Hegel: ο Ηράκλειτος και η διαλεκτική

 

Γκέοργκ Χέγκελ

1770-1831

Ο Ηράκλειτος και η διαλεκτική αναζήτηση του Eαυτού 

§1

Την ανεκτίμητη αξία της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου ο Χέγκελ τη συνοψίζει στην ακόλουθη ρήση: «δεν υπάρχει ούτε μια πρόταση του Ηράκλειτου, που να μην την έχω συμπεριλάβει στη Λογική μου»[1]. Με τον Ηράκλειτο, μας λέει ο Χέγκελ, γίνεται ουσιαστικά η μετάβαση από την υποκειμενική διαλεκτική του Ζήνωνα και του Παρμενίδη στην αντικειμενική διαλεκτική[2]. Τι σημαίνει αντικειμενική διαλεκτική στην περίπτωση του Ηράκλειτου; Σημαίνει πως η διαλεκτική κίνηση από αφηρημένη ταυτότητα του υποκειμένου, δηλαδή από κίνηση του Είναι και της διαλεκτικής εντός του υποκειμένου, συλλαμβάνεται ως μια αντικειμενική κίνηση, ως αντικειμενική διεργασία ή διαδικασία, ως διείσδυση στη Λογική της πραγματικότητας [: κοινός Λόγος]. Στη γλώσσα του ο Χέγκελ τούτο το εννοεί ως διαλεκτική υποκειμένου και αντι-κειμένου, που οδηγεί πέρα από την απλή γνώμη και προς μια γνώση αντικειμενική, ήτοι αληθινή. Ως μια τέτοια αντικειμενική διαδικασία, δηλαδή ως αυτή τούτη τη διαλεκτική, συλλαμβάνει ο Ηράκλειτος το Απόλυτο[3]. Τούτο σημαίνει περαιτέρω πως ο μεγάλος στοχαστής της Εφέσου είναι ο πρώτος, μέσα στην ιστορία της φιλοσοφίας, που σκέπτεται την αντικειμενικότητα (Objektivität) ως τέτοια, τουτέστιν καθιδρύει την ίδια τη διαλεκτική ως αρχή (Prinzip)[4] και φέρνει σε λόγο την αντικειμενική ροή της πραγματικότητας. Εάν η συλλογιστική του Παρμενίδη και του Ζήνωνα συγκροτούσε, για τον Χέγκελ, μια εξωτερική επιχειρηματολογία (Räsonieren), δηλαδή μια εξωτερική διαλεκτική που δεν εισχωρεί στην ψυχή του ίδιου του πράγματος, η συλλογιστική του Ηράκλειτου είναι η ενύπαρκτη, εγγενής ή εμμενής διαλεκτική  (immanente Dialektik) του αντι-κειμένου, την οποία μεταστοχάζεται το υποκείμενο, με το να θεωρεί κα να εξετάζει τα πράγματα από μέσα, δηλαδή να καθιστά αντικείμενο σκέψης την αντικειμενική του ροή.[5]

Πλάτων: Πολιτική και Φιλοσοφία

 

Πλάτων

Η Πολιτική ως τεχνική κυριαρχίας

1. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, από τη γέννησή του ως τον θάνατό του, ο Πλάτων έμελλε να δει και να ζήσει την πιο τραγική εικόνα της Αθηναϊκής πολιτείας. Κατά τη γέννησή του, το 428 π.Χ., η Αθήνα βρίσκεται σε πόλεμο εναντίον των Σπαρτιατών και των συμμάχων τους, ενώ συγχρόνως εξακολουθεί να μετράει τους νεκρούς μιας τρομερής επιδημίας, που παρέσυρε περισσότερο από το ένα τέταρτο του πληθυσμού της το 430-429. Το έτος του θανάτου του, το 347, η Αθηναϊκή Αυτοκρατορία ήταν μόνο μια μακρινή ανάμνηση. Η δημοκρατική πολιτεία βρισκόταν σε μια χωρίς επιστροφή παρακμή και όλα προμήνυαν το λυκόφως της παλιάς της δόξας. Ο Πλάτων δεν προσκολλήθηκε στην περιγραφή και την ανάλυση αυτού του λυκόφωτος της αθηναϊκής δημοκρατίας, αλλά μάλλον προσπάθησε να το επισπεύσει.

Nietzsche: Πώς μίλησε ο Ζαρατούστρα;

 

Φρίντριχ  Νίτσε

1844–1900

 

Ο Υπεράνθρωπος:

Πέραν της φθοράς και της παρακμής

 

§1

Η παρ-Ουσία του ανθρώπου  θέτει πάντοτε όλο και νέα αιτήματα σκέψης και περίσκεψης. Γιατί; Επειδή τα συντρίμμια του  πνευματικού του πολιτισμού του φράσσουν ανηλεώς τον δρόμο προς συν-εν-νόηση με το Είναι του Εαυτού και του Άλλου, δηλαδή προς την αυτοπραγμάτωση της ύπαρξής εντός του κόσμου τούτου. Παντού κυριαρχεί ακατανοησία, η οποία μάλιστα νομιμοποιείται θεσμικά, αλλά και ιδεολογικά, ως αυστηρή προσήλωση στο δικαστήριο της «Λογικής». Σε ένα τέτοιο δικαστήριο συνήθως αναζητούν εστία όλα τα θλιβερά και εξόχως υπηρετικά όντα κάθε θρασύδειλου εξουσιασμού. Γι’ αυτό και όποιος το αντιστρατεύεται, το πολεμά,  είτε αυθαιρετεί, διαπράττει το ανεξιλέωτο προπατορικό αμάρτημα του «παραλογίζεσθαι» είτε είναι μηδενιστής. Ο Νίτσε ανήκει σε εκείνους τους φιλοσόφους που έχουν στρέψει όλο το βαρύ πυροβολικό της σκέψης τους ενάντια στο ως άνω δικαστήριο και έχουν χαρακτηριστεί ως μηδενιστές. Εν τέλει, τι επιδιώκει ο Νίτσε με τη φιλοσοφία του, όπως κυρίως αυτή συγκεφαλαιώνεται μέσα στο μέγιστο έργο του: Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα.

Ο Πυθαγόρας και η φιλοσοφική του θεωρία

 

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ  

ΚΑΙ  

ΠΥΘΑΓΟΡΙΣΜΟΣ 

1. Ο Πυθαγόρας καταγόταν από τη Σάμο, αλλά μετανάστευσε στην Ιταλία, κατά άλλους λόγω πολιτικών προβλημάτων, κατά άλλους μετά την περσική εισβολή, ιδρύοντας στον Κρότωνα σχολή με ημιθρησκευτικό και μυητικό χαρακτήρα. Υπό αυτή την έννοια, εκφράζει μια μετάβαση από την ιωνική σκέψη σε αυτήν της ιταλικής σχολής, αλλά επιπλέον αντιπροσωπεύει και τη μονιμότητα μυθικών και θρησκευτικών στοιχείων στη φιλοσοφική σκέψη. Είναι μια μυστηριώδης και σχεδόν θρυλική φιγούρα, που περιβάλλεται από μυστήριο ίσως λόγω των ίδιων των χαρακτηριστικών της σχολής του. Υπάρχουν εικασίες για πιθανή αιγυπτιακή επιρροή στην Πυθαγόρεια σκέψη, αφού ο Πυθαγόρας υπερασπίζεται μια ιδιαίτερη αντίληψη περί αθανασίας και μετεμψύχωσης της ψυχής. Βέβαια, αυτές οι πεποιθήσεις δεν ήταν ξένες στον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο, αφού βρέθηκαν να είναι ζωντανές στην πολιτισμική παράδοση της Θράκης, στη βόρεια Ελλάδα.

