Συνέδριο για τον Πλάτωνα: ποιοι είναι οι αληθινοί φιλόσοφοι;

                                     Πλάτων

              Ποιος δικαιούται το όνομα φιλόσοφος;

                                                     §1

Ι. Ο ορισμός του φιλοσόφου από τον Πλάτωνα δεν είναι μονοσήμαντος. Εξαρτάται εκάστοτε από τη σχέση που ο φιλόσοφος, ως φίλος της σοφίας, συνάπτει με τον προορισμό του, με τον πολιτικό ρόλο, που χρειάζεται να παίξει, με τον γραπτό και προφορικό του λόγο. Γενικώς εξαρτάται από το πώς εννοεί την πραγματικότητα και πώς στέκεται απέναντί της.  Σε μια πρώτη, άμεση και απλή απόπειρα ορισμού του φιλοσόφου, φιλόσοφος είναι αυτός που ασχολείται με τη φιλοσοφία. Πώς εννοεί τη φιλοσοφία ο Πλάτων; Στην Πολιτεία αναφέρει με έναν λαμπερό λόγο πως η αληθινή φιλοσοφία είναι η περιαγωγή της ψυχής από μια νυχτερινή ημέρα σε μια αληθινή, δηλαδή είναι επάνοδος στο αληθινό ον (521c).

ΙΙ. Ο αληθινός φιλόσοφος λοιπόν, από άποψη αρχής, είναι αυτός που έχει ως αποστολή να περιάγει [=μεταστρέφει] την ψυχή, μηδέ εξαιρουμένης και της δικής του, από την ημερήσια νύχτα της στον αληθινό της φωτισμό: να την επαναφέρει στην αρχέγονη οντολογική της βάση· σε εκείνο τον τόπο, όπου βασιλεύει η φρόνηση και η δύναμη. Μια τέτοια μεταστροφή όμως δεν γίνεται από τη μια στιγμή στην άλλη, «σαν να στρίβεις ένα όστρακο» (ό.π.), αλλά είναι μια ανηφορική και συγχρόνως ανοδική οδός. Ανηφορική και κουραστική οδός είναι η φιλοσοφική παίδευση του ανθρώπου, έτσι ώστε η ίδια η ψυχή του να ενεργοποιεί τον καλύτερο εαυτό της, να φωτίζεται και να φωτίζει: να κατευθύνεται «εἰς τὸ ὂν καὶ τοῦ ὂντος τὸ φαινότατον» (518c). Αυτή την παίδευση την εγγυάται το μάθημα της διαλεκτικής. Καθ’ όλη τούτη την οδοιπορία το ανθρώπινο ον συγκροτεί τη πιο ισχυρή και ανθεκτική ατομικότητα, που δεν κάμπτεται από κανέναν πειρασμό και κανενός είδους διαφθορά και διεφθαρμένους κυβερνήτες. Ανοδική οδός είναι η διαλεκτική ανάβαση στη γνώση του αγαθού.

                                                  §2

Ι. Η ανηφορική και η ανοδική οδός είναι μία και ενιαία: είναι η υπεροχή του φιλοσοφικού Λόγου· η υπεροχή όχι απλώς ποσοτικά, άρα εξουσιαστικά, δηλαδή ως επιβολή ή ως τεχνητή και αξιωματική επικράτηση έναντι του λόγου του συνομιλητή, αλλά ως πολύτροπη αναμέτρηση με τη σοφιστεία και την εργαλειακή, την άσωτη χρήση του λόγου. Η υπεροχή αυτή, η πολύτροπη αναμέτρηση, είναι ίδιον του αληθινού φιλοσόφου και δεν διατίθεται από μόνη της σε κάποια γωνιά της αγοράς. Ως εκ τούτου πρέπει να αναζητείται μέσα στην αληθινή φιλοσοφία, στον εκ νέου και εξ αρχής οντολογικό προσανατολισμό. Χάρη σ’ αυτόν εδώ τον προσανατολισμό, ο αληθινός φιλόσοφος, όπως και η υπεροχή του λόγου του, επιζητεί και προσφέρει τα «τιμιώτερα». Δεν αρκείται να αραδιάζει μια κοινότοπη συστάδα λόγων, αλλά μάχεται να προσφέρει όχι μόνο περισσότερα ποσοτικά, αλλά και πολυτιμότερα ποιοτικά.

