Georg Fr. Hegel
1770-1831
Η διαλεκτική Βίου και Φιλοσοφίας
1. Πώς αποτιμάται συνήθως η σχέση βίου και έργου σε έναν φιλόσοφο; Ο Νίτσε υποστηρίζει ότι η φιλοσοφία είναι μια συγκαλυμμένη βιογραφία. Σε ένα γενικότερο πεδίο εμφανίζονται συνήθως δυο ακραίες θέσεις, αντίθετες η μις προς την άλλη. Η πρώτη μας λέει πως είναι απολύτως απαραίτητο να γνωρίζουμε τη ζωή ενός φιλοσόφου για να κατανοήσουμε τη σκέψη του. Και τούτο, διότι η σκέψη δεν είναι κάτι έξω από την ύπαρξή μας, αλλά προορίζεται, μεταξύ άλλων, να εκφράζει αυτή την ύπαρξη. Σύμφωνα με τη δεύτερη θέση, σε μεγάλο βαθμό κυρίαρχη στις μέρες μας, η φιλοσοφική σκέψη υπερβαίνει την υποκειμενική ύπαρξη, έστω και μόνο επειδή τείνει προς μια ιδεατή αντικειμενικότητα. Κατά συνέπεια, τα γεγονότα της εμπειρικής ζωής του φιλοσόφου δεν έχουν μεγαλύτερη σημασία από το ότι θεωρούνται εν πολλοίς ανέκδοτα χωρίς ενδιαφέρον. Κάτι τέτοιο εννοούσε περίπου ο Χάιντεγκερ, όταν άρχιζε τα μαθήματά του για τον Αριστοτέλη με την περιώνυμη φράση του: «Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε, εργάστηκε/στοχάστηκε, πέθανε». Ο βίος είναι κάτι πεπερασμένο, αλλά εντός του πεπερασμένου εργάζεται/στοχάζεται ο δημιουργός και παραδίδει το έργο του στην αιωνιότητα. Κατά τον Χέγκελ πρόκειται για τη διαλεκτική περατότητας και απειρότητας.
2. Ποια
από τις ως άνω θεωρήσεις της σχέσης ανάμεσα στον βίο και το έργο θα μπορούσε
κανείς να υιοθετήσει ως την πιο ορθή; Προφανώς ούτε τη μια ούτε
την άλλη χωρίς προϋποθέσεις παρά μια τέτοια που να συνδυάζει στοιχεία
και από την πρώτη και από τη δεύτερη. Από τη μια πλευρά, πράγματι, το γεγονός
του βίου από μόνο του δεν μπορεί να καθορίσει εντελώς-παντελώς την
πνευματική δημιουργία, το περιεχόμενο μιας ιδέας, γιατί θα ήταν αδύνατο
να υπάρχει κοινό μέτρο μεταξύ τους. Από την άλλη ασφαλώς δεν μπορεί κανείς να
παραβλέψει την απτή αλήθεια ότι η διαμόρφωση της σκέψης συνυφαίνεται ουσιωδώς
με την πορεία της ενδοκοσμικής μας ύπαρξης· και μόνο στο πλαίσιο ενός
συγκεκριμένου κοινωνικού και ιστορικού περιβάλλοντος
κατορθώνει να φτάσει στην ολοκλήρωσή της. Π.χ. ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Καντ,
ο Χέγκελ, ο Νίτσε κ.λπ. ξεπερνούσαν την εποχή τους αλλά συγχρόνως ήταν και
τέκνα αυτής: σε ένα άλλο κοινωνικο-ιστορικό περιβάλλον η σκέψη του καθενός θα
είχε άλλη τροπή. Αν π.χ. ο Γκαίτε ή ο Χάιντεγκερ «γεννιόταν,
εργαζόταν/στοχαζόταν και πέθαινε» σε ένα μέρος του υπανάπτυκτου κόσμου μπορεί
να ήταν «ποιητής» ή «φιλόσοφος», αλλά όχι του βεληνεκούς που τους γνωρίζουμε
σήμερα. Κάτι παρόμοιο ισχύει και για τον Χέγκελ. Ως μεγάλος φιλόσοφος ξεπερνάει
την εποχή του αλλά είναι και τέκνο της, γι’ αυτό και προσπαθεί να εκκινήσει την
πολύπτυχη φιλοσοφική του πορεία από το πνεύμα της εποχής (Zeitgeist) του, δηλαδή από τη
συγκεκριμένη βαθμίδα εξέλιξης του παγκόσμιου πνεύματος, για να ερμηνεύσει
ολόκληρη την ιστορική περίοδο του νεωτερικού πνεύματος. Το Zeitgeist διακρίνεται για τον
διαλεκτικό του χαρακτήρα και συνδέεται εσωτερικά με το Zeitgeist μιας
άλλης εποχής. Τουτέστι, το πνεύμα μιας εποχής φτάνει στο απόγειο της
πνευματικής, πολιτικής/θεσμικής και πολιτισμικής του ανάπτυξης (: θέση),
στην πορεία εμβιώνει την εργασία της άρνησης: αρχίζει να αναδεικνύει τις
εσωτερικές του αντιφάσεις λόγω των νέων εξελίξεων (: άρνηση) για να ξεπεραστεί,
να υπερβαθεί στο τέλος από το νέο αναδυόμενο πνεύμα της άλλης εποχής, το οποίο
ακμάζει όχι εκμηδενίζοντας το παλιό, αλλά μετουσιώνοντας τα επιτεύγματα του
τελευταίου σε μια ανώτερη βαθμίδα (: άρνηση της άρνησης και κατάφαση).
