Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

Hans Jonas: Η Aρχή της Eυθύνης στην εποχή μας


 

Χανς Γιόνας

(1903‒1993)

 

Ο Γνωστικισμός και η Αρχή της Ευθύνης

 

§1. Πριν από μερικές ημέρες κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Διανόηση το βιβλίο του Στέφανου Ροζάνη με τίτλο: Ο Γνωστικισμός και η Σκιά του. Το πνευματικό φαινόμενο του Γνωστικισμού έχει μακρά ιστορία και πολύπλευρη ανάπτυξη. Το εγχείρημα, συνεπώς, του ορισμού του δεν είναι ένα εύκολο εγχείρημα, καθώς η ουσία του Γνωστικισμού απαιτεί μια ιδιαίτερη σύλληψη της ανθρώπινης ύπαρξης σε άρρηκτο συνδυασμό με το θείο. Η ορθολογική σκέψη αλλά και οποιαδήποτε κανονιστική διδασκαλία ή θεωρία δεν μπορεί να εισδύσει στα ενδότερα βάθη του Γνωστικισμού, γιατί η πεμπτουσία αυτού του πνευματικού φαινομένου συνάπτεται με τον “άγνωστο” εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου και ενδημεί στις εσωτερικές και εξωτερικές πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης ως “Γνώση”. Πρόκειται στην πράξη για μια άμεση, βιωματική, εσωτερική αποκάλυψη. Ο συγγραφέας αποσαφηνίζει, στις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου, ότι ο Γνωστικισμός συνιστά ένα πολυστρωματικό φαινόμενο, μια οντολογική ροή του πνεύματος, όπου συμπλέκονται ο εσωτερισμός, ο μυστικισμός και οι ετερόδοξες θρησκευτικές παραδόσεις, όπως η ιουδαϊκή Καμπάλα, καθιστώντας αδύνατη τη σύλληψή του μέσω της τυπικής εννοιολογικής οριοθέτησης. Υπ’ αυτό το πρίσμα απορρίπτει συλλήβδην την υποταγή του ανθρώπου σε εξωτερικά δόγματα και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για λύτρωσή του μέσα από την αφύπνιση του θείου σπινθήρα ‒σύμφωνα με τον Γιόνας‒ που φέρει μέσα του εγγενώς ο άνθρωπος.

§2. Κεντρικός άξονας της ερμηνείας του Στ. Ροζάνη είναι η διαπίστωση ότι η υλική πραγματικότητα αποξενώνει πλήρως την υπαρξιακή αυθυπαρξία του ανθρώπου. Αυτή η υλική πραγματικότητα είναι κατασκευή ενός κατώτερου θεού, ενώ ο γνωστικός Θεός παραμένει ένας ριζικά υπερβατικός/άγνωστος Θεός (Deus absconditus), ξένος στον φθαρτό κόσμο. Ο μόνος τόπος, όπου μπορεί να αποκαλυφθεί αυτός ο άγνωστος Θεός, δηλαδή ο γνωστικός Θεός, είναι η βαθύτερη εσωτερικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ακριβώς σε αυτό το σημείο, ο Στ. Ροζάνης ανιχνεύει την ενδότερη σχέση του αρχαίου Γνωστικισμού με τη νεωτερική φιλοσοφία, τη θεολογία και την ψυχανάλυση, παραλληλίζοντας την εσωτερικότητα του γνωστικού υποκειμένου με το χαϊντεγκεριανό Dasein: την ύπαρξη που είναι “ριγμένη” και “εξόριστη” μέσα σε έναν αλλοτριωμένο,  ανοίκειο κόσμο και αναζητά την αυθεντικότητά της. Στο επίπεδο της θεολογίας παρακολουθεί τη σκέψη του Rudolf Bultmann (Ρούντολφ Μπούλτμαν), η οποία απομυθοποιεί τη χριστιανική παράδοση και δίνει έμφαση στην υπαρξιακή συνάντηση του ανθρώπου με τον λόγο του Θεού. Όσο δε για το ψυχαναλυτικό επίπεδο εστιάζει το ενδιαφέρον του στη θέση του Carl Jung (Καρλ Γιουνγκ), σύμφωνα με την οποία οι γνωστικοί μύθοι ερμηνεύονται ως αρχέτυπα του συλλογικού ασυνείδητου στη διαδικασία της εξατομίκευσης.