ΙΙ. Εδώ έγκειται και η διαλεκτική δεινότητα του φιλοσόφου: να καταθέτει ένα επιχείρημα, που βρίσκεται σε ανοικτή γραμμή με ένα άλλο επιχείρημα υψηλότερης τάξης, ανώτερης διαβάθμισης, και έτσι να ανεβαίνει την κλίμακα προς τη γνώση του αγαθού. Μια τέτοια ποιότητα φιλοσόφου συγκροτεί τον φιλόσοφο-κυβερνήτη, που διαθέτει γνώση και αρετή. Η αρετή δεν νοείται στον Πλάτωνα ως κάποια ηθικολογική αρχή, αλλά ως απελευθέρωση από την καθημερινή χθαμαλότητα και ως αδιάπτωτο πάθος για σοφία, για προσέγγιση δηλαδή του θείου ή του αγαθού. Αυτός ο φιλοσοφικός άνθρωπος μπορεί να γίνει ο αδιάφθορος κυβερνήτης σε αντίθεση με τον ακατάστατο, αχαλίνωτο, ηδονιστικό κυβερνήτη του συστήματος. Αυτός ο τελευταίος

«περνάει καθημερινά τη ζωή του κάνοντας το χατίρι της μιας ή της άλλης επιθυμίας, άλλοτε μεθώντας με κρασί και με τους ήχους αυλών, άλλοτε πίνοντας μόνο νερό και προσπαθώντας να αδυνατίσει, άλλοτε γυμνάζοντας το σώμα του κι άλλοτε αδρανοποιημένος και αδιαφορώντας για όλα και άλλοτε παριστάνοντας ότι ασχολείται με τη φιλοσοφία. Πολλές φορές χώνεται στα πολιτικά θέματα … [χωρίς να] έχει ούτε τάξη ούτε συνοχή μέσα του …» (561c-d).

Τέτοιους μέθυσους, ασύδοτους, φιλήδονους και άκρως αστόχαστους ανθρωπίσκους (Πλάτων) συναντά κανείς σήμερα σε καίριες θέσεις μορφωτικών ιδρυμάτων, πολιτικών σωματείων, βουλευτηρίων κ.λπ.

                                         

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Πανελλήνιο Συνέδριο Φιλοσοφίας

Πλάτων

Γνώση, Μεταφυσική, Πολιτική

ή

η φιλοσοφία ως υποσημειώσεις στον Πλάτωνα

Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης,

Σβώλου και Εθνικής Αμύνης

Παρασκευή 24 – Σάββατο 25 Ιανουαρίου 2014

10.00 - 10.20 ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΕΙΣ

Δημήτρης Ν. Λαμπρέλλης, Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Παναγιώτης Δόικος, Επ. Καθηγητής Α.Π.Θ.

Θεόδωρος Μαυρόπουλος, Κλασικός Φιλόλογος, Επιστημονικός Υπεύθυνος Εκδόσεων Ζήτρος

Ηλίας Βαβούρας, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Αριστοτελείου Παν. Θεσσαλονίκης,

Υπεύθυνος έκδοσης περιοδικού Φιλοσοφεῖν: ἐπιστήμη, εὔνοια, παρρησία

Παρασκευή 24 Ιανουαρίου

Α΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ:

Προεδρείο: Δημήτρης Ν. Λαμπρέλλης - Θεόδωρος Μαυρόπουλος

10.20 - 10.40  Θεόδωρος Μαυρόπουλος, Κλασικός Φιλόλογος

Πλατωνική πολιτική

10.40 - 11.00 Γαλάτεια Καπράλου, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Παντείου Παν. Αθηνών

Η πλατωνική φιλοσοφία της τέχνης:  ένα γνωσιοθεωρητικό πρόβλημα και οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις του

11.00 - 11.20 Xαράλαμπος Κράλλης, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Πλατωνικά προβλήματα στη φιλοσοφία του Τh. W. Adorno

11.20 – 11. 40 Χρήστος Ξανθόπουλος, Επίκουρος καθηγητής Παντείου Παν. Αθηνών

Η επιστημολογική λειτουργία των πλατωνικών απόψεων για τη γνώση

11. 40 - 12.00 Συζήτηση

Β΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ:

Προεδρείο: Γρηγόρης Καραφύλλης – Σωτηρία Τριαντάρη

12.00 - 12.20 Ηλίας Βαβούρας, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.

