Κυριακή, 1 Ιουλίου 2012

J.G.Fichte: Ατομικότητα και ελευθερία




Γιόχαν  γκότλιπ  Φίχτε
1762–1814

Ο ελεύθερος κόσμος της Ατομικότητας

§1

Πού εδράζεται το αίτημα για μια νέα σύλληψη της ατομικότηταςΣε ένα σύστημα των Εγώ ή των ατόμων, το οποίο προορίζεται να συγκροτήσει την αυθεντικότητα του κόσμου ως ενός ελεύθερου κόσμου των ατόμων. Στο πλαίσιο της νεώτερης μεταφυσικής, τα άτομα-μονάδες απηχούν απευθείας, χωρίς διαμεσολαβήσεις προεπιλεγμένων καθολικοτήτων, συμπτύξεις του Ενός, ας πούμε του θεού ή της Μιας ζωής. Αυτές οι συμπτύξεις,  ειλημμένες ενδοκοσμικά  ως συμπτύξεις ή συμπυκνώσεις επί μέρους Εγώ, συνιστούν για τον Φίχτε αναγκαίες συνθήκες για κάθε συνείδηση και  αυτοσυνείδηση. Η συνείδηση, ως εκ τούτου, γίνεται ή αποδεικνύεται πραγματική συνείδηση του εαυτού όχι σε μια θεωρησιακή της σύλληψη παρά μόνο και κύρια στην πρακτική της εκδήλωση: κατά την εκδήλωση τούτη καλείται όχι απλώς να εκφράσει, να εκδιπλώσει ή να εξωτερικεύσει τη δύναμη της ως άνω Μιας ζωής ή του Ενός, αλλά να αυτοπροσδιορίζεται συνεχώς ως ατομική δραστηριότητα, ήτοι ως ακατάπαυστα ενεργός ατομικότητα. Μια τέτοια ατομικότητα είναι η διάχυση της ελευθερίας στον κόσμο με τη μορφή ελεύθερων και ελεύθερα δρώντων ατόμων. Ο ενιαίος χαρακτήρας ή η μία έννοια της πολλαπλότητας αυτών των ατόμων, ως επί μέρους Εγώ, είναι η Εγώτητα (Ichheit).

 §2

Ετούτη η εγώτητα ενέχει τον χαρακτήρα της πνευματικότητας του ατόμου, της ιδεατότητας που υψώνεται πάνω από κάθε επί μέρους φυσική ή σωματική ατομικότητα και η οποία χαράσσει τον προορισμό της ατομικότητας ως μοναδικής, ενιαίας ουσίας, ως της κατά Χέγκελ Einzel(n)heit [=ενικότητας]. Αυτός ο προορισμός όμως δεν είναι ποτέ δεδομένος ούτε ντετερμινιστικά συναγμένος ή επιτελεσμένος· απεναντίας είναι η δυνατότητα που απαιτεί, που πρέπει να γίνεται πραγματικότητα. Η ψυχή τούτης της απαίτησης είναι η απόλυτη ελευθερία του ατόμου να δημιουργεί εκ νέου τον εαυτό του. Το να δημιουργεί εκ νέου τον εαυτό του σημαίνει να θέτει σκοπούς, εντός πάντοτε μιας πραγματικότητας –οντολογικής, κοινωνικής, πολιτικής, υπαρξιακής κ.λ.π– που δεν την έχει επιλέξει το ίδιο, και να τους πραγματοποιεί. Η πραγματοποίηση τούτη δεν είναι μια μονοσήμαντη και ίδια για όλα τα άτομα πορεία ζωής, αλλά εκτυλίσσεται με βάση τη μοναδικότητα και τη διαφορετικότητα του κάθε ατομικού όντος, πέρα από αφοριστικές γενικότητες ή ισοπεδώσεις, σαν αυτές που βιώνει, ας πούμε η ελληνική κοινωνία από τις πάσης φύσεως καθεστωτικές δυνάμεις της πολιτικής. Έτσι κάθε νέα ζωή, κάθε ατομικό ον που έρχεται στη ζωή, έχει μεν την οντολογική της/του ρίζα στη Μια ζωή, ωστόσο συνυφαίνεται με ένα νέο νόημα ζωής, το οποίο μπορεί να συλλάβει μόνο αυτό το εξατομικευμένο ον και κανένα άλλο.