Γιατί οι άνθρωποι πρέπει να φιλοσοφούν;

 

Ο άνθρωπος είναι φύσει φιλοσοφικό Ον

 

1. Εγγενές χαρακτηριστικό του ανθρώπου, ως σκεπτόμενου όντος, είναι η  έντονη εσωτερική διάθεση για αναζήτηση, για γνώση, για μάθηση και για έρευνα. Όλοι οι σπουδαίοι σταθμοί της ιστορίας δεν μπορούν να κατανοηθούν χωρίς την έμφυτη ορμή και κλίση του ανθρώπου προς μια τέτοια γνώση. Η τάση αυτή του ειδέναι οδηγεί, αν υπάρχει και σωστός προσανατολισμός, στην προχώρηση πέραν μιας σκόρπιας εμπειρίας ή απλής γνώμης. Υπό μια γενική, καθολική άποψη, όλοι σχεδόν οι άνθρωποι εμφανίζουν στιγμές στη ζωή τους, όπου νιώθουν την ανάγκη να οργανώσουν τη σκέψη τους, λιγότερο ή περισσότερο φιλοσοφικά, για να αντιμετωπίσουν τους γρίφους ή τις ξαφνικές κακοτοπιές της ζωής. Αλλά και εκείνοι που φαίνεται πως αρνούνται τον αναντικατάστατο ρόλο της φιλοσοφίας στη ζωή και την επιστήμη εν γένει, με τον τρόπο τους φιλοσοφούν. Ο Αριστοτέλης απαντά ως εξής στους κάθε είδους αρνητές της φιλοσοφίας:

Πλάτων: ο αληθινός φιλόσοφος και ο φαύλος πολιτικός

 

Πλάτων

427 π.Χ.–347 π.Χ. 

 

 Φαύλος πολιτικός: ο όλεθρος της πολιτείας

§1

 Ίδιον των Ελλήνων της αρχαιότητας  ήταν η συνύφανση πολιτικής θεωρίας και πολιτικής πράξης. Όσο καλλιεργούσαν σε βάθος την πολιτική θεωρία, την πολιτική θεώρηση των πραγμάτων, τόσο αποδεικνύονταν ικανοί να παράγουν διαρκώς αληθινή πολιτική πράξη και αντίστροφα. Η πολιτική θεωρία, κατά κανόνα, είχε ως βάση τη φιλοσοφία και δη την πολιτική φιλοσοφία. Όσο αναπτυσσόταν συστηματικά η τελευταία, τόσο συνέβαλε τα μέγιστα στο να πλημυρίσει ο αρχαίος κόσμος από εκείνα τα πολύ δυνατά κείμενα των αττικών ρητόρων, των λογογράφων, των ποιητών, των ιστορικών, των φιλοσόφων κ.α. Η πολιτική φιλοσοφία, από άποψη αρχής, δεν καλλιεργήθηκε ως ένας ιδιαίτερος κλάδος ή κατεύθυνση της φιλοσοφίας, αλλά ήταν αυτή τούτη η φιλοσοφική σκέψη που δεν ξεχώριζε τον εαυτό της από την πολιτική. Καθ’ όλη εξάλλου την ιστορική της εξέλιξη η φιλοσοφία δεν έπαψε να συνδέεται με την πολιτική ως σκέψη της Πόλεως. Γι’ αυτό και το σύνολο σχεδόν των φιλοσοφικών θεωριών, έμμεσα ή άμεσα, διεκδικούσαν μια πολιτική προτεραιότητα. Μια τέτοια προτεραιότητα χαρακτήριζε ουσιαστικά όλο το φιλοσοφικό έργο του Πλάτωνα.

Hegel: Τι είναι η Αλήθεια;

 

Hegel

1770–1831

 

Η Αλήθεια φιλοσοφείται συγκεκριμένα

 

1. Η έννοια της Αλήθειας διατρέχει πότε έμμεσα και πότε άμεσα το σύνολο της εγελιανής φιλοσοφίας και την καθορίζει ουσιαστικά. Είναι καθοριστική, γιατί φωτίζει τα ένδον και τα έξω της ιδεαλιστικής τάσης της Γνώσης. Στο προγραμματικό κείμενο του Προλόγου της Φαινομενολογίας του πνεύματος γράφει, μεταξύ άλλων, ο Χέγκελ: