Πέμπτη, 1 Νοεμβρίου 2012

Guy Debord: η κοινωνία του θεάματος (1)





Γκυ  Ντεμπόρ
1931–1994

Το θέαμα της κοινωνίας


§1
Το θέαμα, ως έννοια και ως δραστηριότητα, συνδέθηκε με τον άνθρωπο, ευθύς ως ο ίδιος συγκροτήθηκε σε συλ-λογικότητα και θέλησε να εκφράσει το Είναι του ως τέτοια συλλογικότητα. Επομένως, με τη μορφή της αρχέγονης κατάστασης του ανθρώπου, συνιστά μια πρώτη φανέρωση, από-κάλυψη και συναφώς θέαση. Τι θεάται ο άνθρωπος; Γενικώς αυτό που συμβαίνει. Το θέαμα, υπ’ αυτό το νόημα, εισέρχεται στη ζωή μας ως προνομιακή αίσθηση (Γκυ Ντεμπόρ: κοινωνία του θεάματος, §18), γιατί μας επιτρέπει να βλέπουμε άμεσα, απτά, χωρίς διαμεσολαβήσεις, το συμβαίνον. Φαίνεται λοιπόν, εκ πρώτης όψεως, να αποτελεί αδιαμφισβήτητο συστατικό της ανθρώπινης επι-κοινωνίας. Εάν όμως λάβουμε υπόψη ότι αυτό που συμβαίνει στις ιστορικές κοινωνίες δεν βιώνεται άμεσα, γιατί το άμεσο βίωμα απομακρύνεται ως παράσταση (ό.π., §1), τότε αυτό που βλέπουμε είναι «εικόνες που αποσπάστηκαν από κάθε πλευρά της ζωής (ό.π., §2) και το θέαμα αντιπροσωπεύει «συγκεκριμένη αντιστροφή της ζωής, [γιατί είναι] αυτόνομη κίνηση του μη-ζωντανού» (ό.π.). Πως μπορεί να αποκρυπτογραφείται αυτή η εικόνα του κόσμου; Βασικά με τη δύναμη της «πανουργίας του Λόγου» (Χέγκελ), δηλαδή μιας σκεπτόμενης δράσης, η οποία δεν έχει αρχή και τέλος, είναι άν-αρχη, δεν υπόκειται σε προβλέψιμες συνθήκες και έτσι κλονίζει συθέμελα τον καθωσπρεπισμό των συμβατικών κοινωνιών μας. Το θέαμα συνεπώς έρχεται στην προφάνεια της ζωής ως μια εξουσιαστική δύναμη διάσωσης του κλονιζόμενου καθωσπρεπισμού της κοινωνίας.  

§2
Το θέαμα, όπως το πραγματευόμαστε εδώ, ήλθε στο προσκήνιο για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’60 από τους καταστασιακούς· με το έργο δε του Γκυ Ντεπόρ: η κοινωνία του θεάματος αποτυπώθηκε το πιο ακριβές, σε ευστοχία, θέαμα της κοινωνίας. Ποιο είναι λοιπόν αυτό το θέαμα; Είναι η εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης επι-κοινωνίας. Από τη στιγμή που κυβερνάει το κοινωνικό Είναι του ανθρώπου ετούτη η εμπορευματοποίηση,  η «καταστροφή του Λόγου» (Λούκατς) γίνεται το κύριο έργο της πολιτικής διαχείρισης. Ως εκ τούτου, όλα τα «ανεξήγητα» για τον Λόγο φαινόμενα [=προδοσίες, σφετερισμός δημόσιου χρήματος, παντός είδους άγρια εκμετάλλευση, απόλυτη εκχυδαιοποίηση, εκμηδενισμός της μοναδικότητας του ατόμου κ.α.] παρουσιάζονται μέσω του θεάματος ως μια ανακτημένη –από το χάος–  «πραγμάτωση» της ανθρώπινης ύπαρξης. Έτσι, η ανθρώπινη επι-κοινωνία, ως εμπόρευμα, γίνεται μια ιδιάζουσα βιομηχανία (πολιτιστική, συντεχνιακή, ιδεολογική, επιστημονική, καλλιτεχνική, πολιτική κ.λπ.). Αναλογικά, οι μηχανές αυτής της βιομηχανίας είναι η επινόηση, «ο επαινετικός μονόλογος» (ό.π., §24), η εικονολατρεία, η θεαματική προβολή της πιο βάναυσης ανορθολογικότητας, με μια λέξη η ικανότητα της γλώσσας, ως θεσμισμένης γλώσσας της εξουσίας,  να «φτάνει στην ολοκληρωτική της πραγματικότητα, ανεξάρτητη από τη διαμεσολάβηση ανάμεσα στις συνειδήσεις» (ό.π., § 131). Η απουσία αυτής της διαμεσολάβησης, ήτοι η κατάργηση του ανθρώπου ως προσώπου, εξορίζει τις δυνατότητές του έξω από το αυθεντικό κοινωνικό-πολιτικό γίγνεσθαι και τον καθηλώνει στο θανάσιμο σχίσμα του. Πάνω σε τούτο το σχίσμα επενδύουν τότε οι ψευδείς ιδεολογίες και «το ψέμα που δεν είναι πια αντίλογος, γίνεται τρέλα» (ό.π., §105). Οι πολιτικές «συγκρούσεις», κατ’ επέκταση, παρελαύνουν μπροστά μας «ως ατέρμονη αλληλουχία γελοίων συγκρούσεων» (ό.π., §62) και ο ψευδο-ριζοσπαστισμός συγκαλυμμένων, πίσω από το θέαμα, εξουσιομανών «αριστερών» εισέρχεται στην πολιτική σκηνή ως ένα νέο απατηλό θέαμα: «ως βεντέτα» (ό.π.,§61) που εξολοθρεύει την ατομικότητα του ανθρώπου και διαιωνίζει τον κοινωνικό διαχωρισμό.

2 σχόλια:

  1. Γειά σας κ.Τζωρτζόπουλε

    Με αφορμή την ανάρτησή σας αυτή αλλά και κάποιες παλιότερες, θέλω να ρωτήσω τη γνώμη σας για κάτι που με απασχολεί.
    Έχω την εντύπωση ότι η κοινωνία στην οποία ζει και την οποία περιγράφει ο Ντεμπόρ αλλά και άλλοι στοχαστές της εποχής του, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο θέαμα, στο ομοίωμα, στο ''εικονικό'', και αυτό δεν είναι καθόλου τυχαίο. Η λεγόμενη ''μεταμοντέρνα κατάσταση'' όπως την περιγράφει και ο Lyotard συνδέεται με τις επιστημονικοτεχνικές εξελίξεις της εποχής, τη βαθύτερη εμπορευματοποίηση του ανθρώπου, την ''ολοποίηση'' σε πλανητική κλίμακα και τη πραγμάτωση αυτού που ο Μάρξ είδε εξ αρχής στην κεφαλαιοκρατία, μια ''παγκόσμια ιστορία''.
    Μήπως μιλάμε για μια πολύ βαθιά αλλαγή στη δομή των ανθρώπινων κοινωνιών, κυρίως των δυτικών; Θέλω να πω, μήπως έχουμε να κάνουμε με αυτό που ο Χέγκελ ίσως έλεγε, πέρασμα από την ουσία στην υποστασιακή σχέση; Η σπινοζική κοσμοθεώρηση επανήλθε στο προσκήνιο με ανανεωμένο ενδιαφέρον. Η υπόσταση ως εξουσία του Λόγου, και τα συμβαίνοντα της υπόστασης ως ομοιώματα σε έναν ''επίπεδο'' κόσμο, θυμίζουν τις λογικές της προσομοίωσης, την τάση ''εκκοσμίκευσης''. Η ''συνέχεια'' φύσης-ανθρώπου (όλοι μας ως ανταγωνιστικά ζώα), η προιούσα ταύτιση δικαιώματος και δύναμης και αρκετά άλλα συν όλα τα παραπάνω, στη σκέψη πολλών έφεραν Σπινόζα και Λάιμπνιτς στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος (ίσως αυτοί, μαζί με τον Νίτσε, έχουν τη μεγαλύτερη σχέση με τις θεωρίας της πληροφορίας-επικοινωνίας και οι δύο πρώτοι με τα ''συστήματα'').
    Μήπως από την ''ουσία'' και την άρση εσωτερικού-εξωτερικού στην ''υπόσταση'' και την παγκόσμια ιστορία, και τώρα πρέπει η ανθρωπότητα να περάσει, από την ''υπόσταση'' στο ''υποκείμενο''. Δηλαδή όπως ακριβώς είπε και ο Μάρξ στον εγελιανό ''κώδικα'', από το βασίλειο της αναγκαιότητας στο βασίλειο της ελευθερίας, από την συγχρονική και μη αναστοχαστική υπόσταση των αναγκαίων σχέσεων στην αυτοσυνείδηση, την ελευθερία της Έννοιας και τη διαχρονική εκτύλιξη του γνωρίζειν και του νοήματος, της Ιδέας;
    Έτσι θα εξηγούνταν ως μορφές κοινωνικής συνείδησης κάποιες σύγχρονες θεωρίες που θέλουν την κεφαλαιοκρατική κοινωνία να βαίνει σε μια ''Αυτοκρατορική'' συγκρότηση και σε ένα πεδίο όπου το πιο ισχυρό, ''σύνθετο'' σώμα επικρατεί.

    Καλό σας απόγευμα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος8 Νοεμβρίου 2012 - 11:46 π.μ.

    Το θέαμα, υπό ένα γενικό πνεύμα, θα μπορούσε να το εκλάβει κανείς ως απόπειρα πλαισιο-θέτησης της ανθρώπινης συνείδησης. Άρα στοχεύει στην ακινητοποίηση της ανθρώπινης υποκειμενικότητας για λογαριασμό μια έξωθεν επιβαλλόμενης υπόστασης. Επομένως, το σχόλιό σου σωστά προσδιορίζει το όλο θέμα σε γενικές γραμμές. Αυτό ωστόσο που χρειάζεται να θεωρεί κανείς ως βασικό στοιχείο στη σχέση εικόνας, δηλαδή θεάματος, και υποκειμένου είναι πώς εκδηλώνεται την εκάστοτε στιγμή και ποιος ο βαθμός ενέργειας και αυτενέργειας του υποκειμένου, πάντοτε βέβαια εντός του κοινωνικού και παραγωγικού γίγνεσθαι.

    Με την καλησπέρα μου!

    ΑπάντησηΔιαγραφή