Πλάτων και Καστοριάδης: μία μετρητική αναμέτρηση

12.20 - 12.40  Χαράλαμπος Αποστολόπουλος, Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Φαίδων ἢ περὶ ψυχῆς: Ο πλατωνικός διάλογος σε σχέση με την χριστιανική
(Γρηγόριος Νύσσης) και την ιουδαϊκή (Moses Mendelssohn) απομίμησή του

12.40 - 13.00 Τάσος Αρβανιτάκης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Μακεδονίας

Ελπίς, ευχή και παραμυθία

13.00 - 13.20 Θεόδωρος Πενολίδης, Αν. Καθηγητής Α.Π.Θ.

Η αναλογία στον Πλάτωνα

13.20 – 13.40 Μελίνα Μουζάλα, Λέκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών,

Η οντολογική κλίμακα του Αγαθού στο ΣΤ΄ βιβλίο της πλατωνικής Πολιτείας:

μία προσέγγισις με αφετηρία την πρόκλεια ανάγνωση

13.40 - 2.00 Συζήτηση

  

Γ΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ:

Προεδρείο: Κώστας Ζουράρις - Τάσος Αρβανιτάκης

17.00 – 17.20 Χαράλαμπος Μαγουλάς, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Η εξέταση του επιχειρήματος του τρίτου ανθρώπου στον Παρμενίδη με βάση το σημειωτικό τρίγωνο

17.20 - 17.40 Πηνελόπη Τζιώκα, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Παντείου Παν. Αθηνών

Ο πολιτικός χρόνος στον Πλάτωνα

17.40 - 18.00 Χρήστος Τερέζης,  Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών  -

Ηλίας Τεμπέλης, Επ. Καθηγητής Σχ. Ναυτικών Δοκίμων

Γενητόν και χρόνος στο υπόμνημα του Πρόκλου στον πλατωνικό Τίμαιο

18.00 - 18.20  Ελένη Καραμπατζάκη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Επιδράσεις του πλατωνικού Τιμαίου στην στωική φιλοσοφία

18.20 - 18.40 Άννα Λάζου, Λέκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών

Η έννοια του δημιουργού στον πλατωνικό Τίμαιο

18.40 - 19.00  Σωτηρία Τριαντάρη, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Δυτ. Μακεδονίας

 Η κριτική του Πλάτωνα στη ρητορική και τα σχόλια του βυζαντινού Θεόδωρου Μετοχίτη

Συζήτηση 19.00 – 19.20

Δ’ ΣΥΝΕΔΡΙΑ 

Προεδρείο:  Βασίλης Κάλφας – Χρήστος Τερέζης

19.20 - 19.40 Δημήτρης Τζωρτζόπουλος, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας

Πλάτων: η δίκαιη κυριαρχία των φιλοσόφων

19.40 - 20.00 Ιωάννης Καλογεράκος, Επ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών

Ο άνθρωπος κατά τον Πλάτωνα

20.00 - 20.20 Δημήτρης Ν. Λαμπρέλλης, Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Ο ελεγκτικός λόγος του Ελεάτου Ξένου στον Σοφιστή και στον Πολιτικό:

Από την οντολογική ανάδειξη της ετερότητας στην πολιτική της ανταπόκρισης προς τη διαφορά

20.20 – 20.40 Παναγιώτης Δόικος, Επ. Καθηγητής Α.Π.Θ.