§3. Ιδιαίτερη βαρύτητα, για την αξία του υπό συζήτηση βιβλίου, έχει η σύνδεση της θεώρησης του συγγραφέα για τον αρχαίο Γνωστικισμό με τη φιλοσοφική εξέλιξη της σκέψης του Χανς Γιόνας: από τον Γνωστικισμό στην αρχή της ευθύνης. Μια συνολική έκθεση των βασικών αρχών της σχετικής φιλοσοφικής πορείας του Γιόνας βρίσκεται στην Εισαγωγή του έργου. Τίτλος της Εισαγωγής: Hans Jonas: Από τον Γνωστικισμό στην Ηθική της Ευθύνης. Συγγραφέας: ο Δημήτρης  Τζωρτζόπουλος. Τούτη η  εισαγωγή, μεθερμηνεύοντας το γενικό πνεύμα του έργου για τον Γνωστικισμό του Ροζάνη, διερευνά την αδιάσπαστη πνευματική ενότητα του έργου του Χανς Γιόνας, συνδέοντας τις αρχικές του ιστορικοφιλοσοφικές μελέτες για τον αρχαίο Γνωστικισμό με τη θεμελίωση μιας σύγχρονης, παγκόσμιας ηθικής της τεχνολογίας. Τα ερωτήματα που έθεσε από τη δική του σκοπιά ο αρχαίος Γνωστικισμός ποιοτικά είναι τα ίδια με τα ερωτήματα που θέτει η νεωτερική εποχή σε σχέση με την οικολογική κρίση και την τεχνολογική αλλοτρίωση. Ο Γιόνας ερμήνευσε τον αρχαίο Γνωστικισμό  ως μια πρωτοφανή έκρηξη μηδενισμού και δυϊσμού στην ιστορία: ο άνθρωπος βιώνει τον εαυτό του ως «ξένο» σε έναν αδιάφορο ή εχθρικό κόσμο, αποκομμένος από τη φύση. Στον σύγχρονο τεχνολογικό πολιτισμό διακρίνει μια νέα, εκκοσμικευμένη μορφή αυτού του αρχαίου γνωστικού αισθήματος για την αποκοπή από τη φύση.

§4. Αν οι αρχαίοι Γνωστικοί απάντησαν στην κοσμική αποξένωση με την απόδραση από την ύλη, ο Γιόνας προτείνει την αντίθετη οδό. Απέναντι στην απειλή της αυτοκαταστροφής της ανθρωπότητας από την ανεξέλεγκτη τεχνολογία, διατυπώνει στο εμβληματικό έργο του Η Αρχή της Ευθύνης (Das Prinzip Verantwortung) μια ριζικά νέα Ηθική. Η ως άνω Εισαγωγή εξηγεί περαιτέρω τη μετάβαση από τις παραδοσιακές ηθικές (που αφορούσαν το «εδώ και τώρα» των διαπροσωπικών σχέσεων) σε μια Ηθική με πλανητική και μελλοντική διάσταση. Η νέα ηθική προσταγή/προστακτική του Γιόνας, υπό τη μορφή μιας νέας αναδιατύπωσης της γνωστής καντιανής προσταγής/προστακτικής, συνοψίζεται στο περίφημο αξίωμα:

«Πράττε έτσι ώστε τα αποτελέσματα της δράσης σου να μην καταστρέφουν την προϋπόθεση για τη μελλοντική συνέχιση της αυθεντικής ανθρώπινης ζωής επί της Γης»[1].

Η σκέψη του Χανς Γιόνας τελικά αναδεικνύεται ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Ο αρχαίος Γνωστικισμός λειτούργησε ως διαμεσολαβητικός παράγοντας για τη διάγνωση της νεωτερικής πνευματικής κρίσης, ενώ η Αρχή της Ευθύνης αποτελεί το αναγκαίο θεραπευτικό αντίδοτο για την επιβίωση της ανθρωπότητας. Με βάση τις νέες αρχές αυτού του έργου του, η σύγχρονη τεχνολογία είναι εκείνη η κυρίαρχη δύναμη σήμερα, που αλλάζει δραματικά τη φύση της ανθρώπινης δράσης και καθιστά έτσι ανεπαρκείς τους παλαιούς ηθικούς κανόνες.

