Πέμπτη, 17 Μαΐου 2012

Π. Κονδύλης: Θεωρία και πράξη της απόφασης (Ι)



                                                                  
Παναγιώτης Κονδύλης
1943-1998


Απόφαση και κοσμοεικόνα

§1

Πώς ορίζει την απόφαση ο Π. Κονδύλης; Ως «πράξη ή διαδικασία αποκοπής ή αποχωρισμού (γερμανικά: Ent-scheidung), από την οποία προκύπτει μια κοσμοεικόνα κατάλληλη να εγγυηθεί την ικανότητα προσανατολισμού την αναγκαία για την αυτοσυντήρηση»[1]. Για να υλοποιείται μια τέτοια –ή και οποιαδήποτε– πράξη προϋποτίθενται ως κύρια, ανάμεσα σε πολλά άλλα δευτερογενή, δυο τινά: ένα υποκείμενο και ένα αντι-κείμενο. Το μεν πρώτο αποφασίζει, το δε δεύτερο υπάρχει αντι-κειμενικά ως ένας ανομοιογενής κόσμος  που για τον λογισμό, τα ενδιαφέροντα ή τα συμφέροντα του υποκειμένου, γενικώς για το αυτοσυντηρούμενο Είναι του συγκεκριμένου υποκειμένου, άρα και για την εικόνα, την αντίληψη που τούτο εδώ έχει για τον κόσμο, δεν απηχεί ή δεν εξυπηρετεί εξειδικευμένα νοήματα, καθορισμένες βλέψεις, προσανατολισμούς ή ανάγκες, γενικώς το βουλησιαρχικό, το προς αυτοσυντήρηση ή το κοσμοθεωρητικό του πράττειν. Αυτή η αντικειμενική κατάσταση, σε κάθε περίπτωση, προϋπάρχει, είναι πρωταρχική-αρχέγονη κατάσταση, χωρίς ιδιαίτερες επεξεργασίες, η οποία αποκτά πιο ειδικά νοήματα και εκτυλίσσεται περαιτέρω σε έναν πιο οργανωμένο, πιο τακτοποιημένο και έτσι πιο αξιόπιστο ή αποδεκτό κόσμο  για το ίδιο το υποκείμενο από τις αποφάσεις, ήτοι την Απόφαση του τελευταίου τούτου.  Αυτή η Από-φαση προορίζεται να χωρίσει, να αποκόψει διαμερίσματα, τμήματα, ενδογενή στοιχεία του δεδομένου προκαταρκτικού κόσμου και να τα μοιράσει πρωτίστως σε ενδιαφέροντα και μη-ενδιαφέροντα. Στη βάση αυτού κυρίως του διαχωρισμού, της κατάταξης ή της διευθέτησης, απαρτίζει το υποκείμενο ένα πρώτο, πρό-χειρο σχέδιο της κοσμοεικόνας ή της κοσμοθεωρίας του.

§2

Η Απόφαση, ως έννοια, είναι μία και τείνει να νομιμοποιείται ως κοσμοθεωρία, κοσμοεικόνα εν γένει. Οι αποφάσεις όμως  είναι πολλές και μας παραπέμπουν σε εξίσου πολλές κοσμοθεωρίες ή κοσμοεικόνες. Γιατί είναι πολλές; Επειδή υπάρχουν πολλά υποκείμενα αποφάσεων με  αντιστοιχία σε ένα σύνολο προκαταρκτικών κόσμων.  Ετούτο το σύνολο έχει τον χαρακτήρα αυτού που υπάρχει αντικειμενικά και το οποίο, ως αντικειμενικά υπαρκτό, «δονείται» εκάστοτε από τους φαινόμενους κόσμους που κατασκευάζει η απόφαση του υποκειμένου.  Ετούτοι οι φαινόμενοι κόσμοι είναι οι δυνατοί κόσμοι της κοσμοθεωρητικά προσανατολισμένης απόφασης του υποκειμένου και της ερμηνευτικής της/του προοπτικής. Με δεδομένο ότι η απόφαση, καθότι πράξη αποκοπής, είναι λιγότερο ή περισσότερο βιασμός του αντικειμενικά υπαρκτού, το πεδίο δράσης του υποκειμένου καθορίζεται σχεδόν ασφυκτικά από τα όρια αυτής της απόφασης και της κοσμοεικόνας της. Το υποκείμενο συναναστρέφεται τόσα όσα του προσφέρει αυτή η κοσμοεικόνα. Κατασκευάζει εχθρούς και φίλους δυνάμει της τελευταίας τούτης. Τούτο σημαίνει ότι εχθροί και φίλοι συνάπτονται με ανάλογες αποφάσεις –εκ μέρους του υποκειμένου– για υπεράσπιση, προβολή, καθίδρυση της κοσμοεικόνας του. Σημαίνει, κατ’ επέκταση, ότι η κοσμοεικόνα είναι ο μάρτυρας και ο ρυθμιστής της ταυτότητας του υποκειμένου. Άρα και ο αγώνας για την υπεράσπισή της είναι απόφαση αυτοδικαίωσης, κάτι που του επιτρέπει κατά κανόνα να βλέπει μόνο πώς θα μπορεί να βρίσκει την ανύψωσή του μέσα στην κοσμοεικόνα και όχι πόσο ίσως υπολείπεται του αληθινού εαυτού του.   