Η μορφή της ψυχής και η λογική της ενσωμάτωσης στον πλατωνικό Φαῖδρο

20.40 - 21.00 Συζήτηση

Σάββατο 25 Ιανουαρίου

Α΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ:

Προεδρείο: Θεόδωρος Πενολίδης - Παναγιώτης Δόικος

9.30 - 9.45 Βικτώρια-Θεοδώρα, Αχιλλεύ -Γαϊτανά Yπ. Διδάκτωρ Θεολογίας Α.Π.Θ.

Η πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα

9.45- 10.00 Ξανθίππη Μπαλλή, Υπ. Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.

Η αλληγορία του μύθου του σπηλαίου στον Πλάτωνα και η ερμηνεία του στην

εποχή μας

10.00 - 10. 15 Ιωάννα Κοτσώρη, Υπ. Διδάκτωρ Φιλολογίας Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Ο έρωτας στο Συμπόσιο του Πλάτωνος

10.15 - 10.30  Τριπουλά Ιωάννα, Υπ. Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.

Η θέση του Ομήρου στην ιδανική Πολιτεία: Γνώση και Μεταφυσική στην υπηρεσία της Πολιτικής

10.30 – 10.45 Παναγιώτης Βαρδάκας, Υπ. Διδάκτωρ Φιλολογίας Α.Π.Θ.

Κρατύλος  ἢ περὶ ὀρθότητος ὀνομάτων, λογικός: ετυμολογικά ζητήματα ενός πλατωνικού διαλόγου

10. 45 - 11.00 Θεόδωρος Καμπουρίδης, Υπ. Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.

Υφαντική και κυβερνητική τέχνη στον Πολιτικό του Πλάτωνα

11.00 – 11. 10 Ανδρέας Αντωνίου, ΜΠΣ Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.

Γνώση και Τέχνη ως διάλογος με τον Πλάτωνα: Μια αφορμή για επαναξιολόγηση των αξιών

11. 10  - 11. 20 Δέσποινα Κηπάρογλου, ΜΠΣ Τμ. Νηπιαγωγών Παν. Δυτ. Μακεδονίας

Η φρόνηση ως ιδιότητα του πολίτη στο δημοκρατικό πολίτευμα

11. 20 – 11. 30 Γιαννούκου Ελένη, ΜΠΣ Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.

Η πολιτική ως έργο τέχνης στην πλατωνική φιλοσοφία

11. 30 – 11. 40 Αντώνιος Δημόπουλος, ΜΠΣ Φιλοσοφίας Α.Π.Θ.

Τίμαιος, Κόσμου Ποίησις και Είδωλα Αλήθειας

11.40 -12.00 Συζήτηση

Β΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ:

Προεδρείο: Χαράλαμπος Αποστολόπουλος – Ελένη Καραμπατζάκη

12. 00 – 12.20 Κωνσταντίνος Καλαχάνης, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Η κριτική των αισθήσεων στον πλατωνικό Θεαίτητο

12.20 - 12.40  Κωνσταντίνος Νιάρχος, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών

Η διαλεκτική της γνώσεως μετά της αρετής κατά τον Πλάτωνα

12.40 - 13.00 Μαριάννα Δώδου, Διδάκτωρ Α.Π.Θ.

Η έννοια της εξωτερικότητας και ο πλατωνικός Φαῖδρος: Lévinas, Derrida και Ibn Hazm

13.00 - 13.20 Χαράλαμπος Σπυρίδης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών

Τέλειον μείζον σύστημα κατά χρώμα παρά Πλάτωνι

13.20 – 13.40 Αναστασία Δημητρακοπούλου, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Άρχοντες και αρχόμενοι κατά τον Πλάτωνα

13.40 - 14.00 Βασίλειος Μακρυπούλιας, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Η πλατωνική αντίληψις του θείου

14. 00 – 14.20 Γεράσιμος Ρεντίφης, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ

Η ακρασία στην πλατωνική γνωσιοθεωρία

14. 20 – 14. 40 Απόστολος Καπρούλιας, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας

Φιλοσοφική ανθρωπολογία της θρησκείας στο πλατωνικό έργο Εὐθύφρων

14.40 – 15.00 Συζήτηση

Βάρναλης: Οι βουλιμικοί και οι πεινώντες

                 

                 

                    Κώστας  Βάρναλης 

                      1883 ή 1884–1974

                         §1

     

                                      Σάτιρα και πολιτική

Ο Βάρναλης έμελλε να ζήσει και να γράψει σε μια εποχή, όπου το Άριστο γειτνίαζε με το Αχρείο. Τούτο σημαίνει πως κάποιοι άνθρωποι, ας πούμε οι δημιουργοί ή οι επαγγελλόμενοι ιδέες, αισθάνονταν πως κινούνται από έναν προορισμό: να υπερασπιστούν το άριστο, όπως εμφανιζόταν, και να καταπολεμήσουν το εμφανιζόμενο ως αχρείο. Όσοι απ’ αυτούς ήταν πραγματικοί δημιουργοί είχαν επίγνωση πως η διεκδίκηση του αυθεντικά άριστου, δίκαιου, κοινωνικά ηθικού και αισθητικού απαιτούσε έναν διαρκή πόλεμο ενάντια στο θεσμισμένο Υποκριτικό. Οι απλώς επαγγελλόμενοι ιδέες ήταν και είναι πάντοτε έμποροι ιδεών, ακραιφνείς υποκριτές, όσο κι αν φαινομενικά ήθελαν να παρουσιάζονται ως πολέμιοι του Υποκριτικού. Ο Βάρναλης ανήκε στους πρώτους και ήταν  φανατικός αντίμαχος των δεύτερων, πολλοί από τους οποίους  κυκλοφορούσαν στον ίδιο με αυτόν πολιτικο-ιδεολογικό χώρο της αριστεράς.

Ο κριτικός ποιητικός του στοχασμός δεν στράφηκε μόνο ενάντια στους ταξικούς του αντιπάλους –αυτούς εύκολα τους αναγνωρίζει κανείς– αλλά και ενάντια στους αποθρασυμένους καθεστωτικούς συντρόφους του, που δεν αναγνωρίζονται εύκολα ως ταξικοί αντίπαλοι, κι όμως είναι πιο επικίνδυνοι από τους πρώτους, τους φανερούς. Το συνολικό του έργο, όσο κι αν είναι φορτισμένο ιδεολογικά, δεν έχασε την ποιητική του διαύγεια και έναν μοναδικό σπινθηροβόλο λυρισμό, που ο ποιητής αντλούσε από τη βαθιά ποιητικο-φιλοσοφική του κατάρτιση. Στο πλαίσιο ενός τέτοιου λυρισμού καλλιέργησε και την ποιητική του σάτιρα. Αυτή εδώ δεν  επιδιώχθηκε από τον ίδιο ως μια ακίνδυνη και όχι σπάνια αποπροσανατολιστική παραμυθία των μαζών, αλλά ως η διευρυμένη δυνατότητα του ποιητικού Λόγου να «γίνεται φως, [να] γίνεται νους» (Ο Οδηγητής).

                               §2

                 ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΤΙΚΟ

Σαράντα σβέρκοι βωδινοὶ μὲ λαδωμένες μποῦκλες,

σκεμπέδες, σταβροθόλωτοι καὶ βρώμιες ποδαροῦκλες

ξετσίπωτοι, ἀκαμάτηδες, τσιμπούρια καὶ κορέοι

ντυμένοι στὰ μαλάματα κ᾿ ἐπίσημοι κι ὡραῖοι.

Σαράντα λύκοι μὲ προβιὰ (γι᾿ αὐτοὺς χτυπᾷ ἡ καμπάνα)

καθένας γουρουνόπουλο, καθένας νταμιτζάνα!

Κι ἀπὲ ρεβάμενοι βαθιὰ ξαπλώσανε στὸ τζάκι,

κι ἀβάσταγες ἐνιώσανε φαγοῦρες στὸ μπατζάκι.

Ὄξ᾿ ὁ κοσμάκης φώναζε: «Πεινᾶμε τέτοιες μέρες»

γερόντοι καὶ γερόντισσες, παιδάκια καὶ μητέρες

κ᾿ οἱ τῶν ἐπίγειων ἀγαθῶν σφιχτοὶ νοικοκυρέοι

ἀνοῖξαν τὰ παράθυρα καὶ κράξαν: «Εἶστε ἀθέοι».

             

                               §3

         Ερμηνεία –σχολιασμός

Ι. Στο ως άνω ποίημα ο Βάρναλης μας προσφέρει μια αιχμηρή πολιτική σάτιρα. Τι στηλιτεύει; Την όψη και την κόψη του πολιτικού αμοραλισμού, όπως έχει μάθει να τον εισάγει και να τον υλοποιεί διαχρονικά –χτες, σήμερα και αύριο– ο συντεχνιακός υπάνθρωπος της πολιτικο-οικονομικής ζωής. Γιατί υπάρχει ο πολιτικός υπάνθρωπος; Επειδή κατορθώνει να εξαπατά τον «πεινασμένο κοσμάκη». Ενόσω ο κόσμος πεινάει, δεν μπορεί εξ αντικειμένου να συνειδητοποιήσει τον κυνισμό των αργόσχολων θεατρίνων. Τι συμβαίνει στ’ αλήθεια εδώ; Οι κοινωνικές-πολιτικές αξίες, που θα ’πρεπε να είναι στην υπηρεσία των ανθρώπων, υψώνονται πάνω από αυτούς και στη συνέχεια παρουσιάζονται ενώπιόν τους ως θεϊκά προστάγματα, ως «αληθινός» κόσμος, ως η ελπίδα του μέλλοντος και παρόμοια. Έτσι παύουν στην πράξη να υπάρχουν ως αξίες. Τι υπάρχει τότε;

ΙΙ. Ένα υπηρετικό προσωπικό μηδενιστών, δηλαδή πολιτικών και άλλων παρείσακτων μετριοτήτων, που ελλείψει αυταξίας εμφανίζονται στα πάσχοντα πλήθη ως θεματοφύλακες των ως άνω αξιών, ως επαγγελλόμενοι ιδέες, ως αδιάφθοροι «μαχητές» της αλήθειας. Στα λόγια όμως. Στην πράξη, απεναντίας, αποδεικνύονται ως οι πιο διεφθαρμένοι, οι πιο αξιολύπητοι θεατρινίσκοι (Νίτσε), που με το αριστερό χέρι δίνουν στον πεινασμένο λαό ιδεολογικό παντεσπάνι, ενώ με το δεξί γεμίζουν τις τσέπες τους με παράνομο [ή νομιμοφανή] πλούτο. Ποια είναι η πράξη; Αυτή που μας απαγγέλλει ο Βάρναλης στο πιο πάνω ποίημα: την ημέρα της Πρωτοχρονιάς, συμβολική μέρα ζωής και ευφορίας, ο λαός πεινάει και οι διεφθαρμένοι μέχρι το κόκαλο  θεατρίνοι του δημόσιου βίου, αλλά και οι οικονομικοί βαρόνοι τους, μιλούν για μελλοντικές ευτυχίες, για «δημοκρατίες» και «σοσιαλισμούς», δηλαδή για την ανυπαρξία, χορτασμένοι μέχρι θανάτου οι ίδιοι εδώ και τώρα. Ένα τέτοιος κυνικός και διεφθαρμένος θίασος αυτο-ορίζεται ως λυτρωτής της μάζας. Στο μέτρο που αυτή-εδώ αποζητά τον ποιμένα της, τον προστάτη της σε τέτοιους θιάσους, παραδίδει εθελούσια το Είναι της στον Βαρναλικό λύκο/λύκους με την προβιά, δηλαδή στις βρώμικες ψυχές των βουλιμικών, που, αν και συρφετός, εξωτερικά προβάλλουν μια επίσημη, θεσμική, νομοταγή όψη. Αλλά και τούτη η όψη δεν μπορεί να κρύψει την ασήμαντη μοίρα τους. 

Κ. Καστοριάδης: τι είναι η αρχαία ελληνική τραγωδία;

                              

                              

                             Κορνήλιος Καστοριάδης

                                                    1922-1997

                        Η αρχαία ελληνική τραγωδία

               ως συγκρότηση πολιτικών σημασιών

                                                          §1

Τι είναι η αρχαία ελληνική τραγωδία; Πρωτίστως, ένα επίτευγμα που αντιπαρατίθεται ευθέως σε οποιοδήποτε επιτήδευμα. Με αυτή την έννοια είναι δημιουργία. Αλλά τι είδους δημιουργία; Ένα οργανικό όλο, που διασώζει και ανατροφοδοτεί την ενότητα μορφής και περιεχομένου. Η ποιητική μορφή δεν είναι ένα γυμνό λεκτικό σχήμα, αλλά περικλείει νοήματα μεγάλης πολιτικής εμβέλειας. Η τραγωδία λοιπόν έχει πολιτική διάσταση, η οποία, όπως ευστοχότατα σημειώνει ο Καστοριάδης, δεν πρέπει να αναζητείται στις πολιτικές θέσεις των δημιουργών της. Εάν συνέβαινε αυτό, οι τραγωδίες θα κατέληγαν να είναι στρατευμένα έργα ή μανιφέστα πολιτικών φατριών. Κάτι τέτοιο όμως δεν συμβαίνει. Πού πρέπει να αναζητείται η πολιτική της διάσταση; Πρώτα-πρώτα στα οντολογικά της θεμέλια. Κατά δεύτερο λόγο στο ρόλο που παίζει μέσα στα όρια των θεσμών για τον αυτοπεριορισμό της δημοκρατίας. Η τραγωδία δεν λέγει απλώς, δεν τρέχει πίσω από εκλογικεύσεις, αλλά παριστά: παριστά τα πράγματα και μέσω αυτής της παράστασης δίνει σε όλους τους ανθρώπους τη δυνατότητα να δουν πως το ον είναι το χάος.  

                                                         §2

Πώς εννοεί το χάος ο Καστοριάδης; Καθώς η τραγωδία σχετίζεται με την ανθρώπινη δράση, με το πεδίο των ανθρώπινων πράξεων, το χάος νοείται εδώ ως «κατάφωρη έλλειψη κάθε θετικής αντιστοιχίας μεταξύ των προθέσεων των ανθρώπινων πράξεων από τη μια και των αποτελεσμάτων τους από την άλλη» (Η ελληνική ιδιαιτερότητα, τ. Β., σ. 209). Η τραγωδία μας θέτει πάντοτε μπρος σε ένα πρόταγμα δράσης; Για παράδειγμα, στην Ορέστεια έχουμε μπρος στα μάτια μας τη συνωμοσία Κλυταιμνήστρας–Αίγισθου για να δολοφονήσουν τον Αγαμέμνονα και περαιτέρω τη δολοφονία της Κλυταιμνήστρας από τον Ορέστη ως εκδίκηση για τον θάνατο του πατέρα του. Κάθε τραγωδία εν γένει συνιστά και ένα συγκλονιστικό, οντολογικής υφής, πρόταγμα δράσης. Κάθε τέτοιο πρόταγμα, ακόμη και όταν φαίνεται να προβάλλει επιθυμίες και πάθη επί μέρους ατόμων, δεν παύει να προσβλέπει στην τάξη μέσα στην κοινότητα ή τον κόσμο και ως τέτοιο δεν είναι στατικό, δεν είναι εν τέλει απολίτικο: με την εξέλιξη της υπόθεσης, με την ένταση της τραγικότητας, μετασχηματίζεται κι αυτό. Έτσι, οι δυνάμεις του ανθρώπινου όντος παρουσιάζονται, μέσα στην τραγωδία, να αναζητούν απεγνωσμένα, αλλά πάντοτε ηρωικά αυτό που δεν ξέρουν τι είναι. Τι δεν ξέρει ο ήρωας; Τη σημασία των πράξεών του: «η τραγωδία δείχνει ότι δεν είμαστε κύριοι του νοήματος των πράξεών μας» (ό.π., σ. 210). Και στη σημερινή ζωή του, ο άνθρωπος πόσο κύριος είναι των νοημάτων των πράξεών του;