§3

Σε κάθε περίπτωση, το εξατομικευμένο ον συλλαμβάνει και φανερώνει μέσα στον κόσμο ένα νέο νόημα ζωής πάντοτε ως ενεργό, επί μέρους ον του Ενός προορισμού του ανθρώπου. Αυτά τα επί μέρους δρώντα άτομα συναποτελούν ένα κλειστό σύστημα πολλών Εγώ, ανήκουν στη μια ενιαία πνευματική κοινότητα, καθότι σκεπτόμενα όντα. Απ’ αυτή την άποψη, η απεριόριστη ελευθερία δράσης των ενικών ατόμων δεν είναι μια  αμοραλιστική ή αυθαίρετη δραστηριότητα του ενός ενάντια στο άλλο –πόλεμος όλων εναντίον όλων όπως συμβαίνει με τους χαμαιλέοντες του εγχώριου αλλά και ξένου πολιτικού αμοραλισμού– παρά μια συντεταγμένη δράση με βάση επιταγές προορισμού. Με δεδομένο ότι αυτές οι επιταγές απευθύνονται σε όλα τα όντα και εξειδικεύονται με την ανάληψη από το κάθε άτομο της δικής του ελεύθερης πράξης, η εν λόγω συντεταγμένη δράση υπηρετεί τον κοινό προορισμό και έτσι επιτρέπει οι ατομικές ελευθερίες ή οι ατομικές στάσεις ελεύθερης δράσης να εναρμονίζονται μεταξύ τους. Η εναρμόνιση τούτη δεν είναι στιγμιαία αρμονία αντι-θέτων αλλά η όλο και πιο βαθιά εξοικείωση του κάθε ατόμου με αυτό που ιδιάζει στη φύση του και το οποίο όσο το γνωρίζει καλύτερα, όσο ενεργά το προσεγγίζει, τόσο το ενεργείν του συμβάλλει στην βαθύτερη νοηματική εκπλήρωση του όλου, μέρος του οποίου αποτελεί αυτό τούτο το άτομο. Αυτή η κατά Φίχτε σχέση όλου και μέρους, ατόμου και κοινότητας θα αποτελέσει τη βάση για την εγελιανή και περαιτέρω τη μαρξική διαλεκτική ατόμου και όλου.

 






15 σχόλια:

  1. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ποια είναι η γνώμη σας για τη φιλοσοφία της αποκαλύψεως του Σέλινγκ; Εκεί δεν αναπτύσσει την "αποκάλυψη" της φύσεως ως πνεύματος επιζητώντας την αντικειμενική αποτύπωση του Απόλυτου; Με ποια έννοια θεωρείτε ότι προσλαμβάνει ο Σέλινγκ τον Χριστό και την ανάσταση σε αυτό το έργο του; Και κάτι που θα ήθελα τη γνώμη σας. Ο "θεός" των Γερμανών ιδεαλιστών είναι ένας φιλοσοφικός θεός της γνώσεως ή ο Χριστός της χριστιανικής θρησκείας; Θεωρούν ιστορικό πρόσωπο τον Χριστό οι Γερμανοί Ιδεαλιστές ή τον προσλαμβάνουν καθαρά φιλοσοφικά. Ευχαριστώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ως προς τον Σέλλινγκ ισχύει ό,τι λέτε πιο πάνω: αποτύπωση του Απόλυτου εξ αποκαλύψεως και όχι διαλεκτικά, όπως λέει ο Χέγκελ στη Φαινομενολογία του πνεύματος για τον Σέλλινγκ: "σαν μια βολή πιστολιού ... όπου όλες οι αγελάδες είναι μαύρες ...". Την έννοια του θεού ο Σέλλιγκ την εννοεί φιλοσοφικο-θεολογικά, συνδυάζοντας μια ερμηνεία της Αποκαλύψεως, προσπαθεί να συλλάβει τον Θεό ως πνεύμα και την Δημιουργία ως πράξη ελευθερίας. Βέβαια όλα τούτα προϋποθέτοντας ένα άνευ όρων Είναι-Θεό, για να καθιδρύσει την έννοια του θεού ως πνεύμα και ελευθερία. Προφανώς αποδέχονται την ιστορικότητα του Χριστού, για να φιλοσοφήσουν επί του θεού ως πνεύματος. Όσο για τον Χέγκελ, επί του συγκεκριμένου, βλ. το κεφάλαιο Φιλοσοφία και θρησκεία από το τελευταίο βιβλίο μου: Χέγκελ, Διαλεκτική του Συγκεκριμένου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Προσλαμβάνουν τον Χριστό ως θεάνθρωπο, όπως ο χριστιανισμός, ή τον προσωποποιούν στην έννοια του ανθρώπου ως Χριστού;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δημ. Τζωρτζόπουλος21 Φεβρουαρίου 2020 - 12:24 π.μ.

