Η
ιστορία της Ατλαντίδας
Και
Η
διαχρονική της σημασία
1.
Η ιστορία της Ατλαντίδας είναι από τις λίγες που έχουν εξάψει ανεπανάληπτα τη
λαϊκή φαντασία και εξακολουθεί να γοητεύει έως σήμερα τους ανθρώπους. Γενικώς η
ιστορία της συνδέεται με το απέραντο νησί, που διακρίνεται για τον αρχαίο αλλά
εξαιρετικά προηγμένο πολιτισμό· έναν πολιτισμό που εξαφανίστηκε στα βάθη του
Ατλαντικού Ωκεανού. Η Ατλαντίδα είναι τόσο διάσημη που πολλοί άνθρωποι
υποθέτουν ότι ο θρύλος της βασίζεται σε μια αφθονία πηγών, οι οποίες απαντούν
στη λογοτεχνία διαφόρων χωρών και εποχών. Στην πραγματικότητα, αυτό δεν ισχύει.
Η ιστορία της Ατλαντίδας προέρχεται από μια πηγή, μόνο απ’ αυτή του Πλάτωνα.
2. Ο
φιλόσοφος σκιαγράφησε την ιστορία σε έναν από τους ύστερους διαλόγους του, τον Τίμαιο,
και άρχισε να την αφηγείται πλήρως στο ημιτελές συμπλήρωμά του, τον Κριτία.
Πριν από τον Πλάτωνα δεν αναφέρεται κανένας συγγραφέας (Ησίοδος, Ηρόδοτος κ.α) στην
Ατλαντίδα. Οποιεσδήποτε μεταγενέστερες αρχαίες αναφορές (Πρόκλος, Πλούταρχος,
Στράβων) βασίζονται στη δική του αφήγηση. Η ιστορία της Ατλαντίδας πηγάζει
αποκλειστικά από τον Πλάτωνα. Ισχύει πραγματικά ότι η Ατλαντίδα αποτελεί πλατωνική
επινόηση (έναν από τους πολλούς φιλοσοφικούς του μύθους) και όχι καταγραφή
πραγματικών ιστορικών συμβάντων. 3. Όσο τώρα για Πλάτωνα, το ερώτημα είναι, αν
πήρε την ιστορία από κάποια πηγή που έχει πλέον χαθεί για εμάς ή τη δημιούργησε
ο ίδιος; Κι αν τη δημιούργησε ο ίδιος, είχε
άραγε υπόψη του κάποιο πραγματικό/ιστορικό μοντέλο; Η παρουσίαση του Πλάτωνα
είναι ιδιαίτερα αμφίσημη και προσφέρει αντικρουόμενες ενδείξεις σχετικά με το
καθεστώς και τη βάση της. Πολλοί σύγχρονοι αναγνώστες του Πλάτωνα υπέθεσαν ότι
η ιστορία έπρεπε να έχει μια πραγματική βάση και προσπάθησαν να «ανακαλύψουν»
την Ατλαντίδα σε ένα εξαιρετικά ευρύ φάσμα τοποθεσιών. Ωστόσο, οι μελετητές του
Πλάτωνα, αρχαίοι και σύγχρονοι, γενικά πιστεύουν ότι η ιστορία αποτελεί
επινόηση του Πλάτωνα και ότι βασίζεται πρωτίστως στις δικές του φιλοσοφικές
ιδέες, ακόμη κι αν κάνει νύξεις σε ιστορικό ή μυθολογικό υλικό για τον σκοπό
αυτό. Υπήρξε μια περίοδος (από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως τα τέλη της
δεκαετίας του 1970), κατά την οποία ορισμένοι μελετητές εξέτασαν την ιδέα αν η
ιστορία της Ατλαντίδας βασιζόταν σε αναφορές για την ηφαιστειακή έκρηξη στη
Θήρα στα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., η οποία, με βάση υποθέσεις, είχε
τερματίσει τον πρώιμο αλλά προηγμένο πολιτισμό της Μινωικής Κρήτης. 4.
Ωστόσο,
αυτή η κατεύθυνση έρευνας έχει, σε μεγάλο βαθμό, εγκαταλειφθεί. Παρόλο που
υπήρξε αρκετά εκτενής ακαδημαϊκή συζήτηση για την ιστορία της Ατλαντίδας τις
τελευταίες δεκαετίες, αυτή έχει επικεντρωθεί στην ερμηνεία της παρουσίασης της
ιστορίας από τον Πλάτωνα, με την παραδοχή ότι πρόκειται για δική του επινόηση
και ότι τα κίνητρά του για τη σύνθεσή της, όπως και ο σκοπός του, ήταν
φιλοσοφικά. Είναι αλήθεια πως ο Πλάτων
προσδίδει στην αφήγησή του στοιχεία που θα μπορούσε κάποιος να τα δεχτεί ως
πιθανόν πραγματικά, όπως αρχαιολογική παλαιότητα, αιγυπτιακή προέλευση κ.λπ.
Τούτο τον βοηθάει να κάνει πιο άμεσες, πειστικές και ευέλικτες τέτοιες φιλοσοφικές
αφηγήσεις, κάτι που δεν θα μπορούσε να επιτύχει αποκλειστικά με τον διαλεκτικό λόγο. 5.
Η
λειτουργία του φιλοσοφικού μύθου της Ατλαντίδας είναι παρόμοια μεν με
εκείνες των άλλων πλατωνικών μύθων, αλλά διαφέρει κατά τούτο: εδώ πρόκειται για
έναν μύθο, ηθικο-πολιτικής και ιστορικής υφής. Με τούτο το μύθο, όπως γενικώς
βέβαια και με τους άλλους, ο Πλάτων κατορθώνει να αναπλάθει το υλικό, κατά
τρόπο που να καθιστά ορατές αληθινές πραγματικότητες, που δεν περιορίζονται
απλώς στον χώρο της έλλογης απόδειξης. Αν ο λόγος απευθύνεται αποκλειστικά στο
λογιστικό μέρος της ψυχής, ο μύθος, εδώ η απώτατη προϊστορία της Ατλαντίδας,
κινητοποιεί ολόκληρο το θυμοειδές, ενεργοποιεί τη φαντασία, καλλιεργεί το
συναίσθημα, χωρίς σίγουρα να αποκόπτεται απόλυτα
από τον ορθό λόγο, από το συνολικό φιλοσοφικό διαλέγεσθαι. Απεναντίας, με τον
μύθο της Ατλαντίδας, ο Πλάτων μετατρέπει τις ύψιστες θεωρήσεις του περί υγιούς
πολιτείας, στο έργο του Πολιτεία, σε αισθητές αναπαραστάσεις ενός εν
δράσει πολιτικού και ηθικού γίγνεσθαι. 6. Η ιδανική πολιτεία, που στην Πολιτεία τη γνωρίζουμε ως μια αμιγώς νοητική σύλληψη, με τον μύθο της
Ατλαντίδας (στον Τίμαιο και τον Κριτία) τίθεται σε κίνηση και δοκιμάζεται μέσα
στον πρακτικό κόσμο της ιστορικής πραγματικότητας. Στην
αρχή του Τίμαιου (17c–19b), ο Σωκράτης προσφέρει μια σύνοψη των
περισσότερων από τα κύρια χαρακτηριστικά της ιδανικής πολιτείας στην Πολιτεία.
Αυτά περιλαμβάνουν τον θεσμό μιας μεγάλης στρατιωτικής τάξης, της τάξης των
φυλάκων, που ζει χωριστά από τον υπόλοιπο πληθυσμό, αλλά εξαιρούν τη σημαντική
και καινοτόμο ιδέα ότι αυτή η πολιτεία θα πρέπει να κυβερνιέται από φιλοσόφους.
Στη συνέχεια, ο Σωκράτης ζητάει από τους συνομιλητές του να αφηγηθούν μια
ιστορία που θα εικονογραφεί τον χαρακτήρα αυτού του ιδεώδους, αναπαριστώντας το
σε κάποια μεγάλη δράση, όπως έναν πόλεμο με έναν άξιο αντίπαλο (19b–20c). 7.
Αυτό
που προφανώς φαίνεται να τίθεται εδώ είναι μια αφηγηματική επινόηση της ιστορίας,
βασισμένη σε άφθονο πλούτο φιλοσοφικών ιδεών· ένας πλούτος με πολλά
παραδείγματα διαφορετικών ειδών. Ο Κριτίας αναλαμβάνει αυτό το έργο και
προτείνει να αφηγηθεί μια ιστορία, για την οποία ισχυρίζεται ότι βασίζεται σε
ιστορικά γεγονότα. Πρόκειται για την ιστορία μιας πολύ αρχαίας σύγκρουσης (πάνω
από 9.000 χρόνια νωρίτερα) ανάμεσα στην αρχαία Αθήνα και τη θαλάσσια
αυτοκρατορία της Ατλαντίδας, στην οποία η Αθήνα νίκησε έναν πολύ μεγαλύτερο
αντίπαλο, πριν ολόκληρο το νησί της Ατλαντίδας καταποντιστεί στη θάλασσα από
σεισμούς και κατακλυσμούς. Στην αναδιήγηση αυτής της ιστορίας, ο Κριτίας βάζει
την αρχέγονη Αθήνα να υποδύεται τον ρόλο της ιδανικής πολιτείας του Σωκράτη,
ενώ η Ατλαντίδα λειτουργεί ως ο τρομερός αλλά ηττημένος εχθρός της (20c–26e). 8.
Ένα πρώτο φιλοσοφικό νόημα, που συνάγεται από τις σχετικές αφηγήσεις, είναι το
πέρασμα από τη θεωρητική αμεταβλησία, ακινησία της ιδανικής πολιτείας σε μια
κινητική κατάσταση άμεσης δράσης, δοκιμασίας, ανάληψης αγώνα για επικράτηση
έναντι άλλων δυνάμεων κ.λπ. Μια τέτοια κατάσταση π.χ. μπορεί να είναι και ο
πόλεμος. Αυτό λοιπόν που έχει πρακτική σημασία με την πολύτροπη κινητική
κατάσταση είναι ότι καταδεικνύεται η πολιτική, ηθική ή και στρατιωτική υπεροχή της
αθηναϊκής πολιτείας. Αν ο Σωκράτης προσδοκά έναν φιλοσοφικό μύθο, που μπορεί να
εκφράσει μια αφηρημένη αλήθεια, ο Κριτίας παρουσιάζεται ως πιο συγκεκριμένος:
υποστηρίζει για την αφήγησή του ότι δεν είναι μυθοπλασία αλλά πραγματική
ιστορία (ἀληθὴς λόγος), συνδέοντας έτσι το ιδεώδες με την
εθνική/προγονική μνήμη της Αθήνας. Γι’ αυτό ο Σωκράτης δέχεται πρόθυμα την περί
πραγματικής ιστορίας αφήγηση εκ μέρους του Κριτία, κάτι που συντελεί ώστε η
Αθηναϊκή πολιτεία να δείχνεται ότι στηρίζεται αποκλειστικά στη σωφροσύνη, την
πειθαρχία και την εσωτερική της αρμονία, καταβάλλοντας έτσι μια υπερδύναμη με
απέραντους υλικούς πόρους: η ηθική τάξη υπερισχύει της υλικής ισχύος. 9. Ακόμη πιο εκπληκτική είναι η επόμενη κίνηση του
Κριτία, όταν εξηγεί ότι της δικής του ιστορίας θα προηγηθεί μια έκθεση από έναν
άλλο ομιλητή, τον Τίμαιο, σχετικά με την προέλευση του σύμπαντος και του
ανθρώπινου γένους, θεωρούμενου ως μέρους του σύμπαντος (26e–27b). Αυτή η μακρά
εκτενής έκθεση καλύπτει το υπόλοιπο μέρος του Τιμαίου (27c–92c).
Πρόκειται για μια εξαιρετικά διάσημη εξιστόρηση, η οποία έχει αναλυθεί
διεξοδικά τόσο στην αρχαιότητα όσο και στους νεότερους χρόνους. Όχι σπάνια έχει
εξεταστεί ανεξάρτητα από την ιστορία της Ατλαντίδας. Ωστόσο κάποιες πρόσφατες
μελέτες έχουν εξετάσει και τα δύο μέρη, διερευνώντας τις συνέπειες που έχει το
καθένα για την κατανόηση του άλλου. 10. Ο Κριτίας αναλαμβάνει τον ρόλο του
κύριου ομιλητή στον Κριτία και ξεκινά να διηγείται την ιστορία του
μεγάλου πολέμου που είχε σκιαγραφήσει στον Τίμαιο. Η προσοχή του
εστιάζεται στην ανάδειξη των διαφορετικών χαρακτήρων των δύο κρατών με
ποικίλους τρόπους. Αυτοί περιλαμβάνουν αναφορές στο φυσικό περιβάλλον (φυσικό
και δομημένο), την πολιτική και στρατιωτική οργάνωση και, στην περίπτωση της
Ατλαντίδας, τα δημόσια κτίρια και άλλες υλικές υποδομές, όπως διώρυγες, τάφρους
και δρόμους. Στο τέλος αυτής της εισαγωγικής περιγραφής, ο Κριτίας ετοιμάζεται
να αφηγηθεί την ιστορία του μεγάλου πολέμου μεταξύ αυτών των δύο κρατών· αλλά
τότε, όλως παραδόξως, διακόπτει απότομα στη μέση της πρότασης. Σε αυτό το
σημείο, η ιστορία της Ατλαντίδας φτάνει στο τέλος της (Κριτίας
106a–121c). 11. Στους δυο υπό συζήτηση διαλόγους: Τίμαιο
και Κριτία, ο Πλάτων φωτίζει βασικά ζητήματα της φιλοσοφικής του δραματουργίας:
αντιπαραθέτει δυο διαφορετικά μοντέλα πολιτείας, την Αθήνα και την Ατλαντίδα, για
να δείξει την ανωτερότητα και της διάρκεια της πνευματικής υπεροχής έναντι της κοσμικής
υλικότητας. Η αρχέγονη Αθήνα ενσαρκώνει το μέτρο, τη φρόνηση, την αρετή
καθώς και τη λιτότητα, ενώ η Ατλαντίδα ενσαρκώνει κυρίως τον υλικό
πλούτο, την τεχνολογική υπεροχή, την υλική ισχύ, τα οποία όμως δεν αρκούν για
να αποτρέψουν την ηθική της παρακμή, την ύβριν και τελικά την πτώση της. Παρόμοια
παραδείγματα κρατικών οντοτήτων ή πολιτικών συλλογικοτήτων έχουμε και στη
σύγχρονη εποχή, όπου η υλική ισχύς της πολιτικής κοινότητας χωρίς τα αναγκαία
ηθικά και πνευματικά θεμέλια δεν μπορεί να επικρατήσει με τίποτα. Περίτρανο
παράδειγμα, ας πούμε, η πρώην Σοβιετική Ένωση, η οποία κατέρρευσε σαν χάρτινος
πύργος, παρά την κραταιά στρατιωτική της ισχύ. Αιτία: η ολική σήψη του
καθεστώτος, λόγω ψευδούς ιδεολογίας και έλλειψης αυθεντικής πολιτικής αρετής.
