Σάββατο, 21 Μαΐου 2011

Διαλεκτική εικονικού και πραγματικού



ΤΟ  ΕΙΚΟΝΙΚΟ  ΚΑΙ  ΤΟ  ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ


Ι. Εισαγωγικές παρατηρήσεις

1. Ανάμεσα στο εικονικό και το πραγματικό φαίνεται, εκ πρώτης  όψεως, να υπάρχει                       αντίθεση. Το πρώτο τείνει να υποκαταστήσει το δεύτερο, ως το σημείο να το εξαφανίσει.

2. Το εικονικό, ιδωμένο βαθύτερα, παράγεται όπως και το πραγματικό. Αυτό είναι το κοινό τους γνώρισμα, με βάση το οποίο μπορεί να ισχυρισθεί κανείς ότι και το πραγματικό είναι μια μορφή προσομοίωσης.

3. Η κυριαρχία του εικονικού σήμερα δεν σημαίνει απλώς συσκότιση της πραγματικότητας, παρά τον πλήρη έλεγχό της από την τεχνολογία και την υπολογιστική σκέψη. Όλα πλέον γίνονται αντικείμενα διαχείρισης, μαζί και η ουσία του ανθρώπου. Είναι μοιραίο λοιπόν για την εξέλιξη του ανθρώπου ως μοναδικότητας και ως ανθρωπότητας να καλείται να  συμβιώσει με την προσ-ομοίωση του εαυτού, δηλαδή με την ανεστιότητά του; Είναι στο βαθμό που ο ίδιος παραδίδεται, χωρίς αντί-σταση, σε τούτο το ανέστιο Είναι του, δεν είναι ενόσω σκέπτεται αυτό και ενεργεί για λογαριασμό του.

                                ΙΙ. Κείμενα


1.  «Το εικονικό μας σκέφτεται: δεν υπάρχει πια ανάγκη για ένα υποκείμενο της σκέψης, για ένα υποκείμενο της δράσης, όλα συμβαίνουν δια μέσου τεχνολογικών διαμεσολαβήσεων. Αλλά το εικονικό είναι, άραγε, αυτό που βάζει οριστικά τέλος σε έναν κόσμο του πραγματικού και του παιχνιδιού, ή μήπως αποτελεί μέρος ενός πειραματισμού με τον οποίο παίζουμε; Μήπως δεν παίζουμε την κωμωδία του εικονικού, με μια υποψία ειρωνείας, όπως στην κωμωδία της εξουσίας; Αυτή η τεράστια εγκατάσταση της εικονικότητας, αυτή η παράσταση με την καλλιτεχνική έννοια, δεν είναι, κατά βάθος, μια καινούργια σκηνή, στην οποία οι χειριστές έχουν αντικαταστήσει τους ηθοποιούς;» (Ζαν Μπωντριγιάρ).

2.      «Στο εικονικό, δεν τίθεται πια ζήτημα αξίας, τίθεται απλώς ζήτημα πληροφόρησης, υπολογισμού, ενός γενικευμένου λογαριασμού, στον οποίο τα αποτελέσματα πραγματικού εξαφανίζονται. Το εικονικό θα ήταν αληθινά ο ορίζοντας του πραγματικού […]. Υπάρχει σήμερα μια πραγματική σαγήνη με το εικονικό και όλες του τις τεχνολογίες. Αν είναι αληθινά ένας τρόπος εξαφάνισης, αυτό θα ήταν μια επιλογή –σκοτεινή αλλά εκούσια– του ίδιου του είδους: να κλωνοποιήσει σώμα και αγαθά του σε ένα άλλο σύμπαν, να εξαφανιστεί ως ανθρώπινο είδος με την κυριολεκτική έννοια για να διαιωνιστεί σε ένα τεχνητό είδος που θα έχει ιδιότητες πιο τελεστικές, πολύ πιο διεργασιακές.» (Ζαν Μπωντριγιάρ).

10 σχόλια:

  1. Ενδιαφέρουσα και νηφάλια διαμεσολάβηση της κριτικής του εικονικού σε αντιδιαστολλή του "πραγματικού", θα ήθελα να υπάρξει και μια ευρύτερη κριτική αλλά και κριτική ενσωμάτωση των "εικονοκλαστικών" θεωρήσεων, αρχής γενομένης απο την "εικονοκλαστική" θεώρηση του Γκύ Ντεμπόρ. Η δική μου θέση είναι κάπως επικριτική, όσον αφορά τις "εικονοκλαστικές" θεωρήσεις, αφού εκκινώντας απο τον Πλωτίνο-άρα και τον Πλάτωνα- "πιστεύω" στις απελευθερωτικές δυνάμεις του "εικονίζειν"..Άραγε ποιά είναι η αληθινά εγελιανή αντιμετώπιση του θέματος;..χαιρετώ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. 1. Στην περίπτωση του Γκυ Ντεπόρ δεν πρόκειται απλώς για "εικονοκλαστικό" ως κάτι το αρνητικό έναντι του φαίνεσθαι και του Είναι, αλλά για κάτι βαθύτερο που ανάγει τις καταβολές του και στον Χέγκελ: η εικόνα-οι εικόνες του κόσμου χρησιμοποιούνται για να παρουσιάσουν, κατά τρόπο ανεστραμμένο,την ασποσπασματικότητά του ως μια ιερή ενότητα. Έτσι δημιουργείται ο ψευτόκοσμος του θεάματος, με μορφή αφηρημένης "αλήθειας", και αποκρύπτει την πραγματική αλήθεια, που είναι η ενότητα του κόσμου ως αμεσότητα της ζωής, χωρίς ψευδείς διαμεσολαβήσεις.

    2. Πλάτων: Εικόνα=ψευδής πραγματικότητα, π.χ. η εικόνα που συνθέτει ο μύθος του σπηλαίου. Δεν έχει καλύτερη τύχη η εικόνα στον Πλωτίνο. Αμφότεροι δεν εκμηδενίζουν την εικόνα και το εικονικό, αλλά το οριοθετούν και ως τέτοιο το νομιμοποιούν. Η ίδια οριοθέτηση λειτουργεί, αναλογικά και στον Γκυ Ντεπόρ και στον Χέγκελ.

    3. Χέγκελ:, φαίνεσθαι, το φαινόμενο, ο φαινόμενος κόσμος, η φαινομενο-λογία του πνεύματος κ.λπ. Ό,τι συνδέεται με το φαίνεσθαι αφορά την αισθητή προφάνεια που δεν είναι ολόκληρη η αλήθεια του Είναι ή του Πνεύματος ως σκεπτόμρνου Είναι παρά μια πρώτη αμεσότητα, της οποίας η αλήθεια -και τούτο είναι το κριτήριο της αληθινής ή ψεύτικης αμεσότητας- απαιτεί και διεκδικεί τη διαμεσολάβηση. Μέσω της διαμεσολάβης συντρίβεται το ψευδοειδές εικονικό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σύμφωνα με τις απόψεις του Hegel κατά πόσον είναι θετική ή όχι η παροχή θρησκευτική παιδείας στον άνθρωπο από μικρή ηλικία;

      Διαγραφή
  3. Σε αντίθεση με μία εγελιανή κατεύθυνση με ιδιαίτερη έμφαση στην αυτοσυνειδησία, στον Χάϊντεγκερ το τίποτε ως το μηδενίζον μηδέν ανήκει στο χώρο της θεμελιώδους οντολογίας, όπου το Είναι, όπως έχουμε συμφωνήσει ήδη, το Είναι δε γίνεται ποτέ αντικείμενο σκέψης.

    Κατά συνέπεια, θα απέρριπτα τη μεταφυσική διάκριση προτύπου-εικόνας υπέρ μιας έννοιας του ομοιώματος, το οποίο υπάρχει μη-αναγώγιμα.
    Πιο αναλυτικά, στο τρίτο μέρος του παρακάτω:

    http://www.filosofia.gr/item.php?id=629

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Θα σου απαντούσα αγαπητέ φίλε πως κυρίως ο Πλωτίνος αναβιβάζει το "εικονίζειν" σε μια βασική ιδιότητα του Νοείν, αν και αυτός φυσικά όπως και ο Πλάτων συγκροτούν μια ιεράρχηση κατά την οποία το "εικονίζειν" βρίσκεται σε χαμηλότερη θέση απο άλλες διαστάσεις του "είναι". Δεν μπορώ να σου παραθέσω εδώ τα αποσπάσματα αλλά υπάρχουν στο blog μου στα κείμενα για τον Πλωτίνο. Για να μην χαθούμε σε λαβυρίνθους παραπομπών, θα έλεγα προχωρώντας την συζήτηση ότι τόσο ο Πλάτων αλλά ειδικά ο Πλωτίνος δεν απορρίπτουν κατά κανένα τρόπο το "εικονίζειν" αλλά σε αντίθεση με τους νεωτερικούς Ιδεαλιστές το περιέχουν μέσα στα σπλάχνα της ιδέας-μορφής-είδους, πράγμα εξάλλου εμφανές ακόμα και στην ιστορική προέλευση των χρησιμοποιούμενων λέξεων, που αντιστοιχούν στην "όραση", στο "εικονίζειν". Αντίθετα οι δυτικοί βαθιά επιμολυσμένοι απο το χριστιανικό ανοσιούργημα, ακόμα και όταν το μάχονται, μάλλον δεν "συμπαθούν" το εικονίζειν (βλέπε Χαίντεγκερ, αλλά και Γκύ Ντεμπόρ-ο οποίος είναι μάλλον κλεφτάκος-) . Ερμηνεύουν την "κριτική" του Πλάτωνος και του Πλωτίνου ακόμα και σήμερα χριστανικά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Προφανώς Εriugena αναφέρεσαι στον κ. Τζ. ε;
    Πάντως έχεις δίκιο για Πλάτωνα και Πλωτίνο ως προς το εικονίζειν: είναι στα πρώτα στάδια της γνωσιακής διαδικασίας αλλά απαραίτητο.
    Έπειτα, ο Χάϊντεγγερ δε νομίζω ότι δε συμπαθεί το εικονίζειν και ούτε ερμηνεύει τον Πλάτωνα χριστιανικά. Αντίθετα, κριτικάρει όσους ξεχνούν την αλήθεια ως φανέρωμα , ως εκ-κάλυψη, αναπτύσσοντας την εκκάλυψη με το δικό του τρόπο στη βάση της οντολογικής διαφοράς.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Φίλε rakis, θα έλεγα πως είναι νομιμότατη η ερμηνεία σου της ερμηνείας του Χαιντεγγερ ως μη χριστιανικής, αλλά θα επιφυλαχθώ σήμερα να σου πως πως η δική μου ίσως ιδιόμορφη ερμηνεία στηρίζεται στην βαθιά επιρρόη της λατινιο-δυτικής κουλτούρας απο τον χριστανισμό...επιφυλάσσομαι όμως, αναμένοντας και την παρέμβαση του Δ.Τζωρτζόπουλου!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Η παρούσα απάντηση ας θεωρεηθεί ως συνέχεια της πρώτης. Έχει λάβει σοβαραά τα σχόλια αμφοτέρων των φίλων: rakis και Eriugena.
    1. Σε ένα σημείο υποστηρίζουμε το ίδιο, αλλά χριάζεται το αληθές πάντοτε να γίνεται συγκεκριμένο, ακόμα πιο συγκεκριμένο κι ακόμα πιο συγκεκριμένο: ο Πλάτων πρωτίστως, όταν μιλάει για εικόνα ως είδωλο, ως ψευδή πραγματικότητα, δεν σημαίνει ότι εκμηδενίζει την εικόνα, το εικονικό κ.λπ., αλλά τα θεωρεί ως κατηγορήματα υποδεέστερης βαθμίδας. Κάθε υποδεέστερη χρονικά και λογικά βαθμίδα δεν σημαίνει ότι είναι νεκρή. Η δική μας π.χ. παιδική ηλικία δεν είναι νεκρή, αλλά πρώτο βήμα για το επόμενο στάδιο και ήδη διαλεκτικά -εγελιανά και όχι πλέον πλατωνικά ανηρημένη- στα τωρινά στάδια της ζωής μας. Ο Πλάτων, διευκρινίζω με σαφήνεια, δεν χρησιμοποιεί διόλου και σε κανένα έργο του το εικονίζειν. Αυτό εδώ είναι γλωσσικό σήμα της ύστερης αρχαιότητας και εντεύθεν. Αντίθετα μιλάει για εικόνα του δεσμωτηρίου, για εικόνα και είδωλο, εικόνες αληθείς των αληθών δοξών και λόγων κ.α. Προσθέτω: χρησιμοποιεί τη λέξη εικόνα, σε πολλά, πάρα πολλά σημεία, με όχι με φιλοσοφικές σημάνσεις, αλλά ως παραστασιακή δυνατότητα κάποιου όντος. Είναι όπως στις δικές μας λεκτικές εικόνες: π.χ. εικόνα σου είμαι κοινωνία και σου μοιάζω. Καταληκτικά για τον Πλάτωνα: το ουσιακό περιεχόμενο του εικονικού, όπως κατανοούμε το τελευταίο εμείς σήμερα, στο φιλόσοφο εκφράζεται με τη λέξη εικών [Πολιτεία VI 487e (εικόνα του κυβερνήτη του καραβιού), μύθος ή αλληγορία του σπηλαίου VII 515a4-517a8 k.a.] αλλά αι με τη λέξη μίμημα [=βρίθει το έργο του],είδωλον, εκγγονος κ.λπ. Στον Πλωτίνο, πέραν κάποιων διαφοροποιήσεων, η εικών χρησιμοποιείται και πάλι σε πολλαπλές αναλογίες μεταξύ αρχέτυπου και έκτυπου, ειδικά όταν χρειάζεται να αποσαφηνίσει τη διαμεσολαβητική λειτουργία της σχέσης απορροής. Π.χ. η ψυχή είναι ένα απείκασμα του νου, όπως και ο κόσμος μια εικόνα του πατέρα του (V8 ...). Η εικόανα, ισοδύναμο της σκιάς και του ίχνους, δεν εκφράζει την πληρότητα αυτού τούτου του πράγματος (I 8 ...)...
    2. Για τον Χέγκελ έχω ήδη αναφερθεί συνοπτικά στο πρώτο σχόλιο.
    3. Στον Χάιντεγκερ η λέξη εικών (Bild) απαντά σε άλλα σημεία με την αριστοτελική σημασία, αλλά και με την νεωτερική της κοσμοεικόνας, φαινομενο-λογίας, φαίνεσθαι κ.λπ.: βρίθει και αυτού το έργο.
    4. Μαζί με το νερό δεν πρέπει να πετάμε από τη μπανιέρα και το μωρό: γενικά νεωτερικοί ιδεαλιστές δεν λέει τίποτα, γιατί η νεωτερικότητα είναι ένας σκοτεινός λαβύρινθος με αντίστοιχους εκπροσώπους. Οι δικές μου αναφορές είναι συγκεκριμένες.
    5. Το ανηρτημένο κείμενο υποστηρίζει ότι η εικόνα δεν είναι πλέον κάτι το εικονικό με την συνήθη τραχιά σημασία του ψευδούς, του απατηλού, αλλά μια ανακλαστική πραγματικότητα του τεχνικού κόσμου, η οποία ή ο οποίος διέπει τα πάντα. Αυτό διακρίνε, περισσότερο από πολλούς άλλους ο Χάιντεγκερ. Περισσότερα για την τεχνική στον Χάιντεγκερ ως την εικόνα-πραγματικότητα του σύγχρονου κόσμου στο βιβλίο μου που θα κυκλοφορήσει ως το τέλος του 2011 από τις εκδόσεις Ηριδανός, για δε όλα τούτα από την εγελιανή σκοπιά στο βιβλίο μου που κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες από τις εκδόσεις Σάκκουλα: η εγελιανή άσκηση της φιλοσοφίας και στο επόμενο που θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Gutenberg: Χέγκελ, ποιος σκέπτεται αφηρημένα; Με θερμό χαιρετισμό σε αμφοτέρους.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Θα ήταν ενδιαφέρουσα, νομίζω, και μια αναλογία σε σχέση με την αντίθεση της λεγόμενης''εικονικής'' με την ''πραγματική'' οικονομία, που συχνά αναφέρεται. Ενώ το ''εικονικό''της οικονομίας παρουσιάζεται ως μια πλάνη, μια απάτη μερικών ιδιαιτέρως ευκατάστατων τζογαδόρων, μια κενή ''φούσκα'', έχει πολύ πραγματικές επιπτώσεις στο παγκόσμιο κεφαλαιοκρατικό γίγνεσθαι. Οι ''εικονικές'' συναλλαγές, το χρήμα χωρίς αντίκρισμα κτλ, λειτουργούν ως πραγματικοί μηχανισμοί μόχλευσης οικονομικών δραστηριοτήτων. Είναι τόσες οι διαμεσολαβήσεις των ήδη ''φετιχισμένων'' εμπορευματοχρηματικών σχέσεων, που όσο ανελισσόμαστε στην πυραμίδα, τόσο απομακρυνόμαστε από το ''πραγματικό'' και όλο και πιο εικονικό γίνεται το εικονικό. Συνεπώς ένα ερώτημα είναι, πως η διαλεκτική αυτών των δύο, στο συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς, μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα την λειτουργία του κεφαλαιοκρατικού συστήματος... (ζήτημα το νήμα του οποίου πρώτος έπιασε ο Μάρξ με το ''πλασματικό'' κεφάλαιο).

    ΑπάντησηΔιαγραφή