[1] Π. Κονδύλης: Ισχύς και απόφαση, σ. 23.

9 σχόλια:

  1. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Θα μπορούσαμε, νομίζω, να πούμε: «αποστρέφομαι την κοσμοεικόνα σου, αλλά υπερασπίζομαι την ελευθερία σου να βλέπεις τον κόσμο όπως θέλεις».
    Υπερασπίζομαι για παράδειγμα την κοσμοεικόνα του Χριστιανισμού, όπως ακριβώς και αυτή του Ισλάμ, είτε είμαι χριστιανός, είτε είμαι ισλαμιστής, είτε δεν είμαι τίποτε από τα δυο. Δεν υπερασπίζομαι, ωστόσο, την τάση και των μεν και των δε, να θέλουν να καταστήσουν με το ζόρι την κοσμοεικόνα τους, κυρίαρχη επί των πάντων.

    Αν οι χρυσυαγίτες, για παράδειγμα, ή οι κομμουνιστές, οι φιλελεύθεροι ή οι σοσιαλιστές, οι πολεμοχαρείς ή οι ειρηνιστές, δεν ενοχλούν τους γύρω τους και το περιβάλλον, αισθάνομαι πως δεν έχω κανένα δικαίωμα να πολεμώ την κοσμοεικόνα τους, ανεξαρτήτως του αν συμμερίζομαι, υιοθετώ ή αντιτίθεμαι σε κάποια από αυτές.

    Τα ζήτημα μοιάζει να μην έχει να κάνει με τις κοσμοεικόνες τις ίδιες, αλλά με τη σχέση των κοσμοεικόνων μεταξύ τους. Αν σε μια κοσμοεικόνα, υπάρχει ρητή η τάση για επιβολή στις άλλες, ο δίκαιος πόλεμος εναντίον της αφορά την αποφυγή της επιβολής της και όχι την επιβολή των άλλων κοσμοεικόνων επί της κοσμοεικόνας που θέλει να επιβάλλεται. Οφείλουν επομένως όλες οι κοσμοεικόνες, να υπάγονται σε μια μετά-κοσμοεικόνα η οποία δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να ρυθμίζει την αρμονική συνύπαρξη όλων των επιμέρους κοσμοεικόνων, δίχως να τις αναιρεί, παρά μόνο σ’ εκείνα τα σημεία όπου αυτές οι επιχειρούν να αναιρέσουν άλλες.

