Nietzsche: τι είναι η Αιώνια Επιστροφή;

 

Fr. Nietzsche

1844-1900

 

Η σημασία της αιώνιας επιστροφής:

Ισχυρή ή μηδενιστική ύπαρξη;

 

1. Η αιώνια επιστροφή αποτελεί μια χωρίς αμφιβολία από τις πιο δύσβατες περιοχές του στοχαστικού κόσμου του Νίτσε. Όπως ο ίδιος ο φιλόσοφος την περιγράφει σχεδόν στα περισσότερα κείμενά του, είναι μια «διδασκαλία», δηλαδή ορίζεται ως το αντικείμενο μιας διδασκαλίας, εκείνης του Ζαρατούστρα. Ο Νίτσε την παρουσιάζει ως την υψηλότερη μορφή κατάφασης που μπορεί να συλληφθεί.

2. Η πρώτη δυσκολία έγκειται στην πολλαπλότητα των τρόπων παρουσίασης αυτής της σκέψης, καθώς ο Νίτσε την εισάγει άλλοτε υπό τη μορφή ενός συλλογισμού επιστημονικοφανούς χαρακτήρα (με τον τρόπο μιας κοσμολογικής διδασκαλίας) και άλλοτε υπό τη μορφή βιώματος, είτε προσωπικού είτε προτεινόμενου στον αναγνώστη. Η πρώτη διατύπωση, η οποία αντιπροσωπεύεται κυρίως στα κατάλοιπα (μεταθανάτια κείμενα) της περιόδου της Χαρούμενης Επιστήμης, αμφισβητεί την υπόθεση μιας τελικής κατάστασης του σύμπαντος, βασιζόμενη στην απειρία του χρόνου και στον πεπερασμένο χαρακτήρα της ποσότητας των δυνάμεων, έτσι ώστε όλες οι καταστάσεις της πραγματικότητας να πρέπει να επαναλαμβάνονται.

3. Σημειώνει συγκεκριμένα ο Νίτσε:

«και έτσι, τόσο εκείνη που την γέννησε όσο και εκείνη που πρόκειται να γεννηθεί από αυτήν, και ούτω καθεξής προς τα εμπρός και προς τα πίσω! Τα πάντα υπήρξαν εκεί αμέτρητες φορές, με την έννοια ότι η συνολική κατάσταση όλων των δυνάμεων επανέρχεται πάντα.» (Κατάλοιπα της Χαρούμενης Επιστήμης, 11 [202]).

Αντιθέτως, η παράγραφος 341 της Χαρούμενης Επιστήμης αποτελεί ένα καλό παράδειγμα του δεύτερου τρόπου παρουσίασης, ως συγκρότηση ενός νοητικού πειράματος που καταλήγει σε ένα ερώτημα: ρωτά τον αναγνώστη ποια θα ήταν η αντίδρασή του μπροστά στην αποκάλυψη του γεγονότος ότι η ζωή του θα επαναλαμβάνεται αιώνια ακριβώς η ίδια. Πρόκειται, συνεπώς, για τη μελέτη των επιπτώσεών της πάνω σε εκείνον που καλείται να κάνει μια επιλογή, και το κείμενο εξετάζει δυο πιθανές στάσεις: την απελπισία από τη μία πλευρά, τη μέθη και τον ενθουσιασμό από την άλλη.

4. Το θεμελιώδες πρόβλημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο αυτή η σκέψη συνδέεται με το σύνολο του νιτσεϊκού στοχασμού, του οποίου αποτελεί ενδεχομένως την αποκορύφωση και το τέλος. Πρώτον, μια αυστηρά κοσμολογική ανάγνωση προσκρούει σε σημαντικές δυσκολίες και ελάχιστα φαίνεται παραδεκτή. Διότι η θεμελιώδης χειρονομία του νιτσεϊκού προβληματισμού συνίσταται στην αντικατάσταση του προβλήματος της αλήθειας από το πρόβλημα της αξίας. Αν ορίσουμε ως κοσμολογική διδασκαλία μια επιστημολογική θεωρία που αποσκοπεί στο να θεμελιώσει τη δομή του σύμπαντος —δηλαδή μια θεωρία που προκύπτει άμεσα από την προβληματική της αλήθειας— αυτή η ανάγνωση προϋποθέτει στον Νίτσε μια ριζική εγκατάλειψη των θεμελιωδών θέσεών του, την οποία τίποτα δεν επιβεβαιώνει. Πρέπει, επομένως, να αναρωτηθούμε για το καθεστώς αυτών των «επιστημονικοφανών» κειμένων και την ενδεχόμενη στρατηγική τους λειτουργία.

5. Η δεύτερη παρουσίαση προσφέρει πολύ καλύτερο έρεισμα για την ανάγνωση: επιτρέπει πράγματι την τοποθέτηση της σκέψης της αιώνιας επιστροφής σε σχέση με την εσωτερική δομή της νιτσεϊκής πορείας, υποδεικνύοντας ότι είναι η αναφορά στην έννοια της Züchtung (η θεωρία των επιλεκτικών επιδράσεων που προκαλούνται στον άνθρωπο από την τροποποίηση του συστήματος αξιών) —και μαζί με αυτήν στο σύνολο του σχεδίου ανατροπής των αξιών— που δίνει το νόημά της στην αιώνια επιστροφή, την οποία ο Νίτσε χαρακτηρίζει εξάλλου ως züchtender Gedanke, «σκέψη διαπαιδαγώγησης/καλλιέργειας/διαμόρφωσης» (Κατάλοιπα X, 25 [227]), σκέψη που θα προκαλέσει αναγκαία μια Züchtung. Πρέπει συνεπώς να την προσεγγίσουμε υπό το πρίσμα του στοχασμού γύρω από τον φιλόσοφο-νομοθέτη και το πρόβλημα της «εκτροφής», της διαμόρφωσης του ανώτερου τύπου ή του υπερανθρώπινου τύπου· της υπέρβασης της παρακμής και της αντίστοιχης χαλύβδωσης των ισχυρών, που με απόλυτη ευθύνη και αυτο-πειθαρχία αντέχουν τα απρόβλεπτα της ζωής και το βάρος όλων τους των πράξεων.

6. Εξετάζοντας το περιεχόμενό της, η σκέψη αυτή αντιπροσωπεύει μια ριζοσπαστικοποίηση του μηδενισμού: βαθιά απελπιστική σκέψη, εξαλείφει κάθε δυνατότητα καταφυγής σε έναν υπεραισθητό επέκεινα κόσμο — δεν υπάρχει φραγμός στην αιώνια, απαράλλακτη επανάληψη της ζωής μας. Εκφράζει έτσι την οριστική κατάρρευση των υπερβατικών άλλων κόσμων και διακηρύσσει ότι υπάρχει μόνο τούτος ο κόσμος, η «γη» για να χρησιμοποιήσουμε τη ορολογία του Ζαρατούστρα, προσθέτοντας όμως ένα στοιχείο που δίνει όλη της τη δύναμη στη σκέψη: ούτε ο θάνατος αποτελεί τέρμα, ούτε φέρνει λύτρωση.

7. Αυτή η διδασκαλία οφείλει τότε να πάρει τη θέση των θεμελιωδών πεποιθήσεων που βρίσκονται στη ρίζα των σημερινών κυρίαρχων αξιών —των μηδενιστικών αξιών— όπως, για παράδειγμα, της χριστιανικής διδασκαλίας περί απολύτρωσης. Εντεύθεν προκύπτει το εξής δίλημμα: πώς να αντέξει κανείς την προοπτική να υποστεί εκ νέου, και μάλιστα άπειρες φορές, μια ζωή την οποία αρνείται και καταδικάζει —καθώς αυτή είναι η περίπτωση του μηδενισμού της αδυναμίας; Το ζήτημα είναι να μάθουμε ποια θα είναι τα αποτελέσματα αυτής της διδασκαλίας στην ανθρωπότητα έτσι όπως υπάρχει σήμερα, εγκλωβισμένη στη δίνη του μηδενισμού. Θα προκαλέσει μια κρίση και, ως εκ τούτου, έναν διαχωρισμό ανάμεσα σε εκείνους που θα αποδεχθούν αυτή την προοπτική με θέρμη και ευγνωμοσύνη, και σε εκείνους για τους οποίους θα είναι συντριπτική, ανυπόφορη.

8. Η σκέψη της αιώνιας επιστροφής παρουσιάζεται, συνεπώς, προπαντός ως μια δοκιμασία ή ως ένα τεστ: ποιος είναι αρκετά ισχυρός, ώστε να αφομοιώσει, να ενσαρκώσει τη σκέψη της αιώνιας επιστροφής, μετατρέποντάς την σε αξία; Γι’ αυτόν τον λόγο, η παράγραφος 341 της Χαρούμενης Επιστήμης τη χαρακτηρίζει ως «Το πιο βαρύ βάρος»: «πόσο θα έπρεπε να αγαπάς και τον εαυτό σου και τη ζωή, ώστε να μην προσδοκάς πλέον τίποτε άλλο παρά να δώσεις αυτή την ύστατη και αιώνια επικύρωση και σφραγίδα;». Δεν πρόκειται, λοιπόν, για το να διακηρύξει κανείς επιστημολογικά ότι τα πάντα επανέρχονται, αλλά πολύ περισσότερο για το να θέλει να επανέρχονται τα πάντα.

9. Παραμένει, ωστόσο, η ανάγκη να προκληθεί μια ουσιαστική προσχώρηση σε αυτή τη διδασκαλία, να μετατραπεί σε μια ρυθμιστική πεποίθηση, σε μια αξία. Ίσως αυτή ακριβώς να είναι η στρατηγική λειτουργία της «κοσμολογικής» της παρουσίασης — μια πειστική λειτουργία, καθώς υποστηρίζεται από το κύρος και την αυθεντία της επιστήμης. Όπως και να έχει, η διδασκαλία της αιώνιας επιστροφής αντιπροσωπεύει πράγματι την ύψιστη μορφή συγκατάθεσης: δεν αρκείται σε ένα «θεωρητικό» ναι, αλλά απαιτεί πρακτικά το ναι, και το μεταφράζει συγκεκριμένα σε μια βούληση να ξαναζήσει κανείς αυτό που έχει ήδη βιωθεί — ένα «ναι-αξία» που θα αποτελέσει το νέο κέντρο βάρους της ύπαρξης, αντικαθιστώντας τις διδασκαλίες της άρνησης και της συκοφάντησης της ζωής με τη μεγάλη σκέψη της κατάφασης.