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και εντός της Ελλάδας με τις καθεστωτικές δυνάμεις της ψευδο-«αριστεράς»,
που ενσαρκώνει με μοναδική «τέχνη» το πολιτικό και ιδεολογικό ψεύδος και ορέγεται
την εξουσία για την εξουσία. Το ίδιο περίπου συνέβη και με την Αθήνα της εποχής
του Περικλή, η οποία κατέρρευσε ολοσχερώς με τον Πελοποννησιακό πόλεμο, γιατί
από δημοκρατία, δηλαδή από κράτος=πολιτεία του Δήμου, μετατράπηκε σε
ιμπεριαλιστική «δημοκρατία». 12. Ο Πλάτων προτάσσει στον Τίμαιο την κοσμογονία
και μετά παρουσιάζει την ιστορική αφήγηση του Κριτία. Τούτο έχει ιδιαίτερη
φιλοσοφική σημασία, καθώς ο φιλόσοφος, με αυτό τον τρόπο, θέλει να δηλώσει πως
μια αληθώς ευνομούμενη πολιτεία (η ιδεώδης πολιτεία) οφείλει να χαρακτηρίζεται
για την τάξη, τη συμμετρία και την αρμονία, κυριολεκτικά και μεταφορικά, έτσι όπως
ακριβώς την ενσαρκώνει η ίδια η δομή του σύμπαντος. Η αντιπαράθεση, επομένως,
ανάμεσα στην Αρχαία (Προϊστορική) Αθήνα και στην Ατλαντίδα δεν θα πρέπει να
διαβάζεται ως ένας απλώς γοητευτικός ή περιπετειώδης μύθος, αλλά ως μια ζωντανή
εφαρμογή της φιλοσοφίας γύρω από την ιδανική πολιτεία, που ανέπτυξε ο Πλάτων στο κορυφαίο του έργο: την
Πολιτεία. Σε αντίθεση προς την Αρχαία/Προϊστορική Αθήνα που αποτελεί
έμψυχο παράδειγμα της ιδεώδους πολιτείας, με τη λειτουργική-απλή αρχιτεκτονική
και τον σεβασμό του φυσικού σύμπαντος, η Ατλαντίδα αντιπροσωπεύει το μοντέλο
της ανεξέλεγκτης, υλιστικής και ιμπεριαλιστικής θαλασσοκρατίας που καταλήγει
στην ηθική σήψη. Απόλυτη κατασπάραξη της φύσης: ομόκεντροι κύκλοι γης και
θάλασσας, τεράστιες διώρυγες, γέφυρες και πολυτελείς ναοί. Η αρχιτεκτονική της μαρτυρεί
αλόγιστη τεχνολογική κυριαρχία πάνω στον φυσικό κόσμο, αλαζονική διάθεση
αλλοίωσης της φυσικής τάξης. 13. Συμπερασματικά: «Πόλεμος πατήρ πάντων …»
(Ηράκλειτος). Ο πόλεμος/η σύγκρουση Αθήνας και Ατλαντίδας παραπέμπει στην αέναη
μάχη και διαμάχη μεταξύ του Λόγου, της Αρετής και του Άλογου, του Πλούτου.
Η ακατάβλητη ισχύς μιας πολιτείας δεν μπορεί να βασίζεται απλώς στον
στρατιωτικό εξοπλισμό, αλλά και στο φρόνημα των πολιτών, στην ενάρετη συνοχή τους
και την αντίστοιχη σωφροσύνη τους. Αυτό έδειξε και ο Ελληνο-Ιταλικός πόλεμος
του 1940. Γενικώς: όπως καταστράφηκε η Ατλαντίδα, επειδή δεν διέθετε τις
πιο πάνω αρετές πέραν της τεχνολογίας και της στρατιωτικής υπεροχής, έτσι
καταστρέφεται διαχρονικά και κάθε χώρα που χάνει την ψυχή της, γιατί σήπεται
μέσα στον υλικό πλούτο και στην
αλαζονεία της εξουσίας, στην υλική κυριαρχία ως αυτοσκοπό.