      Ο Χριστός ως άνθρωπος, θεάνθρωπος κ.λπ. είναι εσωτερικές ερμηνείες της θρησκείας, τις οποίες οι φιλόσοφοι λαμβάνουν στη γενική τους βάση, ως του θεού, για να φιλοσοφήσουν επί του θεού, ως πνεύματος, απόλυτου κ.λπ.

      Διαγραφή
  5. Γιατί έχω κατανοήσει ότι βλέπουν και τον χριστιανισμό ως χριστιανική μυθολογία, αποκαλύπτοντας τη λογική δομή των παραστάσεων της θρησκείας...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δημ. Τζωρτζόπουλος21 Φεβρουαρίου 2020 - 12:31 π.μ.

      Σε άλλα στοιχεία όντως τον βλέπουν ως μυθολογία, σε άλλα όχι. Πιο ειδικά ο Χέγκελ είναι περισσότερο σαφής από τους άλλους εκπροσώπους του γερμανικού ιδεαλισμού: στη θρησκεία αντιστοιχεί η παραστασιακή σκέψη, ενώ στη φιλοσοφία η συλ-λογιστική και εννοιολογική. Συνακόλουθα φιλοσοφεί επί του μυθο-λογικού χαρακτήρα των εικόνων, των θαυμάτων κ.λπ. Βλ. σχετικά η φιλοσοφία του πνεύματος-αντικειμενικό και απόλυτο πνεύμα. Εκδ. Παπαζήση 2015, στις παραγράφους που αναφέρεται στο απόλυτο πνεύμα.

      Διαγραφή
  6. Ξέρετε γιατί σας γράφω όλα αυτά; Βλέπω τους Γερμανούς ιδεαλιστές ως συνέχεια της νεοπλατωνικής παράδοσης και προσλαμβάνω το θεό των ιδεαλιστών περισσότερο ως το απρόσωπο ΕΝ των νεοπλατωνικών παρά ως τον Χριστό. Το ότι αποδέχονται την ιστορικότητα, σημαίνει ότι αποδέχονται και τον Χριστό ως θεό; Επίσης αποδέχονται τη μη γραμμικότητα του όντος...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δημ. Τζωρτζόπουλος21 Φεβρουαρίου 2020 - 12:34 π.μ.

      Αυτό με τους νεοπλατωνικούς ισχύει εν μέρει ή εν πολλοίς ανάλογα με τον φιλόσοφο ή την πτυχή του ζητήματος.

      Διαγραφή
  7. Δηλαδή, εφόσον στον Χέγκελ ο θεός είναι ο άπειρος νους, η καθ εαυτού σκέψη, τότε ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει μέσα του την ίδια την θεότητα. Οπότε ως Χριστό οι Γερμανοί ιδεαλιστές δεν εννοούν τον άνθρωπο που νοεί και σκέπτεται και μέσα του εκδηλώνεται η θεότητα και όχι με την ατομική έννοια; Αυτό κατανόησα από τους Γ. ιδεαλιστές. Ότι βλέπουν τη θεότητα να φανερώνεται μέσα στον σκεπτόμενο ανθρώπινο νου και ότι το άτομο Ιησούς της χριστιανικής θρησκείας είναι η σύλληψη της ιδέας ότι ο θεός μπορεί να σκέπτεται ως άνθρωπος ή να είναι και άνθρωπος με την έννοια του ανθρώπινου είδους..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δημ. Τζωρτζόπουλος21 Φεβρουαρίου 2020 - 12:45 π.μ.

      Περίπου έτσι αλλά και όχι ακριβώς: άλλο ο άπειρος νους του Αριστοτέλη, άλλο το πνεύμα ως διαλεκτική απείρου και πεπερασμένου, που συμπεριλαμβάνει στη φιλοσοφική του σύλληψη από τους συγκεκριμένους φιλοσόφους και την ιστορική εξέλιξη του χριστιανισμού. Στο πλαίσιο της ενεργού πραγματικότητας, που είναι το εν λόγω πνεύμα, λειτουργεί και η σχέση θεού και ανθρώπου: ο άνθρωπος δυνάμει φέρνει μέσα του το έν-θεο, αλλά ενεργεία μπορεί να το ενσαρκώσει όταν αναπτυχθεί σε φιλοσοφική συνείδηση, σε Απόλυτη Γνώση. Εδώ ισχύει αυτό που λέει ο Πλωτίνος: δεν έχουν μέσα τους όλες οι ψυχές το ένθεο παρά μόνο εκείνες, που έχουν φτάσει στην ύψιστη νοητική καλλιέργεια. Ό,τι δηλ. εφάρμοσε και ο ίδιος στη ζωή του.

      Διαγραφή
    2. Συμφωνώ απόλυτα με αυτό που λέτε:

      "ο άνθρωπος δυνάμει φέρνει μέσα του το έν-θεο, αλλά ενεργεία μπορεί να το ενσαρκώσει όταν αναπτυχθεί σε φιλοσοφική συνείδηση, σε Απόλυτη Γνώση. Εδώ ισχύει αυτό που λέει ο Πλωτίνος: δεν έχουν μέσα τους όλες οι ψυχές το ένθεο παρά μόνο εκείνες, που έχουν φτάσει στην ύψιστη νοητική καλλιέργεια."

      Έτσι προσλαμβάνω και εγώ την φιλοσοφία, ως μία πνευματική άσκηση του ανθρώπου ανάπτυξής του σε φιλοσοφική συνείδηση με ενεργοποίηση των ουσιωδών λόγων μέσα του......

      Διαγραφή
  8. Οπότε η θεότητα στον Χέγκελ είναι απρόσωπη, εφόσον δεν δύναται να ταυτίζεται μόνο με έναν άνθρωπο, αλλά σε όλους τους ανθρώπους που σκέφτονται ή έχουν νου..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Δημ. Τζωρτζόπουλος21 Φεβρουαρίου 2020 - 12:56 π.μ.

    άλλο θεότητα, άλλο θρησκεία: όλοι οι άνθρωποι έχουν θρησκεία, ως σκεπτόμενα όντα, ακόμη κι όσοι αυτοχαρακτηρίζονται ως άθεοι. Θεότητα όμως φέρουν μέσα τους τα αληθώς πνευματικά όντα. Και τούτα τα τελευταία δεν είναι υποχρεωτικά κάθε αξιωματούχος, π.χ. ένας "καθηγητής φιλοσοφίας", ένας "ακαδημαϊκός", ένας "εξειδικευμένος επιστήμονας", γιατί οι περισσότερες τέτοιες περιπτώσεις είναι κάτω του μετρίου και όσο πιο αδύναμος πνευματικά είναι κανείς, τόσο ιντριγκαδόρος, κενό σύνολο, αντιπνευματικό στοιχείο αποβαίνει και αναζητά την αυτο-κατάφασή του στα αξιώματα. Τα αληθώς φιλοσοφημένα άτομα φέρουν μέσα τους τη χάρη του θεού. Ένας, ας πούμε, επαγγελματίας θεολόγος ή θεολογικά προσανατολισμένος δεν φέρει υποχρεωτικά μέσα του τη θεία χάρη, γιατί μπορεί να χρησιμοποιεί τη θεολογία, τις θεολογικές του ερμηνείες ως ιδεολογία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή