Πέμπτη, 25 Μαρτίου 2021

Πλάτων: τι είναι ο ἄγροικος;



 



Πλάτων

428/27‒348/47 π.Χ.

 

Ο Ἄγροικος χτες και σήμερα

 

§1. Η εν λόγω λέξη/όρος/έννοια έχει μια διαρκή παρουσία στην πορεία της ανθρώπινης κοινωνίας. Από τότε μέχρι και σήμερα, μέσα από διάφορες παραλλαγές τονισμού ή και ορισμένων σημασιών, χαρακτηρίζει μια κατάσταση ανθρώπων, η οποία δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην εύρυθμη και εξελισσόμενη διαρκών ανθρώπινη κοινότητα. Στον Πλάτωνα δεν είναι σπάνια και απαντά με δυο σημασίες, που αντιστοιχούν στη κυριολεκτική και τη μεταφορική της χρήση. Κυριολεκτικά σημαίνει αυτόν που κατοικεί στους αγρούς, στην ύπαιθρο. Σε σχέση όμως με τον εσωτερικό κόσμο της ψυχής, ο Πλάτων τη χρησιμοποιεί συνήθως μεταφορικά για να δηλώσει τον σκληρό, τον τραχύ, τον απαίδευτο, τον αμόρφωτο, τον άξεστο.

 

§2.   Στο Συμπόσιο (218b5-7) γράφει σχετικά:

 

«και εσείς οι δούλοι και όποιος άλλος είναι εδώ αμύητος και γροικος [=άξεστος], με θυρόφυλλα πολύ  μεγάλα φράξετε τ’ αυτιά σας».

 

Το απόσπασμα είναι από τον λόγο του Αλκιβιάδη, ενός νέου γεμάτου θέλγητρα και εμποτισμένου από ανεξάντλητο διονυσιακό πνεύμα. Μεθυσμένος, κατά τη στιγμή εκφώνησης του λόγου του, και με αστραφτερό πρόσωπο δίνει έναν ενθουσιαστικό, παραληρηματικό τόνο στον περίγυρο των συμποτών, όπου κυριαρχεί ένα στείρο σχεδόν πνεύμα σοφιστικών επιδείξεων, το οποίο  τείνει να κάνει σκόνη το συμπόσιο. Με τον λόγο του ο Αλκιβιάδης ταράζει τα λιμνάζοντα νερά του συμποσίου και συγχρόνως πλέκει το εγκώμιο του Σωκράτη. Στο πρόσωπο του Σωκράτη πλέκει ουσιαστικά το εγκώμιο της φιλοσοφίας. Η μύηση στη φιλοσοφία και η απερίγραπτη ευαρέσκεια που συνεπαίρνει τους συμπότες, διακρίνει ρητά τους ανθρώπους με ελεύθερο, στοχαστικό φρόνημα από του άξεστους. Σε όλες τις εποχές και σε όλες τις κοινωνίες, όπως και στη δική μας τη σημερινή, μια αφιλοσόφητη πολιτική κοινότητα είναι πάντοτε άξεστη.

 

§3. Ο γροικος, ο σημερινός αγροίκος, παραπέμπει στον ανελεύθερο με βάρβαρη ψυχή και συνείδηση, εν τέλει στον άνθρωπο που τα ορμέμφυτά του είναι τελείως αντικοινωνικά.

 

«Όποιος έχει περάσει τα σαράντα και συνηθίζει να διαπληκτίζεται, να τσακώνεται με άλλους, είτε κάνοντας ο ίδιος την αρχή ή αμυνόμενος, θεωρείται γροικος [= αμόρφωτος, βάρβαρος, άξεστος] και ανελεύθερος» (Νόμοι 880a).

 

Αυτός ο άξεστος τύπος ανθρώπου, σε συλλογικό ή ατομικό επίπεδο, συμβολίζει την αντικοινωνική νοοτροπία: ερίζει σε [ή με] κάθε ενέργειά του, βλέπει παντού εχθρούς, γκρεμίζει οτιδήποτε το νόμιμο και θεσμικό, τρέφεται με ιδεολογικές αυταπάτες και προκαλεί ή αναπαράγει βίαιες συγκρούσεις  ακόμη καθιστά ύψιστο σκοπό της ζωής ψευδή ευδαιμονιστικά ή κηρύγματα, κυρίως για τους άλλους ή και για τον εαυτό του σε επίπεδο ατομικής, κοινωνικής και πολιτικής πράξης. Στην περίπτωση, ας πούμε, των πολιτικών ατόμων, ομάδων ή παρατάξεων όταν θέτουν ως μοναδικό σκοπό της ζωής τους την κατάληψη της εξουσίας, υπόσχονται κάθε είδους μη-πραγματικά, νεφελώδη ευδαιμονιστικά ιδεολογήματα, κι όλα τούτα υπό το προσωπείο της «προόδου», της «ισότητας», της «δικαιοσύνης», της «δημοκρατίας», του «σοσιαλισμού» κ.λπ. Μοναδικό αποτέλεσμα όλων τούτων είναι να αναπαράγεται ο γροικος σε πλείστες όσες μορφές, που όλες συνοψίζονται στη μορφή του λούμπεν σε όλα τα επίπεδα της ζωής. 

 

§ 4. Ο Πλάτων δεν περιορίζεται μόνο στην κοινωνική δράση του ανθρώπου ως μάζας ούτε μιλάει απροϋπόθετα για τον μαζικό γροικο στο κοινωνικό πεδίο [= ο περ τν ξω πρξιν τν ατο] , αλλά προσβλέπει πρωτίστως στον εσωτερικό του κόσμο, στον κόσμο της ψυχής, στην εσωτερική του  ευταξία και ημερότητα [= περτν  ντός]:

 

«η ημερότητα δεν είναι χαρακτηριστικό της φιλοσοφικής φύσης, … που, αν καλλιεργηθεί σωστά, θα είναι ήμερο και κόσμιο; Έτσι είναι. Κι εμείς τώρα υποστηρίζουμε ότι πρέπει κατ’ ανάγκη οι φύλακες να συνδυάζουν και τις δυο αυτές φυσικές προδιαθέσεις… Επομένως δεν είναι απαραίτητο αυτές οι προδιαθέσεις να είναι εναρμονισμένες μεταξύ τους; Πώς όχι; Και δεν συμβαίνει να έχει σωφροσύνη και ανδρεία η ψυχή εκείνου, στον οποίο αυτά τα δυο είναι αρμονικά συνταιριασμένα; Βεβαιότατα. Ενώ όπου αυτά δεν έχουν συνταιριαστεί αρμονικά, εκεί η ψυχή δεν είναι δειλή και γροικος [=άξεστη]; Και πολύ μάλιστα» (Πολιτεία 410e1-411a4).

 

Σύμφωνα λοιπόν με το ως άνω κείμενο, ο άνθρωπος εμφανίζεται γροικος  στην πράξη, ατομική, συλλογική, κοινωνική, πολιτική, πολιτισμική, επιστημονική κ.λπ. όταν η ψυχή του είναι τέτοια, όταν μέσα του κυριαρχεί δυσαρμονία ανάμεσα στην ημερότητα και την κοσμιότητα. Η πράξη του είναι τέτοια ή τέτοια, ανάλογα με το πώς ενεργεί η ψυχή του: με οργή και μίσος ή με ευπρέπεια;

 


11 σχόλια:

  1. Σας ευχαριστώ! Οι αναρτήσεις σας σχετίζονται άμεσα με πολλές από τις σκέψεις μου σχετικά με γεγονότα που έθιξα και σε προηγούμενα σχόλιά μου.
    Καθώς απώλεσα την πραότητά μου, η οργή μου στράφηκε εναντίον μου ακριβώς επειδή απώλεσα την πραότητά μου. Επειδή μεταμορφώθηκα σε αγροίκο. Αυτό που τελικά με συνέφερε, ήταν η επιμονή μου στην πραότητα, ενθυμούμενος το εγκώμιο που πλέκει ο Αλκιβιάδης στον Σωκράτη στο «Συμπόσιο» και συγκεκριμένα το σημείο που περιγράφει την πραότητα με την οποία μαχόταν ο Σωκράτης στο πεδίο της μάχης, όπου ακόμα και κατά την υποχώρηση, όταν οι συμπολεμιστές του έτρεχαν σαν αλλόφρονες να σωθούν, εκείνος υποχωρούσε ήρεμος λες και έκανε περίπατο. Μήπως μια τέτοια πραότητα δεν επιθυμούμε πάντα και ιδίως με αυτήν δεν είναι που θέλουμε να υποδεχτούμε τον θάνατο; Τούτη βέβαια την πραότητα, καθόλου δεν την αισθάνομαι ως κάτι παθητικό, αλλά αντιθέτως ως την πιο ενεργητική συμπεριφορά. Διότι προφανώς και δεν πρόκειται για τακτική (αν και ως τέτοια είναι αποτελεσματική) αλλά για στρατηγική. Τούτη η στρατηγική, ωστόσο, δεν αποβλέπει σε μια μελλοντική νίκη, όσο εκφράζει το πνεύμα της νίκης ως νίκης του πνεύματος και αποτελεί κατά τη γνώμη μου το σημείο τομής των δύο πηγών της ηθικής ελευθερίας. Της προσωπικής και της αντικειμενικής πηγής.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δημ. Τζωρτζόπουλος1 Απριλίου 2021 - 12:17 μ.μ.

      Η πραότητα σχετίζεται με τη φρόνηση, γι' αυτό και είναι ύψιστη αρετή που δεν έχει καμιά σχέση με παθητική στάση.

      Διαγραφή
  2. Βλέπω την πραότητα ως αντανακλαστική διαύγεια που εκφράζει την ενότητα/σύνθεση. Την ονομάζω αντανακλαστική, διότι εφαρμόζεται ακριβώς εκεί που τείνουμε αντανακλαστικά να μην είμαστε πράοι ενεργώντας με τρόπο που αναιρεί τη δυνατότητα για σύνθεση και ενότητα. Βλέπω την πραότητα ως πειθώ. Ο Σωκράτης έπειθε δια της πραότητάς του. Επιδείκνυε μια πραότητα θετικής συμμετοχής και όχι αποχής. Με απαράμιλλη πραότητα ήπιε το κώνειο. Τούτο ήταν μια νίκη του πνεύματος. Μια νίκη που ο Σωκράτης εξέφραζε σε κάθε πτυχή του δημόσιου λόγου και της συμπεριφοράς του. Το γεγονός ωστόσο πως τον Σωκράτη τον ξεχωρίζουμε, μας τιμά και δεν μας τιμά. Μας τιμά αν τον έχουμε ως πρότυπο πολιτικής συμπεριφοράς, δεν μας τιμά διότι ακόμα είναι άφταστο πρότυπο ενώ η πολιτική πραγματικότητά μας αποτελεί την ιδανική πολιτεία των αγροίκων και των δημοκρατών τύπου Μέλητου.

    Το μόνο μου παράπονο από τον Σωκράτη αφορά την απέχθειά του για την ύπαιθρο, την ποίηση και τη γυναίκα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δημ. Τζωρτζόπουλος1 Απριλίου 2021 - 12:20 μ.μ.

      Ο Σωκράτης είναι ύψιστο παράδειγμα πραότητας. Πουθενά δεν εκδήλωσε απέχθεια για τα τρία παραπάνω.

      Διαγραφή
    2. Σας ευχαριστώ.

      Ο ίδιος ο Σωκράτης παραδέχεται στον «Φαίδρο»: «Τα λιβάδια και τα δέντρα δεν με διδάσκουν τίποτα, μόνο οι άνθρωποι στο άστυ».
      Σε ερώτηση του Φαίδρου για το αν πιστεύει πως ο μύθος της αρπαγής της Ωρείθυιας από τον Βορέα στις όχθες του Ιλισού είναι αληθινός, ο Σωκράτης απαντά μάλλον ειρωνικά, λέγοντας πως αν δεν το πίστευε, όπως οι σοφιστές, δεν θα ήταν σεβαστός, συμπληρώνοντας πως σκεπτόμενος την υπόθεση, θα ισχυριζόταν πως εκείνη σπρώχτηκε από μια ριπή του Βορέα προς τις κοντινές πέτρες ενώ έπαιζε με τη Φαρμακεία και πως, επειδή κατ' αυτόν τον τρόπο πέθανε, δημιουργήθηκε ο μύθος πως αρπάχτηκε από τον Βορέα. Ωστόσο τις εξηγήσεις αυτού του είδους (δηλαδή τις μυθικές/ποιητικές και όχι τις πραγματικές του τύπου :την πήρε ο αέρας και έτσι πέθανε) τις θεωρεί χαριτωμένα πονήματα ανθρώπων όχι ευτυχισμένων ως προς τα πάντα. Και πως για να πλησιάσει κάποιος δύσπιστος το είδος των Ιπποκενταύρων, της Χίμαιρας, της Γοργόνας, των Πηγάσων και πλήθος άλλων παραδόξων και φανταστικών πλασμάτων, το καθένα σύμφωνα με την αληθοφάνειά του, χρησιμοποιώντας κάποιου είδους κατώτερη σοφία, θα πρέπει να έχει διάθεση χρόνου στην διάθεσή του, την οποία ο Σωκράτης δεν έχει, επειδή δεν γνωρίζει τον εαυτό του και του φαίνεται ανόητο ενώ δεν γνωρίζει τον εαυτό του, να ασχολείται με τις Γοργόνες.

      Οι ποιητές έχουν άλλη άποψη επ' αυτών των ζητημάτων. Τις γοργόνες τις ανακαλύπτουν μέσα τους (άρα σχετίζονται με το γνώθι σαυτόν) η σοφία με την οποία μπορούν να τις προσεγγίσουν δεν είναι κατ' αναγκαιότητα κατώτερη, ενώ βρίσκουν πως τα δέντρα, οι θάμνοι και οι πέτρες έχουν να τους διδάξουν εξ ίσου αν όχι και περισσότερα απ' ό,τι οι άνθρωποι στο άστυ.


      Διαγραφή
    3. Δημ. Τζωρτζόπουλος3 Απριλίου 2021 - 1:43 μ.μ.

      Βάση όλης της προαναφερθείσας θέσης του Σωκράτη-Πλάτωνα είναι η φιλοσοφική ανά-Γνωση πρωτίστως του Εαυτού, του Εαυτού όχι με τη στενή έννοια ενός εγωιστικού Εγώ αλλά με την έννοια του ανθρώπινου Εαυτού, που λαμβάνει υπόψη και συν-εργάζεται με την ετερότητα. Π.χ. ο Σωκράτης, ως Εαυτότητα, συνομιλεί με τον Φαίδρο, γιατί τον έχει εντάξει εντός του ως την αναγκαία ετερότητα του Εαυτού. Όσο για τους ποιητές, ανάλογα με το ύψος τους, διδάσκονται, δηλ. εμπνέονται τόσο από τη φύση όσο και από τους ανθρώπους κατά περίπτωση.

      Διαγραφή
    4. Νομίζω πως μπορεί κάλλιστα η έννοια του ανθρώπινου Εαυτού, άρα και ο ποιητής ως Εαυτότητα, να συνομιλεί με τη φύση επειδή την έχει εντάξει εντός του ως την αναγκαία ετερότητα του εαυτού. Πόσο μάλλον όταν ο ποιητής δεν αντιμετωπίζει τη φύση φορμαλιστικά (ως φόρμα-μορφή) όπως ο επιστήμων αλλά μάλλον πνευματικά, δηλαδή ως σύμβολο, αλληγορία, μεταφορά, διδαχή. Στην επιστήμη αρκεί να ξέρεις το είδος κάθε πουλιού ή φυτού, το κελάηδισμα ή το χρώμα του κλπ. Παρατηρείς, αποκτάς πληροφορία, την καταγράφεις. Στην ποίηση το κάθε πουλί και φυτό κρύβει άπειρους μύθους που σχετίζονται με τις ζωές των ανθρώπων ανά τις εποχές. Με τις άπειρες προβολές της κάθε ζωής μέσα στους μύθους. Η έννοια της «καθαρής χλόης» (της απρόσμικτης από τις προβολές μας, όπως την θέλει η επιστήμη) δεν έχει περισσότερα «δικαιώματα» έναντι της Νύμφης Χλόης αφού και οι δυο έννοιες είναι εξίσου μεταφυσικές ιδέες και προβολές. Το να πιστεύουμε πως τα αντικείμενα υπάρχουν έτσι όπως η επιστήμη τα καθορίζει κι όχι όπως η ποίηση (η οποία μας λέει ψέματα), είναι μια μεταφυσική ιδέα. Μια πίστη.

      Διαγραφή
    5. Από την άλλη μπορώ να παρατηρώ το πνεύμα μου. Μπορώ, δηλαδή, να αναγνωρίζω στη φύση του πνεύματός μου, αφενός τη δυνατότητά του να με καθορίζει ως εαυτότητα (δυνατότητα που αφυπνίζεται από το πώς πάσχουν οι αισθήσεις - δίχως αυτές δεν υπάρχει εαυτότητα) αφετέρου τη δυνατότητα του να παρατηρεί το πώς λειτουργεί αυτή η φύση (του πνεύματός μου) ώστε να παράξει την έννοια του Εαυτού. Τούτος όμως ο Εαυτός τι είναι; Τι μορφή έχει; είναι κάτι πέραν της μορφής; Μήπως η μορφή είναι κάτι πέραν της μορφής; Μήπως δηλαδή στη μορφή, εντάσσονται και όλα γύρω της είτε ως μορφές είτε ως μη μορφές; Μήπως η ίδια η μορφή, δεν είναι και μη μορφή; Από το άμορφο, δεν αναδύεται, κατ' αποκοπή του) η μορφή; Κάθε τέτοια μορφή είτε πρόκειται για την ιδέα του απολύτου πνεύματος είτε πρόκειται για την ιδέα της χλόης ή της πέτρας δεν φέρει μέσα στον κόσμο του ανθρώπινου πνεύματος, όλη της ιστορία της ανθρωπότητας ως πνεύμα, ψυχή, αισθήσεις, βιώματα; Όλα τούτα τι είναι; Τα βιώματα. Αμελητέα; Γιατί; Μας στενεύει ο χώρος ή χρόνος;

      Διαγραφή
  3. Παρατήρηση: Τούτος βέβαια ο αγροίκος στον οποίο μεταμορφώθηκα, δεν είναι κάποιος άλλος αλλά εγώ ο ίδιος. Είναι ο αγροίκος μέσα μου ή αλλιώς είμαι «εγώ ο αγροίκος». Είναι, θέλω να πω, μια κατάσταση δική μου αυτή που αποστρέφομαι και δεν είναι πως αποστρέφομαι τον άλλον. Για να είμαι πράος οφείλω τον άλλον να μην τον αποστρέφομαι σε καμία περίπτωση. Ό,τι αποστρέφομαι, οφείλω να το αποστρέφομαι μέσα μου ως δικό μου στοιχείο και οφείλω να το αντιμετωπίζω επίσης με πραότητα τέτοια ώστε να επιτύχω το επιθυμητό αποτέλεσμα της υπέρβασής του (της λύσης του) ως πρόβλημα. Τούτη η υπέρβαση, μέσα μου, από την στιγμή που καθορίζει τη συμπεριφορά μου, γίνεται εκ των πραγμάτων ορατή και μάλλον βοηθά και τον άλλον τείνοντάς του χείρα βοηθείας ώστε να υπερβεί την θλίψη του και την οργή του (το πάθος του) και να γίνει μέλος του ελεύθερου κόσμου, να γίνει ο ίδιος ελεύθερος σκοπός και πάθος! Έτσι, το πως ο πόλεμος είναι ο πατήρ πάντων, το αντιλαμβάνομαι ως «πολεμώ πάντα με πραότητα ώστε η παγκόσμια ειρήνη να παραμένει φωλιασμένη τουλάχιστον μέσα μου και όσο πιο γύρω μου δύναται». Μόνο αν εμπνεόμαστε και εμπνέουμε δια της ελεύθερης, προσωπικής μας βούλησης, είναι δυνατό να οραματιζόμαστε μια παγκόσμια ηθική ελευθερία που να μην είναι τόσο τρομακτική, όσο ακούγεται εκφραζόμενη σε πεζό, μη ποιητικό λόγο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Από τη στιγμή που όλα είναι μεταφορές (αλληγορίες) αφού ακόμα και ο Νηλ Άρμστρονγκ θέλησε μ' έναν στίχο να περιγράψει το πρώτο βήμα του στη Σελήνη, βλέπω πως αυτή, η Γαία/Σελήνη, η Ίσιδα-Ιώ, η κερασφόρος Αγελάδα της ημισελήνου, η Μεσογειακή Μούσα που αποτελεί τη χλόη που αναπτύσσεται (εις βάρος της) ο πολιτισμός μας, η βασίλισσα των Ουρανών, η Stella Maris, θα μπορούσε κάλλιστα να είναι το πιο βολικό και ευρύ σχήμα που μας ενώνει όλους, ως Μούσα της ποιητικής ελευθερίας μας που ενέχει μέσα της (ως ελευθερία) όλη την παράδοση της ανθρωπότητας. Όλους μας γέννησε μια μάνα πάνω σε τούτη τη γη ως καρπό του έρωτά της για έναν νέο που γέννησε κι αυτόν μια μάνα, από έρωτα.

    Θα μπορούσαμε ίσως να περάσουμε σε μια... πώς να την πω; ... post-romantic (μετά-ρομαντική) εποχή. Άλλωστε γιορτάζουμε και τα 200 χρόνια από την επανάσταση που κηρύχτηκε ανήμερα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δημ. Τζωρτζόπουλος1 Απριλίου 2021 - 12:24 μ.μ.

    Σημαντικές οι απόψεις των δυο τελευταίων σχολίων.

    ΑπάντησηΔιαγραφή