Παρασκευή, 4 Ιανουαρίου 2013

Hegel: Η Λογική του Είναι ως απαρχή ελευθερίας





Γκέοργκ Χέγκελ
1770–1831


Πώς το Λογικό Είναι αυτοστοχάζεται;

§1
          Η Λογική του Είναι  δομείται πάνω στα θεμέλια του Είναι, το οποίο συνιστά τη φιλοσοφική απαρχή της σύμπασας επιστήμης της Λογικής.  Το Είναι ως ξεκίνημα της όλης Λογικής ανάπτυξης δεν μπορεί να έχει άλλον προσδιορισμό πέραν του ότι είναι· δηλαδή πέραν του ότι είναι απροσδιόριστο. Είναι απροσδιόριστο, γιατί είναι καθαρό, δηλαδή απαλλαγμένο από κάθε άλλο προσδιορισμό: είναι μια ολοκληρωμένη αφαίρεση, ένας εντελής χωρισμός, ένα απόλυτο ή αφηρημένο ξεκίνημα, με το νόημα ότι δεν έχει αναπτυχθεί ακόμη η διαλεκτική μορφής και περιεχομένου. Ως ξεκίνημα της Λογικής, το Είναι διαφέρει ουσιωδώς από την καθαρή, την απόλυτη Γνώση της Φαινομενολογίας του πνεύματος. Εν τούτοις, Είναι και απόλυτη Γνώση προϋποτίθενται κατά αμοιβαίο τρόπο: Το Είναι συνιστά θεμέλιο της Λογικής επιστήμης συνολικά, συμπεριλαμβανομένης και της επιστήμης της εμπειρίας της συνείδησης. Ταυτόχρονα, η καθαρή ή απόλυτη Γνώση, που προκύπτει ως αποτέλεσμα αυτής της επιστήμης, συνιστά προϋπόθεση του Είναι. Η αμοιβαία προϋπόθεση ωστόσο αμφοτέρων δεν έχει τον ίδιο χαρακτήρα: η απόλυτη Γνώση δεν μπορεί να εξηγηθεί, να αιτιολογηθεί, με τους τρόπους και τα μέσα της Φαινομενολογικής της εκδίπλωσης. Μπορεί να θεμελιωθεί μόνο συστηματικά από την ίδια τη Λογική του Είναι, από αυτό δηλαδή που η ίδια είναι. Κανένας προσδιορισμός, καμιά κατηγορία, καμιά πρόταση της Λογικής του Είναι δεν μπορεί να κατανοείται στην αληθινή της ανάπτυξη, όταν εξετάζεται από μια σκέψη που σχετίζεται μόνο με εξωτερικό υλικό και  εξομοιώνει τα πάντα με τα πάντα.    

                                                     §2

Ο καθαρός-λογικός προσδιορισμός: Είναι είναι ολόκληρος ο εαυτός της σκέψης και γι’ αυτό δεν μπορεί να νοείται έξω από την αυτενέργεια της τελευταίας. Το Είναι, επομένως, είναι η λογική μορφή που δεν τελεί σε εξωτερική, τυπική αντί-θεση ή ταυτότητα με τους άλλους καθαρούς προσδιορισμούς της σκέψης ή της νόησης, ούτε μπορεί να είναι άλλο, από άποψη περιεχομένου, έξω από τον εαυτό του ως αφηρημένο, άμεσο, καθαρό Είναι. Το τελευταίο τούτο έχει τη στοχαστική του αντιστοιχία στο καθαρό νοείν [=στην καθαρή σκέψη]. Η  καθαρότητα εδώ υποδηλώνει τον ορίζοντα πραγματοποιήσιμης ελευθερίας. Γι’ αυτό και ο εν λόγω ορίζοντας αναλογεί, πρώτα-πρώτα, στη Λογική του Είναι, εφόσον τούτη συνιστά τη δυνητική πραγμάτωση της απόλυτης διαύγειας και καθαρότητας, εν τέλει της απόλυτης ελευθερίας της σκέψης ως απόλυτης ταυτότητας ή ως απόλυτης Ιδέας. Υπ’ αυτό τον ορίζοντα λοιπόν εξηγείται καλύτερα, γιατί το Είναι, αν και απροσδιόριστο, καθαρό, χωρίς ποιότητα, εν τούτοις εντάσσεται από τον Χέγκελ στο τμήμα της προσδιοριστικότητας, της ποιότητας. Ως αφηρημένη οντότητα συνιστά το μέγιστο αφηρημένο περιεχόμενο ολόκληρου του εαυτού του νοείν, δηλαδή της έννοιας καθεαυτήν. Ως τέτοιο περιεχόμενο εκφράζει μια μορφή κυρίαρχης σκέψης, που δεν συνάδει με το πνεύμα της ελεύθερης έννοιας, ήτοι της απόλυτης ελευθερίας της σκέψης αλλά απεναντίας απειλεί να καταστρέψει τη δυναμική της. Πώς αντιμετωπίζεται μια τέτοια καταστροφή; Με τη δια-λογική [=δια-λεκτική] αυτο-εκδίπλωση της εσωτερικής δυναμικής που περικλείει το Είναι ως άμεσο ή καθαρό Είναι.

                                                     §3

Πώς κατανοείται μια τέτοια αυτο-εκδίπλωση; α) ως η νόηση που σκέπτεται, δηλαδή  αυτοστοχάζεται· αυτοστοχάζεται το τι και το ότι είναι: την αμεσότητά της ως το Είναι. Ποιο είναι το Είναι; Το ότι σκέπτεται ότι σκέπτεται. Έτσι το Είναι γίνεται το ξεκίνημα της Λογικής επιστήμης όχι ως κάτι που απλώς είναι, αλλά ως το Είναι που σκέπτεται την αμεσότητά του, το ότι δηλαδή είναι. Γι’ αυτό, αν και το ίδιο απροσδιόριστο, ωστόσο ο Χέγκελ το εντάσσει στο τμήμα της Λογικής, το οποίο ορίζει ως προσδιοριστικότητα ή ως ποιότητα. Το ότι ανήκει σε αυτό το τμήμα με τον προσδιορισμό πως είναι το ξεκίνημα της επιστήμης, καθίσταται ο ορίζοντας κάθε προσδιοριστικότητας. β) ότι το νοείν σκέπτεται αυτό που είναι, δηλαδή το Είναι, και τίποτα άλλο. Τούτο σημαίνει: Ι. ότι ευθύς με το ξεκίνημα της Λογικής επιστήμης διασφαλίζεται η ενότητα του Λογικού στοιχείου με το Οντολογικό. Έτσι από τη μια πλευρά έχουμε το ενεργό υποκείμενο, που ενδιαφέρεται να γνωρίσει την αρχή (Prinzip), όπως υπάρχει αντικειμενικά και αποτελεί το ξεκίνημα της Λογικής διαδικασίας, γι’ αυτό και ενεργεί ως νοείν· αυτό είναι η μορφή, η υποκειμενική αρχή, δηλαδή η έννοια ως νοείν που δεν είναι λιγότερο το ξεκίνημα από την άλλη, την αντικειμενική αρχή, την αντικειμενική αλήθεια, δηλαδή την έννοια καθεαυτήν, ήτοι το καθαρό Είναι, που είναι το περιεχόμενο, έστω και το πιο ενδεές· το περιεχόμενο με το νόημα ότι το νοούν υποκείμενο αφήνει ελεύθερη τη δυναμική της σκέψης του να προσδιορίζει το απροσδιόριστο άμεσο, να προσδιορίζει δηλαδή το μη-προσδιορισμένο ή το όχι ακόμα προσδιορισμένο και να γίνεται έτσι μέθ-οδος, η μετά–οδός,  η via negationis.

4 σχόλια:

  1. Γειά σας κ.Τζωρτζόπουλε, και καλή σας χρονιά.

    Ευχαριστώ πολύ για αυτή την ανάρτηση. Ειδικά για τη σχέση ''Φαινομενολογίας του Πνεύματος'' και ''Επιστήμης της Λογικής''. Είναι ακριβώς ένα ζήτημα που με ενδιαφέρει πολύ.
    Η απορία μου είναι η εξής: μετά την ''Επιστήμη της Λογικής'', και συγκεκριμένα στο ''υποκειμενικό πνεύμα'' όπου ''ξανασυναντούμε'' τη ''Φαινομενολογία'' μετά τη ''Ψυχολογία'', η Φαινομενολογία κατά κάποιο τρόπο ''ανακατασκευάζεται''; Δηλαδή πρέπει να δεχτούμε μια πρώτη έκθεση ως ''σκαλωσιά'' προς την ''απόλυτη γνώση'' και έπειτα στην Επιστήμη της Λογικής, η οποία ''φαινομενολογική'' έκθεση ''επαναλαμβάνεται'' ύστερα αφού έχει αναπτυχθεί η Επιστήμη της Λογικής και υπό το πρίσμα πια της τελευταίας; (Και αφού έχει αλλοτριωθεί η Ιδέα σε Φύση).
    Καμιά αφορά αποδίδουν σε ''αδιέξοδο'' του Χέγκελ αυτό το διφορούμενο της θέσης της Φαινομενολογίας στο σύστημά του και τη ''διπλή εμφάνιση'' πριν και μετά την Επιστήμη της Λογικής. Πώς πρέπει λοιπόν να βλέπει κανείς το ζήτημα;
    Και κάτι συναφές προς αυτό: δεν είναι η ''Ψυχολογία'' (ή ''ανθρωπολογία''), η πρώτη φάση ανάπτυξης του Υποκειμενικού Πνεύματος, και αυτή προυπόθεση της ίδιας της ''Φαινομενολογίας'' (που με τη σειρά της είναι προυπόθεση της ''Επιστήμης της Λογικής''); Mάλιστα η κριτική που ασκείται στις ''φιλοσοφίες του cogito'' από διάφορους στοχαστές, βασίζεται ακριβώς σε ''προ-υποκειμενικά'' στοιχεία, όπως η συνήθεια και η μηχανική μνήμη-αποστήθιση, τα οποία αναπτύσσει ο Χέγκελ στη ''Ψυχολογία''.
    Άρα, πρέπει να θεωρούμε ότι η σειρά ''Φαινομενολογία του Πνεύματος'' και ύστερα Επιστήμη της Λογικής, Φύση, και Πνεύμα, είναι και η ''λογική σειρά'' που όντως σκοπούσε ο Χέγκελ;

    Καλό σας βράδυ!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Αγαπητέ φίλε, με την είσοδό μας στον νέο χρόνο (υπό την αναμονή της νέας μετάφρασης που περιμένουμε αδημονώντας) ανοίξες το θέμα της σχέσης των προσδιορισμών του είναι, πράγμα που ελπίζω θα ανοίξει την "όρεξη" για Χέγκελ σε όλο το φάσμα του διαλόγου, όσο και αν υπάρξει. Χαρακτηριστική η ερώτηση του φίλου Ονειρμού που όντως ανακινεί μια σημαντική απορία για την εσωτερική διάρθρωση των επιπέδων και των "σειρών" των εγελιανών εννοιών και έργων. Θα προσέθετα επίσης την δική μου απορία που στηρίζεται στην διαπίστωση περισσότερο στην άγνοια που παρατηρώ (ηθελημένη νομίζω) απέναντι στην έννοια του είναι, και στηρίζεται σε μια θετικιστική και νοησιαρχική αλλοίωση της έννοιας αυτής. Πολλοί "στοχαστές", ενώ ορθώς αναδεικνύουν την κριτική της αφηρημένης οντολογίας απο μέρους το Έγελου, αποκρύπτουν την οντολογική διάσταση του είναι ως εναρκτήριας ποιοτικής παραμέτρου της διαλεκτικής γνωσιο-οντολογικής διεργασίας, παραμένοντας σε "αποσπάσματα" που αφορούν κυρίως την σχέση είναι-μηδενός, αλλά αφαιρώντας επιδέξια την συγκεκριμένη μορφή του, που αναλύεις εδώ με πλήρη σαφήνεια. Δεν είναι τυχαία η "συνεισφορά" των "αριστερών-(ψευδο-)κομμουνιστικών" και "προοδευτικών" ερμηνειών σε αυτήν την παρανόηση. Θα ζήταγα λοιπόν μια ακόμα σύνοψη της έννοιας του είναι σε σχέση και με αυτή την παρανόηση. Κάποτε πρέπει αγαπητέ φίλε να τελειώσει σε αυτό τον τόπο το "παιχνίδι" των "προοδευτικών" παραμορφωτών..
    Με θερμούς χαιρετισμούς!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Δημ. Τζωρτζόπουλος5 Ιανουαρίου 2013 - 3:31 π.μ.

    Καλή χρονιά, κατ’ αρχήν, σε αμφοτέρους.
    1. Τα ερωτήματα-διερωτήσεις που θέτετε είναι και διερωτήσεις του καθενός μας, εάν θέλει να κατανοεί και να ερμηνεύει με επάρκεια τον Χέγκελ.
    2. Η εγελιανή σκέψη, εν πρώτοις, δεν είναι η ιδεαλιστική ανεμόσκαλα που χρησιμοποιεί κανείς για να ανέλθει στον «μη-ιδεαλιστικό» Μαρξ και να την πετάξει μετά. Αυτό νομίζουν κάποιοι ατσαλάκωτοι της «αριστεράς», καλοβολεμένοι σε μηχανισμούς και καλοπληρωμένοι κατά τα άλλα, οι οποίοι είτε εργαλειοποιούν το εγελιανό πνεύμα και το υποβιβάζουν, το συνθλίβουν κυριολεκτικά σε Διαφωτιστικά ορθολογικό νου, δηλαδή σε δικαιολογητική κατάφαση μιας μηχανιστικής-καθεστωτικής-ιεραρχικής «σκέψης» [βλ. ανάρτηση για Ρομαντισμό] είτε το απορφανίζουν από τις υπόρρρητες και όχι πάντοτε εξυπηρετικές των ιδεολογικών τους ωφελιμισμών εκ-ρήξεις του. Για τη σημασία της εγελιανής σκέψης και επιστήμης σε σχέση με τον Μαρξ και την αντίστοιχη οντο-λογία, καλύτερα από τον καθένα έως σήμερα έχει μιλήσει ο Λένιν.
    3. Οι κεντρικές έννοιες της εγελιανής φιλοσοφίας: πνεύμα, Λόγος, έννοια, νοείν, νόηση ή σκέψη, συνείδηση-αυτοσυνείδηση, Ιδέα είναι συνώνυμες, όχι όμως και ταυτόσημες. Βασικά όμως το Πνεύμα συνιστά για τον Χέγκελ την αστείρευτη πηγή: Λόγου και δια-λόγου [=δια-Λεκτική], δια-λογισμού και αυτο-δια-λογισμού [= Λόγος του Φαίνεσθαι και του Είναι (Φαινομενολογία του πνεύματος)] και κατά Λόγο αυτοπροσδιορισμού [=Επιστήμη της Λογικής].
    4. Επομένως: Φαινομενολογία του Πνεύματος συν Επιστήμη της Λογικής ομιλούν τη γνωσιο-οντο-λογική γλώσσα και δεν υπόσχονται μια απλή, ανώδυνη κατασκευή εννοιών, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι, σαν τα παραδείγματα των προαναφερθέντων (2). Έννοιες κατασκευάζει και ο Μεφιστοφιλής. Τον Χέγκελ όμως ενδιαφέρει το Πνεύμα, που με οποιαδήποτε από τις αναφερθείσες (3) Λογικές μορφές τίθεται ως γνωσιο-οντο-λογικός μετασχηματισμός του Είναι μας (Sein) και της ύπαρξής μας (Dasein) [=του προσδιορισμένου-Είναι μας]. Παράδειγμα: η απόλυτη Γνώση δεν γράφτηκε από τον Χέγκελ για να εκβιάζουν το Είναι των φοιτητών με τις εξετάσεις κάποιοι εξυπνάκηδες-αγράμματοι προφεσόροι, αλλά γιατί είναι η υπόρρητη εκάστοτε έκ-ρηξή μας ως Bewusst-Sein [=συνειδητό-Είναι], Sein και Dasein.

    4. Ετούτη η κατά Λόγο έκ-ρηξη, αγαπητοί φίλοι, λαμβάνει διάφορες τροπές και δεν είναι μια ευθύγραμμη μετάβαση από τη φύση στο πνεύμα, από την ψυχολογία στην ανθρωπολογία κ.λπ. Ο Χέγκελ δεν πρεσβεύει έναν κίβδηλο προοδευτισμό από το χειρότερο στο λίγο καλύτερο και πάει λέοντας. Αυτό το κατονομάζει ως το κίβδηλο άπειρο.
    5. Συνοψίζω προς το παρόν: Φαινομενολογία και Λογική σχετίζονται με τη Λογική συγκρότηση του σκεπτόμενου υποκειμένου [=συνείδηση, έννοια ως έννοια] και με την εξίσου Λογική αυτό-εκδίπλωση αυτού του υποκειμένου στην πιο αφαιρετική του εκ-δήλωση, που είναι η Έννοια-Είναι [=επιστήμη της Λογικής]. Οι άλλες Λογικές σχέσεις και ερμηνείες του Χέγκελ [ανθρωπολογία κ.λπ.] εντάσσονται σε τούτη τη Λογική αυτό-εκδίπλωση και εξετάζονται ανάλογα με τα εκάστοτε συμφραζόμενα ή σημαίνοντα από την πλευρά του φιλοσόφου.

    Να ευτυχείτε!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δημ. Τζωρτζόπουλος5 Ιανουαρίου 2013 - 3:40 π.μ.

    Και πάει λέγοντας με την αναπαραγωή αφηρημένων προτάσεων χωρίς την ενδοσυνάφεια μορφής και περιεχομένου: την έναρθρη-Λογική αντιστοιχία έννοιας και πραγματικότητας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή