Friedrich Nietzsche
1844–1900
§1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις
Είναι κοινός τόπος ότι η φιλοσοφία του Νίτσε διακρίνεται για τον αινιγματικό και όχι λιγότερο πολεμικό χαρακτήρα της. Σε μια ορισμένη αναλογία προς αυτό τον χαρακτήρα, ο συγκεκριμένος φιλόσοφος αποτιμήθηκε, κατά κύριο λόγο, ως μηδενιστής, ελευθεριακός, ανελέητος πολέμιος του νεοτερικού ανθρωπισμού κ.λπ. Υπό το κράτος αυτών και άλλων χαρακτηρισμών φαίνεται να περνά σε δεύτερη μοίρα ο προσδιορισμός του ως πολιτικού φιλοσόφου.
ΣΟΦΟΚΛΗΣ
497-406 π.Χ.
Οιδίπους επί Κολονώ:
Η εμπειρία της ζωής και
το καλό του θανάτου
§1
Ι. Είναι κοινός τόπος πως η αρχαία ελληνική τραγωδία διακρίνεται για ένα ειδικό είδος σοφίας, το οποίο συνήθως εκδηλώνεται με ισχυρές, διεισδυτικές ανα-γνώσεις της ανθρώπινης ύπαρξης και με συναρπαστικές αφηγήσεις, που συμπυκνώνουν τα βαθύτερα νοήματα αυτών των ανα-γνώσεων και έτσι παρέχουν ένα πολύ γόνιμο έδαφος για φιλοσοφικές διερευνήσεις γύρω από τη στάση ζωής του ανθρώπου και αντιστοίχως την ύπαρξή του. Σημαντικό ρόλο στην τραγική σοφία της τραγωδίας ως τέτοιας παίζει ο χορός, καθώς διευρύνει, κατά κανόνα, το φιλοσοφικό νόημα της ύπαρξης σε μια κοσμική προοπτική. Όπως λέει και ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του, ο χορός στον Σοφοκλή αποτελεί έναν ακόμη ηθοποιό και είναι μέρος με αξιοσημείωτη συμμετοχή στη συνολική δράση.
Πλάτων ‒ Αριστοτέλης
Τι
είναι το Eἶδος:
Η ουσία, η Ιδέα, η
μορφή,
το γένος και το είδος
1. Η λέξη εἶδος έχει πολλές σημασίες, οι οποίες σε κάθε περίπτωση περιέχουν την έννοια της γενικότητας, είτε στο πεδίο των όντων είτε σε εκείνο της νόησης. Ανάγει την προέλευσή της στο αρχαϊκό και ποιητικό ρήμα εἴδομαι: φαίνομαι, είμαι ορατός. Εξ ου και η πρωταρχική σημασία του εἴδους: όψη, εμφάνιση. Ο παρακείμενος: οἶδα του μη εν χρήσει ρήματος εἴδω, με την αρχική σημασία: βλέπω, διακρίνω, παρατηρώ και δευτερογενώς με τη σημασία: γνωρίζω, επίσταμαι, γιγνώσκω, αποκτά σημασία ενεστώτα: γνωρίζω. Μόνο αργότερα και εντελώς οριακά το εἶδος απέκτησε τη φιλοσοφική σημασία του. Η λατινική λέξη species, που σημαίνει όψη και είδος, που μεταφράζει καλύτερα τη διπλή σημασία. Η ίδια η φιλοσοφική έννοια μπορεί να αποκτήσει διαφορετικές σημασίες: μεταφυσική, φυσική, ψυχολογική, λογική. Στον Πλάτωνα ειδικά τη βρίσκουμε με τη λογική και τη μεταφυσική της σημασία, αλλά εν μέρει και με ψυχολογική σημασία. Με τη φυσική σημασία απαντά κατ’ εξοχήν στον Αριστοτέλη.
Περίπου 480-380 π.Χ.
ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΜΗ ΟΝΤΟΣ
1. Ο Γοργίας συγκαταλέγεται, μαζί με τον Πρωταγόρα, στην πρώτη γενιά των Σοφιστών και στην ιστορία της ρητορικής απέκτησε όνομα ως ο επιφανέστατος ρητοροδιδάσκαλαος της εποχής του. Το 427 π.Χ ήρθε στην Αθήνα επικεφαλής μιας αντιπροσωπείας από την πατρίδα του και ήταν ήδη εξήντα χρονών. Η παρουσία του εκεί φαίνεται να προκάλεσε μεγάλη εντύπωση στους Αθηναίους και με την απαράμιλλη γοητεία της ευγλωττίας του κέρδισε πολλούς μαθητές και έκανε μεγάλη καριέρα. Προφανώς ο Γοργίας δεν επέστρεψε ποτέ στη Σικελία, αλλά έμεινε κατά καιρούς στην Αθήνα, στη Βοιωτία, αλλά κυρίως στη Λάρισα, όπου συνδέθηκε με τους Αλευάδες, εργάστηκε ως ρητοροδιδάσκαλος και κυριολεκτικά πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του με εκπληκτική σωματική υγεία και πνευματική διαύγεια. Βρισκόταν σε στενή επαφή με τον Ιπποκράτη από την Κω. Μετά την Ειρήνη του Νικία (421π.Χ.) εκφώνησε, όπως λέγεται, τον επιτάφιο στους πεσόντες Αθηναίους στην Αθήνα και είπε στους ακροατές του, όπως αναφέρει ο Φιλόστρατος στο έργο του: Βίοι των σοφιστών,
HEGEL
«Ό,τι είναι έλλογο,
αυτό είναι ενεργώς πραγματικό·
και ό,τι είναι ενεργώς πραγματικό, αυτό είναι έλλογο»
1. Πρώτος ο Παρμενίδης, στην ιστορία του στοχασμού, συνέλαβε
την ταυτότητα νοείν και είναι. Έχει πει σχετικά:
«Γιατί το ίδιο είναι το Νοείν και το Είναι»[1].
Μπαρούχ Σπινόζα
1632–1677
Φιλοσοφία της επιθυμίας και της πράξης
1. Η φιλοσοφία του Σπινόζα έχει έναν πολυδιάστατο χαρακτήρα με κεντρικό άξονα το κύριο έργο του, που είναι η Ηθική και η οποία μας καλεί να ακολουθήσουμε ένα ταξίδι από τη γνώση του θεού στην ανθρώπινη ελευθερία. Έτσι, το έργο αυτό αρχικά παρουσιάζεται ως μια πραγματεία για τη μεταφυσική, αλλά στην πραγματικότητα συνδέει το όνομά του με το γεγονός ότι καθιστά δυνατό να κατανοήσουμε πώς μπορεί ο άνθρωπος να κατακτήσει την ελευθερία του, όταν αποτελεί μόνο ένα μέρος του Θεού-Φύσης, στο εσωτερικό του οποίου καθορίζεται από σταθερούς και αιώνιους νόμους, που πάνω τους δεν μπορεί να έχει καμιά δύναμη δράσης. Πώς να σκεφτεί κανείς την ελευθερία στο πλαίσιο του καθολικού ντετερμινισμού; Τέτοια θα μπορούσε να είναι, συνοπτικά, η προβληματική που αντιμετωπίζει ο Σπινόζα στην Ηθική.
Παρμενίδης
περίπου 515-440 π.Χ.
Περί Φύσεως
Οδός
της αλήθειας: Είναι ή Μηδέν;
§1