Σάββατο, 24 Ιουλίου 2021

Ξενοφάνης: πώς σκέπτονται οι άνθρωποι τον θεό και τον κόσμο;


 

Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος

570–480 (περίπου)

 

Φιλοσοφική θεολογία και πρακτικός βίος

§1

Ποιος ήταν ο Ξενοφάνης; Ήταν ένας ποιητής-φιλόσοφος, ενταγμένος για την ιστορία της φιλοσοφίας στον κύκλο των Προσωκρατικών στοχαστών και δημιουργός ενός πλούσιου σε ιδέες έργου. Σύμφωνα με τον Jeager  είναι «ο θαρραλέος πρωταθλητής της αλήθειας», με το νόημα του πνευματικού αγώνα, με τον οποίο έθετε υπό ριζοσπαστική κριτική το σύνολο της μυθικής παράδοσης και κατά το πνεύμα αυτό εγκαινίασε τη φιλοσοφική συζήτηση για την έννοια της ενότητας του όντος. Έτσι οδηγήθηκε στην αμφισβήτηση εκείνης της εδραίας παράδοσης, που εκπροσωπούσε θεμελιωδώς ο Όμηρος αλλά και ο Ησίοδος. Αυτοί, κατά τον ίδιο, νομιμοποίησαν την ανθρώπινη κακία, καθώς απέδωσαν κάθε κακό του ανθρώπινου βίου στους θεούς:


«Ο Όμηρος και ο Ησίοδος απέδωσαν όλα στους θεούς, όσα στους ανθρώπους είναι ντροπές και ψόγος: κλοπές, μοιχείες και τις μεταξύ τους απάτες» (απ. 11).  

Ο Ξενοφάνης επικρίνει τους ως άνω ποιητές, γιατί πρώτοι αυτοί εισήγαγαν και καθιέρωσαν τον ανθρωπομορφισμό των θεών, δεδομένου ότι θεωρούνταν δάσκαλοι των Ελλήνων, ιδιαίτερα δε ο Όμηρος. Όλοι οι θνητοί κατασκευάζουν θεούς με βάση τη δική τους εικόνα. Έτσι πιστεύουν ότι οι θεοί γεννιούνται και ντύνονται όπως οι άνθρωποι, ότι έχουν σώμα και μιλούν σαν άνθρωποι (απ.14). Τα βόδια, τα άλογα ή τα λιοντάρια, αν είχαν χέρια για να ζωγραφίζουν και να κάνουν εκείνα τα πράγματα που κάνουν οι άνθρωποι, τότε τα βόδια θα ζωγράφιζαν τους θεούς σαν βόδια, τα άλογα σαν άλογα και τα λιοντάρια σαν λιοντάρια (απ. 15).

§2

Στη συνάφεια τούτη ο φιλόσοφος-ποιητής επεκτείνει και βαθαίνει την κριτική των ποικίλων δοξασιών, πολιτικών, θρησκευτικών, κοινωνικών κ.λπ., που χαρακτηρίζουν τον κόσμο των ανθρώπων και προδίδουν την άγνοιά τους ως προς τη μορφή του θεού ή τις μορφές των θεών. Αυτή την κριτική ο Πλάτων την αποτίμησε ως μια πρώτη βάση ή αρχή για να διατυπώσει το δικό του επιχείρημα ενάντια στην ομηρική και γενικότερα την ποιητική θεολογία και να το αναπτύξει στα βιβλία ΙΙ και ΙΙΙ της Πολιτείας. Στη θέση αυτών των παραδοσιακών θρησκευτικών αντιλήψεων, ο Ξενοφάνης προτείνει τον μονοθεϊσμό:

«ένας θεός υπάρχει, ο μεγαλύτερος ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους, που δεν είναι διόλου όμοιος με τους θνητούς ούτε στο σώμα ούτε στη σκέψη» (απ. 23).

Δεν αρνείται την ύπαρξη πολλών θεών, αλλά θεωρεί πως υπάρχει ο ένας μέγιστος, ύψιστος θεός, που διατρέχει τα πάντα, τα αντιλαμβάνεται και τα συντονίζει χωρίς κόπο. Χωρίς αυτόν τον θεό δεν θα υπήρχε στον κόσμο αρμονία. Πρέπει έτσι να απαλλαγούμε από την ιδέα ότι ένας θεός χρειάζεται μέλη και αισθητήρια όργανα. Δεν ασκεί την εξουσία του στο σύμπαν με τη χρήση κάποιας υλικής δύναμης, όπως ισχυρίζονταν ο Όμηρος και ο Ησίοδος, αλλά επενεργεί στα γεγονότα και τα συμβάντα στον κόσμο, θέτει τα πάντα σε κίνηση με μια απλή σκέψη, χωρίς να κινείται ούτε ένας μυς. Το Είναι του θεού ως τέτοιο συνάπτεται με το ότι αυτός βλέπει, σκέπτεται και ακούει απευθείας χωρίς τη διαμεσολάβηση των αισθήσεων. Ο θεός δεν μετακινείται από τόπο σε τόπο, όπως φαντάζονται οι άνθρωποι, αλλά μένει ακίνητος στον ίδιο τόπο (απ. 26).

§3

Ι. Αφορμή γι’ αυτήν τη στροφή προς την κριτική αναίρεση ολόκληρης της μυθικής παράδοσης ήταν η υποταγή του μικρασιατικού Ελληνισμού στον περσικό ζυγό και η κατάργηση της πολιτικής ανεξαρτησίας των διαφόρων πόλεων. Η υποδούλωση αυτή οφείλεται στην ηθική διαφθορά των πόλεων και την ψυχική αναιμία· είχε δε ως συνέπεια περαιτέρω τη «στυγερή τυραννία» (απ. 3) των Περσών, η οποία εξανάγκασε και τον ίδιο τον Ξενοφάνη να εγκαταλείψει την ιδιαίτερη πατρίδα του και να επιλέξει ως τρόπο ζωής την αδιάκοπη περιπλάνηση από πόλη σε πόλη και την καλλιέργεια ενός πρώτου διαφωτιστικού πνεύματος. Έτσι δεν επιχειρούσε μόνο να αναιρέσει την παλαιά θεολογία, δεν έμεινε δηλαδή μόνο στην αρνητική πλευρά της κοσμικής τάξης, αλλά προχώρησε και πιο θετικά, παρουσιάζοντας μια άλλη ηθική και θρησκευτική μεταρρύθμιση. Στο απ. 1 μας δίνει μια εικόνα καλής συμπεριφοράς στην κοινότητα των ανθρώπων· μιας συμπεριφοράς, που διαχέει στην συνύπαρξη των ανθρώπων ευφροσύνη και φως και μας διδάσκει ποια είναι η φύση της αληθινής ευσέβειας. Προς τούτο θέτει την αναγκαιότητα της καθαρότητας των λόγων και την απλότητα σε όλες τις υλικές πτυχές της θρησκευτικής τελετής.

ΙΙ. Λόγια σεβασμού και αγνής ομιλίας, ήτοι συν-ομιλίας, υπό τη μορφή ύμνου προς τη θεότητα, αποτελούν βασική προϋπόθεση για να μπορούν οι άνθρωποι να ασχολούνται με την αρετή, με ευγενείς και δίκαιες πράξεις και όχι με ιστορίες Τιτάνων, Γιγάντων ή Κενταύρων ούτε και με ανθρώπινες συγκρούσεις, από όπου δεν μπορεί κανείς να αντλήσει τίποτα το καλό. Ο φιλοσοφικός προβληματισμός, που εξέφρασε ο Ξενοφάνης, δεν πέρασε απαρατήρητος από μεταγενέστερους φιλοσόφους της αρχαίας ελληνικής σκέψης και δη από αυτούς που ασχολήθηκαν με τη φύση των θεών ή με τις διάφορες θρησκευτικές πρακτικές, κατάλληλες για την άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων. Στο περιεχόμενο αυτού του προβληματισμού ανήκει η ριζοσπαστική σύλληψη των θεών ή του θεού, όπως επίσης η αμφιβολία για την εγκυρότητα της ανθρώπινης γνώσης και η επίγνωση των ορίων της (απ. 34). Στη συνάφεια τούτη, η βούληση να δοθούν πιο ορθολογικές εξηγήσεις για φαινόμενα που παραδοσιακά ερμηνεύονται με θρησκευτικούς όρους. Στο πλαίσιο αυτό καταθέτει μια νέα αντίληψη περί σεβασμού και αξίας των ανθρώπινων πραγμάτων.

 

 

 

 

 


23 σχόλια:

  1. Είναι τεράστιο ζήτημα η ερμηνεία που μετέρχεται κάθε φιλόσοφος για να προσλάβει και να κατανοήσει τη μυθική σκέψη. Οι νεοπλατωνικοί, αλλά και ο Πλάτων, δεν κάνουν καθολική κριτική στη μυθική σκέψη, αλλά αναπτύσσουν όλα τα σύμβολα, τα "γεγονότα" και τους όρους της ελληνικής μυθολογίας κατά τέτοιο τρόπο που τα μεταπλάθουν σε λογικούς προσδιορισμούς θεωρώντας τους μύθους κωδικοποιημένες δομές που κρύβουν μια λογική αλήθεια για τα πάντα. Δεν έκαναν τίποτα διαφορετικό από αυτό που έκανε ο Χέγκελ με τη χριστιανική μυθολογία, όταν συνέλαβε την έννοια και το νόημα πίσω από τις παραστάσεις της θρησκείας. Ξέρουμε πολύ καλά ότι ο Όμηρος μέσα από τον ανθρωπομορφισμό των θεών έκρυψε αλήθειες που δε θα γίνονταν κατανοητές από το ευρύ κοινό. Ο Πλάτων στέκεται κριτικά στον Όμηρο μόνο ως προς το ότι οι αμύητοι πολλοί δε θα καταλάβαιναν και θα έπαιρναν τοις μετρητοίς τα "αίσχη" των θεών, ενώ χρειαζόταν την καλλιέργεια του λόγου και της σκέψης για να κατανοήσει κανείς.

    Ο Σαλλούστιος εξηγώντας τον θεμελιακό ρόλο της μυθικής σκέψης γράφει συγκεκριμένα στο Περί Θεών και Κόσμου ΙΙΙ, 4:

    ".....το να θελήσει κανείς να διδάξει προς όλους τους ανθρώπους την αλήθεια περί των Θεών, θα προκαλέσει στους ανόητους την περιφρόνηση, λόγω της αδυναμίας τους να κατανοήσουν, στους μορφωμένους την αδιαφορία. Δια της συγκαλύψεως της αλήθειας μέσω των μύθων δεν διατρέχουμε τον κίνδυνο να προκαλέσουμε την περιφρόνηση στους πρώτους και καταφέρνουμε να προτρέπουμε τους δεύτερους να καταγίνονται με τη φιλοσοφία".

    Ο νεοπλατωνικός Πρόκλος θεωρείται ο Χέγκελ της αρχαιότητας, γιατί συνέλαβε εννοιολογικά και κατέγραψε με φιλοσοφικούς όρους και λογική συνέπεια αλήθειες που έκρυβαν οι "παραστάσεις" των κωδικοποιημένων δομών που κόμιζαν οι μύθοι, για αυτό και στην ελληνική παράδοση γίνεται λόγος για την ορφικοπυθαγόρεια πλατωνική γραμμή, η οποία έχει μια εντυπωσιακή κοινή βάση θεμελίωσης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Επίσης, στη ελληνική παράδοση επικρατούσα αντίληψη είναι ο πολυθεϊσμός, κάτι που διατυπώνεται από τη συντριπτική πλειοψηφία των κειμένων της ελληνικής γραμματείας. Ο Πρόκλος, και γενικότερα οι νεοπλατωνικοί, μας λέει ότι υπάρχουν πολλοί θεοί (τους χαρακτηρίζει Ενάδες) και κάθε φορά δημιουργός θεός μπορεί να είναι οποιοσδήποτε από αυτούς. Ο Δίας είναι ο δημιουργός του δικού μας κόσμου-σύμπαντος, ενώ άλλων κόσμων-διαστάσεων άλλοι θεοί. Από αυτήν την άποψη ο Ξενοφάνης αγνοούσε μια τέτοια διάσταση και για αυτό έκανε λόγο για μονοθεϊσμό.

    Μας γράφει ο Πρόκλος στο "Εις τον Πλάτωνος Παρμενίδη" (1048.11-26):

    "Γιατί όλες οι Ενάδες βρίσκονται η μια μέσα στην άλλη, και η ένωσή τους είναι πολύ μεγαλύτερη από την επικοινωνία και την ταύτιση που υπάρχει μέσα στα όντα (Ιδέες δηλαδή). Γιατί υπάρχει και μέσα στα όντα ανάμειξη των Ιδεών, ομοιότητα, φιλία και συμμετοχή της μιας στην άλλη, η ένωση όμως των Ενάδων, επειδή είναι ένωση τέτοια, είναι πολύ πιο ενιαία, απόρρητη και ανυπέρβλητη. Γιατί όλες (Ενάδες) υπάρχουν μέσα σε όλες, πράγμα που δεν συναντάται στις ιδέες. Γιατί αυτές (ιδέες) μετέχουν η μία στην άλλη, δεν βρίσκονται όμως όλες μέσα σε όλες. Αλλά, όμως, ενώ υπάρχει εκεί αυτή η ένωση, η καθαρότητά τους είναι θαυμαστή και αμιγής, και η ιδιότητα καθεμιάς είναι πολύ πιο τέλεια από την ετερότητα των Ιδεών, διατηρώντας τα θεία αμιγή και τις δυνάμεις τους διακριτές."

    Πάλι ο ίδιος γράφει στο "Εις τον Πλάτωνος Παρμενίδη (1050.9)" :

    "Γιατί όποια από αυτές (Ενάδες) και να πάρεις, παίρνεις την ίδια με τις υπόλοιπες, επειδή όλες βρίσκονται η μία μέσα στην άλλη και είναι ριζωμένες μέσα στο Ένα."

    Αυτό το ΕΝΑ, μας επισημαίνει ο Πρόκλος, δεν είναι τίποτα άλλο παρά αυτή η υπερβατική Ένωση των ίδιων των ΕΝΑΔΩΝ, είναι οι ίδιες οι ΕΝΑΔΕΣ-ΘΕΟΙ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δημ. Τζωρτζόπουλος25 Ιουλίου 2021 - 1:41 μ.μ.

    Η έννοια του Ενός έχει μακρά ιστορία: από τους προσωκρατικούς μέχρι την ύστερη αρχαιότητα: τα εκάστοτε διαφορετικά της περιεχόμενα έχουν κοινό χαρακτηριστικό ότι επαληθεύουν τη Μορφή του Ενός ως τέτοιου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Η δίψα γι' απόλυτη γνώση προφανώς είναι το τερπνό, αλλά το ωφέλιμο προκύπτει από το πώς η έννοια του ενός καθορίζει τις μεταξύ μας σχέσεις, δηλαδή τη γλώσσα και την εξουσία. Βλέπω πως όλα, κάθε θεωρία περί ενός, μηδενός ή πολλαπλότητας, κάθε φιλοσοφική ή μυθική-ποιητική «σκοπιά», δύνανται ν' αποτελούν προσχήματα προς την επίτευξη διάφορων στόχων (πχ για την αγορά ενός σαμπουάν από το σούπερ μάρκετ, για την νίκη στις εθνικές εκλογές ή για την καταπολέμηση της ανεργίας και της πανδημίας).
    Κάθε φράση δύναται να επιστρατεύεται για το ο,τιδήποτε. Αυτό, φαντάζει περίπλοκο και πολύπλοκο ως αρχή. Ωστόσο είναι συνεπές προς την αρχή τους Ενός: Κάνω τα πάντα για να βγαίνω πάντα πρώτος και από πάνω. Η δε διαλεκτική μου, είτε είμαι δεξιός είτε αριστερός είτε ουδέτερος, ό,τι κι αν κάνω μου αποδεικνύει πως είμαι απολύτως συνεπής και τυπικά μου αξίζει η αποθέωση, όπως και αν την εννοώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Υγ. Μπορώ κάλλιστα να αποπλανήσω ανήλικο, μόνο με Ηράκλειτο και Πατέρες της Εκκλησίας. Μπορώ όμως και με τα μαθηματικά και με την ποίηση. Δεν υπάρχει θεωρία που να μην μπορώ να χρησιμοποιήσω, αν θέλω να αποπλανήσω ή να παραπλανήσω κάποιον. Αλλά ακόμα κι αν δεν επιθυμώ να παραπλανήσω κανέναν ό,τι κι αν πιστεύω, πως γνωρίζω πως δεν παραπλανώ τον εαυτό μου;
    Από την άλλη η παραπλάνηση μπορεί να είναι εργαλείο αποκάλυψης της αλήθειας, όπως πίστευαν «παλιά» πως είναι τα βασανηστήρια. Τόση δίψα για αλήθεια! Πόσες φορές παίζουν οι άνθρωποι το παιχνίδι «καλός μπάτσος-κακός μπάτσος» στον ίδιο τους τον εαυτό; Και καλά για τις «σωστές» ετυμηγορίες κατά του εαυτού μας! Τι γίνεται όμως με τις «λάθος»;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Υγ2 Κανένα σημείο του χρόνου δεν διαρκεί (δεν έχει χρονική διάρκεια). Η χρονική διάρκεια προκύπτει από την αέναη χωρική παράθεση α-διαρκών χρονικών σημείων: ο χρόνος αναπτύσσεται μόνο χωρικώς. Κανένα χωρικό σημείο δεν έχει έκταση. Η έκταση προκύπτει από την αέναη παράθεση ου-τοπικών χωρικών σημείων στον χρόνο: Ο χώρος αναπτύσσεται μόνο χρονικώς. Η ενότητα του χωροχρόνου είναι μεν ένα σχήμα που προκύπτει α) από την αισθητική παρατήρηση του χώρου και του χρόνου και β) από την συνείδηση πως χώρος και χρόνος δεν είναι φυσικά μεγέθη αλλά ως καθαρές εποπτείες του ανθρώπινου νου ενοικούν μέσα μας, ωστόσο η ενότητα του χωροχρόνου είναι μια ιδέα. Μια ενότητα που συμπεραίνεται από νοητική αναγωγή στην ιδέα του ενός. Το δε ένα, σε καμία περίπτωση δεν είναι κάτι φυσικό, όπως το μήλο. Στη φράση «ένα μήλο» το «μήλο» είναι το αυτονόητο, φυσικό αντικείμενο. Όχι το «ένα». Η ιδιότητά του ως «ένα» δεν είναι φυσική. Είναι λογική. Φυσική είναι η ανικανότητα του Λόγου να υπερβεί την ύλη των αισθήσεων. Αν ο Λόγος είναι η μήτρα, οι αισθήσεις είναι το σπέρμα που γονιμοποιείται μέσα της προκειμένου να γεννηθεί ο ίδιος ο άνθρωπος. Πώς λοιπόν δύναται να διανοείται ο νους να έχει την απαίτηση να υπερβεί την συνθήκη της γέννησής του, λέγοντας ως άλλο αυγό: «από μένα βγήκε η κότα»;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Ο Λόγος συνηθίζει να αίρεται όλων των περιστάσεων και να ίπταται σε ύψη μακάρια. Εδώ κάτω, όμως, στη γη, τα του οίκου της ανθρωπότητας (αυτού του δώρου που έκανε ο θεός στο Σύμπαν) μάλλον πάσχουν. Το χάλι της οικονομίας της ανθρωπότητας, μάλλον επιδεινώνεται τα τελευταία δυόμιση χιλιάδες χρόνια. Κι αν μας αγαλλιάζει ο ποιητικός λόγος, είναι επειδή μας έρχεται από τα Ηλύσια Πεδία κι ας είναι υπό την ηχητική μορφή κραξίματος του ιερού πτηνού του Κρόνου, που κάνει κύκλους πάνω από το κυπαρίσσι που σκιάζει την πηγή της λήθης, καταμεσής του ασφοδελού λειμώνα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Υγ. Περίεργο:

    Κόραξ, Κορώνη, Κουρούνα, Κρόνος (ρίζα -κρα, η φωνή του κόρακα) αλλά και Κορωνίδες, κορώνα και κορωνοϊός σχετίζονται με την έννοια κυρτός.

    Το κυπαρίσσι από την άλλη (αρίστη κύπη - εξ ου και κύπελο - το ξύλο του δέντρου θεωρείτο άριστο/άρισσο για την κατασκευή κυπέλων, λεμβών και φερέτρων) σχετίζεται με την έννοια του κοίλου (κύπη=κοίλο αντικείμενο).

    Ο δε κύκλος που όλα τα ενώνει, πήρε τ' όνομά του από την ένωση του κυρτού και του κοίλου > κύ-κοιλος (κυρτός και κοίλος) > κύκλος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Υγ στο Υγ

    Θα μου πείτε ίσως, πως βρίθει από κάππα το παραπάνω σχόλιο (αν και ξέχασα τον κύκνο, που πήρε τ' όνομά του απ' τον κυρτό λαιμό του, που μου φέρνει στο μυαλό τον τρελό βασιλιά και συγγενή της Σίσσυ και του Όθωνος των γαλανόλευκων ρόμβων, αλλιώς Βασιλέα-Κύκνο που ένα απ' τα παλάτια του ενέπνευσε το κάστρο του λογοτύπου της Ντίσνεϋ) και πιο είναι το αποτέλεσμα; Ένας κύκλος (μια τρύπα) στο νερό!

    Αλλά και τα κάππα-κάππα (κομουνιστικά κόμματα) όλων των κρατών έχουν πολλά κάππα και το αποτέλεσμα είναι το ίδιο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  13. Ludwig Wittgenstein:

    Αν οι ψύλλοι είχαν θεό, αυτός θα είχε τη μορφή σκύλου.

    Που το κατανοώ ως ότι ο θεός προκύπτει από τη σχέση του πνεύματος με το ζωτικής για το ίδιο σημασίας περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσεται ο φορέας του. Αν ο ψύλλος είχε πνεύμα, αυτό θα σχετιζόταν εκ των πραγμάτων με το οικοσύστημα του τριχώματος του σκύλου.

    Ο Λόγος ως προς τον εαυτό του, είναι ένα «ον» δίχως περιβάλλον αφού είναι ο ίδιος το περιβάλλον του. Έτσι του δημιουργείται η ψευδαίσθηση πως είναι θεός αφού τα πάντα εντός του προκύπτουν από τον ίδιο «καθαρά», δηλαδή ανεξάρτητα από την εμπειρία. Κατά την ταπεινή, αισθητική μου γνώμη, ο Λόγος αν και θεός παραμένει ένας θεός της τύφλας του. Από το ανώτατο εποπτικό σημείο της επικράτειάς του δύναται μόνο να αποφαίνεται ως άλλος Ζευς πως ό,τι δεν ελέγχει ο ίδιος, δεν υπάρχει!

    Οι Κρήτες, ωστόσο, που εξ αιτίας της αποστροφής τους στη θρησκεία του Λόγου χαρακτηρίστηκαν από τον Απόστολο Παύλο «αεί ψεύσται», ήξεραν πως ο Ζευς είναι νεκρός. Μπορούσαν μάλιστα να καταδείξουν και τον τάφο του.

    Αλλά κι εμείς, δείχνοντας γύρω μας τον δομημένο στον Λόγο κόσμο, δεν είναι σαν να δείχνουμε ένα απέραντο νεκροταφείο;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  14. Γιατί οι άνθρωποι συμβολίζουμε το μηδέν με έναν κύκλο;
    Ποιος αριθμός είναι πιο ομοειδής με το μηδέν από τον αριθμό ένα (1);
    Το μηδέν όπως και το ένα συνιστούν και τα δύο την ίδια απλή ενότητα. Δεν έχουν καμία πολλαπλότητα. Ενώ όλοι οι άλλοι αριθμοί διαφέρουν τόσο από το μηδέν όσο και από το ένα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  15. Για την κακή (φρικώδη) οικονομία του πλανήτη ευθύνονται οι αισθήσεις; Οι αισθήσεις δεν παράγουν χρήμα. Οι αλγόριθμοι, από την άλλη, παράγουν χρήμα από το μηδέν δια της έλλογης και έννομης βίας. Ζούμε (προσπαθώντας να επιβιώσουμε) στην οικονομία μιας έλλογης φούσκας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Οι αισθήσεις τροφοδοτούν, αφυπνίζοντας τον Λόγο. Δεν είναι ωστόσο λογική η ύλη τους, αλλά φυσική. Ενώ οι ψευδαισθήσεις, είναι καθαρά προϊόντα του Λόγου. Φυσική ψευδαίσθηση δεν υπάρχει. Ψευδαισθητικό αντικείμενο δεν υπάρχει. Το ψεύδος είναι προϊόν του Λόγου και αφορά μόνο αυτόν.

      Διαγραφή
    2. Ο ρατσιστής πιστεύει πως το λάθος είναι το μαύρο χρώμα του δέρματος του συνανθρώπου του. Ενώ το λάθος είναι στο μυαλό του. Όχι στο πώς βλέπει τα πράγματα, αλλά στο πώς τα νοηματοδοτεί.

      Διαγραφή
  16. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  17. Νομίζω πως ένα πεδίο που ο Λόγος μπορεί να συμπλεύσει εξαιρετικά με τις αισθήσεις είναι κατά τη διάρκεια της ζωγραφικής «εκ του φυσικού». Μελετώντας για παράδειγμα το σχήμα ενός δέντρου, η εργασία του ζωγράφου είναι από τη μία αισθητική, αφού παρατηρεί τις αισθήσεις του και από την άλλη λογική, αφού κατά την μίμηση της αίσθησης (δηλαδή την οπτική αναπαραγωγή, την επι-κοινωνία της αίσθησής του στο χαρτί) το μολύβι το κινεί ο λογισμός. Αυτός είναι που κάνει την εναρμόνιση του σχεδίου με το σχήμα του δέντρου έτσι όπως το προσπορίζεται από τις αισθήσεις. Καθώς όμως κατά την εργασία ο λογισμός είναι προσηλωμένος στις αισθήσεις, όσο τις μελετά, τόσο μελετά τον ίδιο τον εαυτό του (ως λογισμός). Σαν δηλαδή το σχήμα του δέντρου, να είναι και σχήμα του νου. Και σαν η μελέτη του σχήματος του δέντρου, να είναι ταυτόχρονα και μελέτη του σχήματος του νου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

      Διαγραφή
    2. Υγ. Προσπαθώντας ο νους ν' αναπαράγει με ακρίβεια την αίσθηση, ασχολείται με τις δικές του λεπτομέρειες. Η πολυπλοκότητα των αισθήσεων σε πολλαπλά πεδία, έτσι όπως εισέρχεται δια των οργάνων των αισθήσεων στο πνεύμα, υποχρεώνει τον νου να ανακαλύψει την πολυπλοκότητα και τα πολλαπλά πεδία της ίδιας του της δομής, προκειμένου να εντάξει το πολλαπλό των αισθήσεων στην αντίστοιχη τάξη πραγμάτων εντός του. Και είναι μάλλον τα αισθητικώς υπέροχα (κατά Καντ) αντικείμενα, όπως ο έναστρος ουρανός, τα αντικείμενα δηλαδή των οποίων η εποπτεία συνθλίβει την ικανότητα του Λόγου να τα εντάξει σε μια παράσταση εντός του, που μας έχουν καταφανώς υποβάλλει και την ιδέα του θεού. Έτσι μιλάμε για θείο αίσθημα και όχι για θεία απόδειξη ή θεία εξίσωση.

      Διαγραφή