    Μια κοσμοεικόνα, για παράδειγμα, βλέπει τον κόσμο χωρισμένο σε τάξεις. Η μια παραφυάδα της βλέπει πως οι «ανώτερες» τάξεις, καταπιέζουν τις «κατώτερες», τις οποίες και θέλει να υπερασπιστεί. Η άλλη παραφυάδα της πιστεύει πως καλώς οι «ανώτερες» τάξεις καταπιέζουν τις «κατώτερες» διότι έτσι επιτυγχάνεται ανταγωνισμός και η κοινωνία «πάει μπροστά» (πηγαίνει από το «κατώτερο» στο «ανώτερο»). Ωστόσο και οι δυο κοσμοεικόνες βρίσκονται σε σχέση επιβολής η μια προς την άλλη. Αν και οι μεν και οι δε (ως πιστοί των επιμέρους κοσμοεικόνων), δεν αναγνωρίζουν άλλες κοσμοεικόνες και μου λένε και οι δυο «ή μαζί μας ή εναντίον μας» ως προς την τάση επιβολής τους προς την αντίπαλη κοσμοεικόνα, κάνουν και οι δυο ακριβώς το ίδιο. Δεν σέβονται την δική μου κοσμοεικόνα που δεν επιθυμώ να βλέπω τον κόσμο χωρισμένο σε τάξεις ή και αν τον βλέπω, δεν επιθυμώ να βρίσκομαι εντός του συγκεκριμένου παιγνίου επιβολής αναμεταξύ τους, παρά μόνο για να υπερασπιστώ τις κάθε επιμέρους κοσμοεικόνες, όπου αυτές δεν επιβάλλονται ή να αντιταχθώ σε αυτές, όπου αυτές επιβάλλονται. Ενδέχεται βέβαια να θέλω να περάσω αυτοβούλως και στην αιώνια λήθη, δίχως κανείς, ούτε ο θεός ο ίδιος, να έχει δικαίωμα να μου επιβάλλει την απαίτησή του να με «συνεφέρει» ώστε να δω την «ορθή» κοσμοεικόνα, ως κάτι που οφείλει να επιβάλλεται.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Η κοσμοεικόνα στη δομολειτουργική της συνάφεια με την απόφαση κατανοείται περίπου με την αυτονομία ή τη σχετικότητά της, όπως τη θέτει το σχόλιο. Σε άλλες περιπτώσεις βέβαια, αλλά και ορισμένως στη συνάφεια με την απόφαση, όπως θα δειχθεί σε κάποια επόμενη σχετική ανάρτηση, εργάζεται για να εκδηλώνεται η αξίωση της απόφασης του υποκειμένου για ισχύ και εξουσία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Συγχαρητήρια για το άρθρο και για το ιστολόγιο συνολικά.
    Μια απορία: Πώς αντιλαμβάνεστε την κονδυλική θεώρηση για τα όσα λέει για τη σχέση εχθρού-κοσμοεικόνας; Ο εχθρός "καθοδηγεί" προς τη συγκεκριμένη απόφαση-κοσμοεικόνα ή βρίσκεται ως συνέπεια της απόφασης μέσα στην κοσμοεικόνα και αποτελεί μέσο τόνωσής της; Θεωρείτε ότι υπάρχει κάποια σχετική ασυνέπεια ή αντίφαση;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δημ. Τζωρτζόπουλος20 Μαρτίου 2014 - 2:09 μ.μ.

    "καθοδηγεί" και "καθοδηγείται" συνάμα, υπό μια ευρεία έννοια. Γι' αυτό και δεν υπάρχει αντίφαση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Συγχαρητήρια για το άρθρο και για το ιστολόγιό σας, κ. Τζωρτζόπουλε. Μελετώ τώρα τελευταία τη δουλειά σας για τον Χέγκελ ενώ έχω ήδη εντρυφήσει στο έργο του Κονδύλη. Έχω την εξής απορία: Πώς θα αξιολογούσατε το κονδυλικό έργο, δλδ τον συνδυασμό της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας με την ιστορία των ιδεών, υπό το φως του κατά Χέγκελ Λόγου; Εγώ έχω την εντύπωση ότι κατά τον εικοστό αιώνα ο Παναγιώτης Κονδύλης, με το σύνολο του έργου του, προσέφερε μια εκπληκτικά συνεκτική θεώρηση της ανθρώπινης πνευματικής δημιουργίας η οποία κατάφερε να ανυψώσει την κατανόησή μας για τα φιλοσοφικά κείμενα από το πεδίο της "εμπειρίας" στο πεδίο της "έννοιας" (με τους όρους του Χέγκελ). Με λίγα λόγια: πώς βλέπουμε το κονδυλικό έργο υπό το φως του Λόγου;

    Ελπίζω να δείτε το σχόλιο - γνωρίζω ότι η ανάρτηση είναι παλαιότερη. Ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο σας.

    Νίκος Στρατηγάκης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Ο εγελιανός Λόγος είναι ακριβώς όπως ο Λόγος του Ηράκλειτου. Συνοπτικά: το εσωτερικό εν-νόημα των πραγμάτων και η άρθρωσή του σε γλώσσα. Σχηματικά θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι μια "κάθετη" γραμμή που συναντάται με [και διέπεται από] τον εσωτερικό ρυθμό των πραγμάτων. Ο Λόγος και η σκέψη του Κονδύλη κινείται στην "οριζόντια" γραμμή της ιστορίας των ιδεών και στο πλαίσιο αυτής της κίνησης προσπαθεί να συνάψει τον κόσμο της εμπειρίας με την έννοια, αλλά πάντα στο πεδίο του κοινωνικού Είναι και των σχέσεων αυτού του Είναι (μας): π.χ. ισχύς και απόφαση, φίλος και εχθρός, ακμή και παρακμή κ.λπ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σας ευχαριστώ για την κατατοπιστική απάντηση. Τολμώ να σκεφτώ ότι η "οριζόντια" διάσταση του έργου του Κονδύλη τελικά προωθεί ΚΑΙ την ανάπτυξη της "κάθετης" διάστασης... Θα προσπαθήσω να εξηγήσω τι εννοώ: Το έργο του Κονδύλη εφορμάται από απλές ανθρωπολογικές παρατηρήσεις όπως για παράδειγμα ότι ο άνθρωπος διαφέρει από τα ζώα επειδή αυτός μόνο απ' όλα τα ζώα χρησιμοποιεί νοήματα και ότι, δεδομένου αυτού του πλαισίου, ο ζωικός αγώνας της επιβίωσης στον άνθρωπο παίρνει τη μορφή του αγώνα για τη δεσμευτική ερμηνεία των νοημάτων. Όπως γράφει στο Το Πολιτικό και ο Άνθρωπος (το παραθέτω από μνήμης), οι άνθρωποι ενστερνίζονται, διαιρούν, αναδιατάσσουν, επιβάλλουν, ερμηνεύουν και επανερμηνεύουν νοήματα. Ο Κονδύλης παρακολουθεί αυτόν τον αγώνα στην ιστορική του διάσταση δλδ βλέπει πώς τα νοήματα ερμηνεύτηκαν και επανερμηνεύτηκαν ανά τους αιώνες στο πεδίο του κοινωνικού Είναι όπως αναφέρετε κι εσείς. Η μέθοδός του όμως, δλδ η χρήση εννοιών όπως η ισχύς & απόφαση, φίλος & εχθρός κλπ, αποτελεί από μόνη της μια επανερμηνεία όλης της σκέψης η οποία έχει προηγηθεί, δλδ μια τοποθέτησή της σε νέα βάση, μιας και ο Κονδύλης μας δίνει ένα πλαίσιο το οποίο δείχνει πώς σκέφτονται οι άνθρωποι, γιατί σκέφτονται και γιατί και πώς συγκρούονται ή συμμαχούν εξαιτίας αυτής τους της δραστηριότητας.

      Από αυτή την άποψη, θα μπορούσαμε -αναρωτιέμαι- να ισχυριστούμε ότι η "οριζόντια" κίνηση της σκέψης του Κονδύλη οδηγεί τελικά σε ένα νέο επίπεδο αυτογνωσίας; Και, κατά συνέπεια, το έργο του Κονδύλη δεν αποτέλεσε ένα βήμα προς την αυτοφανέρωση του Πνεύματος, δλδ προς την ανάπτυξη της "κάθετης" διάστασης που αναφέρατε;

      Ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο σας και για την καλή σας διάθεση απέναντι στον ερασιτεχνισμό μου.

      ΝΣ

      Διαγραφή
  8. Ισχύουν όπως τα αναφέρετε, με δεδομένο πάντα ότι ο άνθρωπος διαφέρει από τα άλλα ζώα γιατί σκέπτεται, κάτι που το έχουν πει πρωτύτερα άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι, Χέγκελ, Χάντεγκερ κ.λπ. και απλώς ο Κονδύλης το επαναδιατυπώνει με τον δικό του γλωσσικό τρόπο και στο πλαίσιο της θεωρίας του για την απόφαση. Επομένως, ο ίδιος αποβαίνει περισσότερο ένας ερμηνευτής των ανθρώπινων πραγμάτων παρά προσπαθεί να καταλάβει ή να ερμηνεύσει το ίδιο το πνεύμα στη διαλεκτική του αυτοφανέρωση, δηλ. όπως το/την εννοεί ο Χέγκελ ως διαλεκτική Απείρου και Πεπερασμένου, ανθρώπινου και θεϊκού πνεύματος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή