικής και ηθικής, ως φορέας ιδεολογικών εμμονών, ως κυνικός κ.λπ. Πέραν τέτοιων εκτεταμένων παραφιλολογιών δεν παύει πάντοτε να είναι κοντά μας, με το νόημα ότι με το έργο του συμβάλλει ουσιωδώς στην προώθηση μιας εύρωστης θεωρητικής παράδοσης η οποία, ακόμη και αν μπορεί να εντοπίσει τις ρίζες της στην αρχαιότητα, έχει αναδυθεί ως ένα αρκετά ενιαίο στοχαστικό πεδίο για ανανέωση της σύγχρονης πολιτικής θεωρίας και πράξης. Στη σημερινή εποχή ειδικά, που το όπλο της πολιτικής σκέψης έχει πάθει αφλογιστία, το έργο του Μακιαβέλλι γίνεται πολλάκις θύμα μιας μεροληπτικής «επιστημονικής» ερμηνείας, όπου αντιμαχόμενες ιδεολογίες ή στρεβλές παραδόσεις πολιτικής σκέψης προσπαθούν να νομιμοποιήσουν ως αληθινές τις δικές τους οντολογικές και κανονιστικές επιλογές, προκαλώντας έτσι σύγχυση γύρω από τον δημιουργικό λόγο του Μακιαβέλλι.
2. Μια συνεπής προσέγγιση αυτού
του μεγάλου πολιτικού στοχαστή, ως προς την πρακτική της πολιτικής θεωρίας,
εξαρτάται κυρίως από την ερμηνευτική μέθοδο, που ακολουθεί κανείς. Είναι γνωστό
πως το νόημα της κανονιστικής πολιτικής θεωρίας του είναι κατά πολύ συνδεδεμένο
με την ανάλυση διαφόρων ιστορικών συμβάντων, γεγονότων, προσωπικοτήτων κ.λπ.,
προερχομένων από την αρχαία και σύγχρονη ιταλική ιστορία, αλλά με στραμμένη την
προσοχή του και προς την αρχαία Ρωμαϊκή δημοκρατία, όσο και προς την
φλωρεντινή εμπειρία της εποχής του. Αυτή-εδώ ήταν συγκλονιστική για τον
Μακιαβέλλι,, γιατί συνδεόταν με την εποχή που στην Ιταλία κυριαρχούσε ακραία
πολιτική αστάθεια, αστάθμητες συγκρούσεις και συνεχείς μεταβολές. Γενικώς
ειπείν, ο Μακιαβέλλι χρησιμοποιεί μια εξαιρετικά
ασυνήθιστη, άτυπη ιστορική μέθοδο. Δεν επιδιώκει να αναπαραστήσει την τροχιά
των παρελθοντικών γεγονότων με γραμμικό και απλό τρόπο, αλλά τροποποιεί
επιλεκτικά, παραλείπει ή επινοεί διδάγματα και γεγονότα, προκειμένου να τους
προσδώσει ένα συγκεκριμένο πολιτικό νόημα, ένα νόημα που στη συνέχεια αναδιατάσσεται
στο δικό του πλαίσιο για την επίτευξη ενός σύγχρονου πολιτικού στόχου: της
ενοποίησης και απελευθέρωσης της πατρίδας του.
3. Ποια μπορεί να είναι η
συμβολή του Μακιαβέλλι στην πολιτική θεωρία περί δημοκρατίας και πιο ειδικά περί
μιας τέτοιας που να προσβλέπει στην καθίδρυση και επαλήθευση της καθολικής
ικανότητας για δημιουργική καινοτομία. Αυτό που συγκεντρώνει την προσοχή μας,
στο παρόν σημείο, είναι ότι ο Μακιαβέλλι συντονίζει τη σκέψη του με την
αναζήτηση, στο πεδίο της πολιτικής, μιας συγκεκριμένης μορφής Δικαίου και, στη
σφαίρα της ηθικής, μιας εξίσου συγκεκριμένης οντολογικής κατανόησης του
ανθρώπου και της αντίστοιχης σχέσης του με τη μορφή, υπό την οποία μπορεί να
ευδοκιμεί η εγκόσμια ύπαρξη του ανθρώπου. Περνώντας μέσα από τα δυο πιο γνωστά
έργα του, τον Ηγεμόνα και του Λόγους για τον Τίτο Λίβιο, χωρίς να
παραγνωρίζουμε άλλα, βλέπουμε τον Μακιαβέλλι να επιχειρεί να επαληθεύσει μια
καθορισμένη –και ανθεκτικά ανοικτή– πολιτική δημιουργία, που έχει τη δική της
κανονιστική ηθική και αντίστοιχα προωθεί την ανθρώπινη ικανότητα για ένα
καινοτόμο πράττειν. Στον Ηγεμόνα μας εξοικειώνει με την
παρουσίαση μιας μορφής πολιτικής σκέψης, σύμφωνα με την οποία η λειτουργία των
μηχανισμών ενός ορισμένου τύπου καθεστώτος να συντονίζεται με τη συγκρότηση
ενός αποφασιστικού/ενεργητικού τύπου ανθρώπινης υποκειμενικότητας.
4. Αυτό που μας λέει εδώ ο Μακιαβέλλι είναι ότι δεν μπορεί να υπάρξει μια εύρυθμη λειτουργία της πολιτικής κοινωνίας χωρίς τη δημιουργική συμμετοχή του υποκειμένου. Μας λέει, με άλλα λόγια, ότι χρειάζεται να συγκεντρώνουμε την προσοχή μας στο τι σημαίνει να συγκροτεί την ύπαρξή του ο άνθρωπος ως δημιουργικό υποκείμενο. Στους Λόγους, από την άλλη πλευρά, παρουσιάζει μια άλλη μορφή πολιτικής σκέψης, η οποία σκιαγραφεί ένα είδος ή τύπο πολιτικού καθεστώτος που να είναι σε θέση να γενικεύσει το μοντέλο της ανθρώπινης υποκειμενικότητας που περιγράφεται λεπτομερώς στον Ηγεμόνα. Η μακιαβελική δημοκρατία συνδέεται, κατά ταύτα, με την πολιτική δημιουργία. Με πολιτικούς όρους μπορεί να κατανοηθεί ως η μορφή πολιτεύματος στο οποίο όλοι οι πολίτες είναι σε θέση να υλοποιήσουν τις δυνατότητές τους για την ως άνω δημιουργία. Το ότι τα προαναφερθέντα έργα ασχολούνται με διαφορετικά αντικείμενα δεν σημαίνει ότι υπάρχει ασυνάρτητη ασυνέχεια ή έλλειψη αντιστοιχίας, αλλά μάλλον αποτελεί εκδήλωση της ίδιας τους της ενότητας: Ο Ηγεμόνας ως πραγματεία για το τι σημαίνει για ένα άτομο να είναι δημιουργικό υποκείμενο, και οι Λόγοι ως πραγματεία για τη δυνατότητα σύλληψης ενός πολιτικού καθεστώτος στο οποίο αυτή η ικανότητα για καινοτομία είναι δημοκρατικά θεσμοθετημένη. Το θεωρητικό έργο του Μακιαβέλλι μπορεί έτσι να χωριστεί σε δύο μέρη. Αφενός, αναπτύσσει μια φιλοσοφική ανθρωπολογία. Αποσταθεροποιεί ριζικά όλα τα στατικά μοντέλα της ουσίας του ανθρώπου που επιχειρούν να σκιαγραφήσουν μια σταθερή δομή του, και αφετέρου ερμηνεύει την ουσία του με όρους της ικανότητας δημιουργικής διαμόρφωσης του εαυτού και του κόσμου.
5. Είναι σημαντικό να
τονίσουμε ότι ο Μακιαβέλλι είναι από τους ελάχιστους προικισμένους πολιτικούς
στοχαστές, που βλέπει την ως άνω ουσία να πραγματώνεται με την πολιτική
δραστηριότητα, δηλαδή με τη δραστηριότητα εντός της πολιτικής κοινωνίας και
προς όφελος μιας ανόρθωσης της υπόστασης της πολιτείας. Γι’ αυτό και στο έργο
του αναπτύσσει μια πολιτική οντολογία, που του επιτρέπει να σκεφτεί εκείνη τη
μορφή πολιτικής ζωής που θα μπορεί να επιβεβαιώνει τη δημιουργικότητα της
ανθρώπινης ύπαρξης. Από την αντίληψη του Μακιαβέλλι σχετικά με την καθολική
επιθυμία του ανθρώπου να αυτο-εκφράζεται δημιουργικά απορρέει η ηθική δέσμευση σε
μια μορφή δημοκρατικής πολιτείας, όπου όλοι οι πολίτες θα είναι ικανοί να
εκφράσουν την πολιτική τους βούληση. Η δημοκρατική ζωή, συνακόλουθα, κατά την
πολιτική σκέψη του Μακιαβέλλι, δεν σχετίζεται με καμιά συγκεκριμένη θεωρία γύρω
από την ικανότητα του λαού να λαμβάνει
αποφάσεις ούτε γύρω από τα ατομικά δικαιώματα
αλλά βασικά γύρω από τις δυνατότητες και προϋποθέσεις που μπορούν να
προωθούν τα ανθρώπινα άτομα προς τη δημιουργικότητα και την καινοτομία.
6. Ως προκύπτει, στην
περίπτωση του Μακιαβέλλι δεν πρέπει να προσδοκούμε μια συγκεκριμένη ανάπτυξη κάποιας
περιγραφής ή θεωρίας σχετικά με τη δημοκρατική δομή του κράτους. Στους Λόγους,
η «δημοκρατία» αναφέρεται μόνο στο πλαίσιο της κυκλικής θεωρίας των συνταγμάτων
του Πολύβιου ως «λαϊκά καθορισμένη» διακυβέρνηση και χαρακτηρίζεται ως κίνδυνος
μετάβασης σε έναν «υπερβολικά ελεύθερο» τρόπο διακυβέρνησης (1.2). Το «ελεύθερο»
δεν εξηγείται πιο διεξοδικά και μπορεί να διαβαστεί ως «απεριόριστο» ή
«αναρχικό». Ως φαίνεται στους Λόγους, ο Μακιαβέλλι δείχνει να κατανοεί
ουσιαστικά τη δημοκρατία ως «Republic=δημοκρατική
πολιτεία». Η αθηναϊκή δημοκρατία εμφανίζεται ως τέτοια «δημοκρατική πολιτεία»
(III.16). Στην περίπτωση της σχετικής πολιτικής θέσης του Μακιαβέλλι για τη δημοκρατία ισχύει ό,τι ίσχυε γενικά
πριν από τον 19ο αιώνα. Η έννοια και ο όρος δημοκρατία πρωτο-χρησιμοποιήθηκε στην αρχαία Ελλάδα και έκτοτε, έως
και σήμερα, αξιολογείται, κατά τη χρήση της, με διάφορες τροποποιήσεις ή προσαρμογές. Στον
Μακιαβέλλι αξιολογείται με βάση το κατά πόσο αποτελεί μέρος του μικτού
συντάγματος. Από μόνη της έχει ισχυρή αξιολογική ισχύ σε πολύ μικρές κοινότητες
όπως η αρχαία Αθήνα. Η Φλωρεντία, απεναντίας, από μόνη της θα ήταν ένα
υπερβολικά μεγάλο εδαφικό κράτος για μια «δημοκρατία».
7. Στους Λόγους, ο όρος
«δημοκρατία-δημοκρατική πολιτεία» δεν αναφέρεται σε κάποια αφηρημένη έννοια,
μια ιδέα ή έναν ανύπαρκτο αλλά επιθυμητό τόπο με σκοπό την οικοδόμηση μιας
ουτοπικής πολιτείας. Αντιθέτως, αναφέρεται πάντα σε έναν συγκεκριμένο τόπο και
σε μια ιστορικά καθορισμένη πρακτική μορφή της ζωής. Η σύγκριση μεταξύ διαφόρων
μορφών διακυβέρνησης (δημοκρατίες και ηγεμονίες, αλλά και αυτοκρατορίες ή
βασίλεια) που κάνει ο Μακιαβέλλι στα γραπτά του περιλαμβάνει πάντα
συγκεκριμένες ιστορικές μορφές, όχι ουτοπικές ιδέες ή αφαιρέσεις. Στο ως άνω
έργο, για παράδειγμα, ο συγκεκριμένος όρος: δημοκρατία αναφέρεται στην αρχαία Ρωμαϊκή δημοκρατία και τη
Φλωρεντινή δημοκρατία ή και σε άλλες παρόμοιες ιστορικές πραγματικότητες. Όπως
κάθε πολίτευμα, έτσι και κάθε μορφή δημοκρατίας έχει έναν ξεχωριστό τρόπο ζωής,
ο οποίος χαρακτηρίζεται από τη συνολική της οργάνωση, δηλαδή το «σύνταγμα» της.
Αυτό το σύνταγμα αφορά όχι μόνο νόμους αλλά και θεσμούς, έθιμα, συνήθειες,
ηθικές και θρησκευτικές αρχές, έθιμα, πεποιθήσεις, η γλώσσα, τα δικαστικά
σώματα, τα οικονομικά και ο στρατός ή ακόμη κι οποιαδήποτε άλλη συγκεκριμένη
πρακτική που ορίζει τον τρόπο ζωής σε μια συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα.
8. Σύμφωνα με τον Μακιαβέλλι,
η Φλωρεντία, ας πούμε, εφαρμόζει τον «ελεύθερο και πολιτισμένο-αστικό τρόπο
ζωής», που ταυτίζεται με τη δημοκρατική
οργάνωση της πόλης από το 1494 έως το 1512. Έμβλημά της ήταν η Αίθουσα του Μεγάλου
Συμβουλίου που εγκαινιάστηκε το 1496. Ο «ελεύθερος και πολιτισμένος-αστικός
τρόπος ζωής» είναι «μια συλλογική τάξη που βασίζεται στη συμμετοχή ενός μεγάλου
μέρους του πληθυσμού της πόλης», αλλά είναι επίσης «θέμα εθίμων». Βέβαια, ο
Μακιαβέλλι δεν θεωρεί τον «ελεύθερο και πολιτισμένο-αστικό τρόπο ζωής» της
Φλωρεντίας ως ιδανικό ή τέλειο τρόπο ζωής. Και τούτο αποδεικνύεται από τις
πολυάριθμες κριτικές που απευθύνει στη δημοκρατία και τους μηχανισμούς της,
Θεωρεί πως η ύπαρξη συντάγματος δεν είναι προνόμιο των δημοκρατιών. Ακόμη και τα
πριγκιπάτα και τα βασίλεια, για παράδειγμα, έχουν τα συντάγματά τους, αλλά οι
δημοκρατίες χαρακτηρίζονται από ένα μικτό σύνταγμα. Η ιδέα του μικτού
συντάγματος απασχολεί συστηματικά τον Μακιαβέλλι: ξεκινάει τη σχετική του
ανάλυσή ήδη στον Ηγεμόνα, όπου κάνει λόγο, μεταξύ τόσων άλλων, για τα πριγκιπάτα
και συνεχίζει στους Λόγους, όπου δίνει ιδιαίτερη προσοχή στη σύγκριση μεταξύ των
συνταγμάτων της αρχαίας δημοκρατίας της Ρώμης και άλλων αρχαίων και σύγχρονων πολιτικών
πραγματικοτήτων, όπως η περίπτωση της Φλωρεντίας, της Σπάρτης, της Βενετίας,
της Αθήνας και των ελβετικών κοινοτήτων.
9. Ο Ηγεμόνας είναι αποκαλυπτικός
συνταρακτικών αληθειών για την πολιτική ισχύ, για τον κυβερνήτη
(ηγεμόνα-εξουσιαστή) και τον υπήκοο/τον εξουσιαζόμενο. Χαρακτηριστικό είναι το
ξεκίνημά του:
«Όλα τα κράτη, όλες οι εξουσίες που
είχαν και έχουν κυριαρχία πάνω στους ανθρώπους ήταν και είναι είτε δημοκρατίες
είτε ηγεμονίες».
Αυτό το είτε – είτε παραπέμπει σε μια διχοτομία, που ανάγει την καταγωγή της
στην ιστορική πραγματικότητα της Ρώμης. Λαμβανόμενη ως σημείο αναφοράς από τον
Μακιαβέλλι, αυτή η διχοτομία αναλύεται από την ιδιαίτερη οπτική γωνία των
μικτών μορφών που την ανακαλούν και τη διαλύουν. Ο Μακιαβέλλι δεν σκιαγραφεί
έναν άκαμπτο δυϊσμό, αλλά υπενθυμίζει ότι αυτές οι δυο μορφές είναι
καθοριστικές, επειδή, κατά τη γνώμη του, όλες οι πολιτικές μορφές, απλές και
μικτές, προέρχονται από αυτές. Επίσης δεν τάσσεται υπέρ ενός συγκεκριμένου
μοντέλου δημοκρατίας, αλλά βασικά αναφέρεται στη δημοκρατία, όταν θέλει να
ασκήσει μια ορισμένη κριτική. Κυρίως, η κριτική του τείνει, ως φαίνεται, προς την
άποψη ότι η επικράτηση της δημοκρατίας οδηγεί στην εξασθένηση, στην αποδόμηση, της
δυνατότητας να επιβάλλονται κανονιστικές αξιώσεις. Η κριτική του Μακιαβέλλι σε
πιθανές μορφές δημοκρατίας, στις εποχές μας
επαληθεύεται πέρα ως πέρα, αν αποτιμήσουμε συγκεκριμένα τη σημερινή
πραγματικότητα της δημοκρατικής νομιμότητας.
10. Η σύγχρονη δημοκρατία πλήττεται,
καθ’ όλη της την ουσία, από την παρακμιακή λειτουργία της πολιτικής
εκπροσώπησης και από την άνοδο στην εξουσία των πιο σαθρών και ασήμαντων μετριοτήτων.
Αυξανόμενα στοιχεία μαρτυρούν ότι οι εκλογές, ακόμη και οι «ελεύθερες και
δίκαιες», δεν αναδεικνύουν σε αξιώματα άτομα που ανταποκρίνονται ιδιαίτερα στις
υψηλές προσδοκίες των ψηφοφόρων τους ούτε στις αξιακές απαιτήσεις του κοινού
Καλού. Επιπλέον, οι λεγόμενες δημοκρατικές κυβερνήσεις φαίνεται να είναι όλο
και πιο επιρρεπείς στον λαϊκισμό, ο οποίος είναι δίδυμος αδελφός του φασισμού
και συνάμα ενός αναρχικού χάους, όπου αδίστακτοι διεκδικητές της εξουσίας ανταγωνίζονται,
πίσω από επίπλαστες ιδεολογίες,. Και εμποδίζουν το άνοιγμα στα πιο ικανά μέλη
της κοινωνίας να ασκούν πραγματική επιρροή στη νομοθεσία και στη χάραξη
πολιτικής. Αντί να διευκολύνουν τη λαϊκή διακυβέρνηση, οι εκλογικές δημοκρατίες
φαίνεται να επιτρέπουν και ίσως ακόμη και να ενθαρρύνουν τις πολιτικές και
οικονομικές ελίτ να πλουτίζουν εις βάρος του κοινού και να καταπατούν την
ελευθερία των απλών πολιτών. Η αδυναμία των πολιτών να ελέγχουν τη συμπεριφορά
των δημόσιων αξιωματούχων και να αντισταθμίζουν την εξουσία και τα προνόμια των
πλουσίων αποτελεί σοβαρή απειλή για την ποιότητα της πολιτικής εκπροσώπησης. Η
έλλειψη τούτης της ποιότητας δεν είναι τυχαίο σύμπτωμα μιας επί μέρους μορφής δημοκρατίας,
αλλά δομικό ελάττωμα της δημοκρατίας εν γένει· γι’ αυτό και αποδυναμώνονται
πλήρως οι κάθε είδους συνθήκες δημοκρατικής ελευθερίας και ισότητας. Απ’ αυτή
την άποψη, η οξυδερκής ανάλυση παλαιοτέρων μορφών δημοκρατίας από τον Μακιαβέλλι
συμβάλλει τα μέγιστα στην ανανέωση της σημερινής μας αντίληψης για τη
δημοκρατία. Τούτη η ανανέωση δεν μπορεί να σχετίζεται με ποικίλες
φαντασιογενέσεις της δημοκρατίας, με κενές κι αφηρημένες ιδέες ή με αντίστοιχες
ιδεοληψίες, αλλά με συγκεκριμένα βήματα, που θα καλλιεργούν την πολιτική
συνείδηση του λαού, θα επανεξετάζουν συνταγματικές καινοτομίες με ανάλογες
θεσμικές τεχνικές και θα κατορθώνουν τελικά να συντρίβουν στη ρίζα τους τις πολιτικές,
ιδεολογικές, νομοθετικές, εκτελεστικές κ.λπ. αυθαιρεσίες των εκάστοτε επίδοξων
εξουσιαστών.
.