§5. Πιο συγκεκριμένα, για το έργο: Η Αρχή της Ευθύνης, είναι φανερό ότι αυτοκατανοείται ‒όπως προδίδει και ο υπότιτλός του‒ ως "Δοκίμιο μιας ηθικής για τον τεχνολογικό πολιτισμό" και αποκλειστοκά ως τέτοιο. Αυτό σημαίνει ότι ο Γιόνας δεν ενδιαφέρεται ούτε για την αναθεώρηση ούτε για τη νέα θεμελίωση παλαιών, γνωστών μοτίβων ή κανόνων πράξης, όπως η φιλαλήθεια, αλληλεγγύη, προθυμία για βοήθεια κ.λπ., αλλά αποκλειστικά για τα ηθικά προβλήματα που ανακύπτουν από τη νεωτερική τεχνική. Υπό το πρίσμα ακριβώς των απεριόριστων δυνατοτήτων της σύγχρονης τεχνολογίας, επιχειρεί να καταδείξει την αναγκαιότητα μιας νέας μορφής ηθικής, να τη θεμελιώσει οντολογικά και να τη διακρίνει από τα μαρξιστικά-ουτοπικά μοντέλα. Ο φιλόσοφος, βλέποντας ότι η τεχνολογία υφίσταται και λειτουργεί  ως μια απόλυτα αυτόνομη δύναμη, που στο πέρασμά της σαρώνει τα πάντα, θεωρεί πως δεν αρκεί να διαπιστώνουμε τι υπάρχει, αλλά και τι πρέπει να κάνουμε (τι δέον γενέσθαι) για την αντιμετώπισή του. Αυτό το Δέον είναι εγγενές στοιχείο της ύπαρξης της ζωής, του ανθρώπου και του κόσμου, πράγμα που παραπέμπει στην ηθική υποχρέωση να διατηρηθεί αυτή η ύπαρξη. Εσωτερική αναγκαιότητα λοιπόν του ανθρώπινου Είναι, για το Γίονας, είναι η καθίδρυση μιας Ηθικής της Ευθύνης που θα έχει πρακτική εφαρμογή και δεν θα υπερίπταται σε ουτοπικούς μεσσιανισμούς.  Έτσι προκύπτει και το γεγονός ότι ο τίτλος του έργου του Η Αρχή της Ευθύνης παραπέμπει στην Αρχή της Ελπίδας (Das Prinzip Hoffnung) του Ernst Bloch (1885-1977). Επί της ουσίας πρόκειται για μια διαλογική και διαλογιζόμενη κριτική του Γιόνας στον ουτοπικό μεσσιανισμό του Μπλοχ.

§6. Καθώς οι προκλήσεις, που δημιουργεί η σύγχρονη τεχνολογία, είναι άμεσα παρούσες για τον άνθρωπο κι άγνωστες στη φιλοσοφική παράδοση, ένας ουτοπικός μεσσιανισμός δεν προσφέρει κανένα πρακτικό αντίκρισμα. Πώς θα μπορούσε να προσφέρει, όταν υποτάσσει τη φύση και το παρόν-Είναι του ανθρώπου σε ένα δήθεν τέλειο μέλλον και στο όνομα της Ελπίδας κλείνει τα μάτια μπρος στη δίνη και οδύνη της παρούσας τεχνοκρατικής απειλής; Τίποτα πλέον δεν είναι βέβαιο και σταθερό. Οι ανθρώπινες πράξεις έχουν αντίκτυπο στο περιβάλλον, το κλίμα και, μέσω της γενετικής τροποποίησης για τη βελτίωση των γενετικών χαρακτηριστικών, ενδεχομένως ακόμη και στην ίδια τη φύση των μελλοντικών ανθρώπων. Καμιά τέτοια “βελτίωση” δεν παρέχει στον άνθρωπο το ηθικό δικαίωμα να μετατρέψει την ύπαρξή του σε μια μηχανική κατασκευή, σε ένα “τεχνούργημα” [Machenschaft (Heidegger)], διαθέσιμο στους ποικίλους τεχνοκρατικούς “σχεδιασμούς”.  Ο προσανατολισμός της ηθικής της ευθύνης στο παρόν και στο μέλλον χαράσσεται με βάση την προαναφερθείσα κατηγορική προσταγή. Δεν επιζητεί να θεμελιώσει μια σχέση αμοιβαιότητας μεταξύ των υποκειμένων/προσώπων της νεωτερικής/μετανεωτερικής εποχής αλλά καθιερώνει μια ασύμμετρη ηθική δέσμευση των ζώντων απέναντι στις αγέννητες ακόμη γενιές. απέναντι στους όχι ακόμα υπαρκτούς απογόνους του μέλλοντος.

§7.  Η ευθύνη του παροντικού ανθρώπου είναι απολύτως μονόπλευρη απέναντι στις μελλοντικές γενιές. Δεν μπορεί να υπάρχει αμοιβαιότητα καθηκόντων, γιατί οι τελευταίες δεν υπάρχουν στο παρόν για να διεκδικήσουν μια αυθεντική δημιουργία, να συνομιλήσουν μαζί μας ή να μας ανταποδώσουν το καλό κ.λπ. Η Ηθική της Ευθύνης, επομένως, δεν είναι απλά και μόνο ηθική απέναντι στο παροντικό ανθρώπινο-ον, αλλά και απέναντι στο παροντικό μη-ον. Γι’ αυτό και η ηθική μας υποχρέωση γίνεται ακόμα πιο επιτακτική, αφού από εμάς τους ζωντανούς εξαρτάται πώς θα χρησιμοποιήσουμε τη σύγχρονη τεχνολογική ισχύ όχι μόνο για τους εαυτούς μας, αλλά και για όσους δεν έχουν ακόμα γεννηθεί. Από την κατάχρηση αυτής της ισχύος ουδείς ωφελείται μονομερώς, σε αντίθεση με τη μονομέρεια της ευθύνης, παρά μόνο καταστρέφεται ολόκληρος ο πλανήτης. Στο πλαίσιο αυτού του πνεύματος, ο Χανς Γιόνας αναγνωρίζει στον χρόνο ένα ηθικό ποιόν: αυτό που συμβαίνει σήμερα καθορίζει τη ζωή, λιγότερο ή περισσότερο, και σε βάθος χρόνου. Ακόμη, κάτι το ωφέλιμο σήμερα, μετά από πολύ καιρό, ακόμη και μετά από αιώνες, μπορεί να αποδειχτεί επιβλαβές, ή και αντίστροφα.      

§8.  Ο Jonas εντοπίζει το αρχέτυπο της ευθύνης  στη σχέση γονέα-παιδιού. Επιλέγει τη γονεϊκή μέριμνα ως το κατεξοχήν παράδειγμα ανιδιοτελούς, ασύμμετρης και μη αμοιβαίας ευθύνης, καθώς η ευάλωτη ύπαρξη του βρέφους επιβάλλει από μόνη της το καθήκον της προστασίας, χωρίς το τελευταίο να προσφέρει αντάλλαγμα. Στο πλαίσιο της θεωρίας του, το πρότυπο αυτό λειτουργεί διττά: αφενός καθιστά νοητή την έννοια της πολιτικής ευθύνης απέναντι στη φύση και τις μελλοντικές γενιές, και αφετέρου οριοθετεί τη διαφορά τους, δεδομένου ότι η πολιτική ευθύνη δεν εδράζεται στον φυσικό δεσμό αλλά απαιτεί θεσμική και ηθική δέσμευση. Η διεργασία τούτη καθίσταται επιτακτική λόγω της εγγενούς απροσδιοριστίας των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων της σύγχρονης τεχνολογίας. Επειδή το διακύβευμα αφορά την ίδια την επιβίωση ενός κόσμου ικανού να φιλοξενεί ηθικά πρόσωπα, ο Jonas διατυπώνει την αρχή της προτεραιότητας της κακής πρόγνωσης έναντι της καλής (Vorrang der schlechten Prognose). Υπό αυτό το πρίσμα, ο ορθά νοούμενος φόβος απέναντι στο ενδεχόμενο μιας μελλοντικής καταστροφής αναδεικνύεται σε αναγκαία συναισθηματική προϋπόθεση για την υπεύθυνη δράση.

 

 

 



[1] H. Jonas: Das Prinzip Verantwortung, σ. 36.