3.
Στο
πλαίσιο μιας τέτοιας διαλεκτικής ανέλιξης της ζωής και δη της ζωής του
πνεύματος, ο βίος εν γένει δεν αποτελεί μια ουδέτερη περιοχή όλης της ιστορικής
εξέλιξης, αλλά αναπόσπαστο μέρος συν-επίδρασης σε τούτη την εξέλιξη. Είναι ορατή
πραγματικότηα πως τα μεγάλα γεγονότα της εποχής του Χέγκελ, όπως η Γαλλική
Επανάσταση, η εποποιία του Ναπολέοντα, μαζί και η κοινωνικο-πολιτική κατάσταση
στην πατρίδα του, τη Γερμανία, όχι μόνο καθόρισαν τη σκέψη του σε φιλοσοφικά, ιστορικά
και νομικά ζητήματα, αλλά συνέβαλαν στη συγκρότηση του πνεύματος και της διαλεκτικής
του ανέλιξης. Στην περίπτωση, ειδικότερα, της έννοιας του πνεύματος, ο Χέγκελ
δεν τη συλλαμβάνει έξω από την εποχή του, δηλ. έξω από την ιστορικότητά του,
έξω από τα δεδομένα της ιστορικής εξέλιξης της εν λόγω έννοιας, αλλά στη
διαλεκτική της συνάφεια με τα άλλα πνεύματα της εκάστοτε εποχής. Στην αρχαία
ελληνική φιλοσοφία η αντίστοιχη έννοια είναι νους, αλλά με την είσοδο του χριστιανισμού
στην ιστορία μετεξελίχθηκε σε πνεύμα. Έτσι το πνεύμα, κατά τον Χέγκελ, δεν
νοείται ως μια στατική έννοια του νου παρά ως μια τέτοια ανα-συλλογή όλων των
νοημάτων και ιστορικών μεταμορφώσεων του νου, συμπεριλαμβανόμενης και της
χριστιανικής του μεταμόρφωσης σε πνεύμα, ώστε να ανταποκρίνεται στο αίτημα της
νεωτερικής εποχής για αυτο-στοχασμό, δηλαδή για έναν μετα-στοχασμό λυμένο από
τα δεσμά των σχετικών, περατών του εκφάνσεων ή εμφανίσεων.
4. Δεδομένου ότι το πνεύμα ενσαρκώνει την αυτοσυνείδητη ζωή και συνενώνει το θείο με το ανθρώπινο στοιχείο, η απόδοση της Φαινομενολογίας του Πνεύματος ως "Φαινομενολογίας του νου" δεν συνιστά απλώς μια εσφαλμένη απόδοση, αλλά και ευθεία υπονόμευση της ιστορικότητας του εγελιανού πνεύματος και του συνόλου της εγελιανής φιλοσοφίας. Το πνεύμα αυτο-κινείται ως διαλεκτική πεπερασμένου και απείρου, η εργασία δε του φιλοσόφου είναι εργασία του φιλοσοφικού του βίου: προορίζεται να παρ-ακολουθεί αυτή την κίνηση του κόσμου και μπορεί μόνο να την ερμηνεύει, όχι να την προκατασκευάζει με φαντασιακές οντογενέσεις, όπως συμβαίνει με την προαναφερθείσα υποβάθμιση του πνεύματος σε νου. Πολύ παραστασιακά μας μιλάει περί αυτού ο ίδιος ο φιλόσοφος στη Φιλοσοφία του Δικαίου:
«Για να πούμε ακόμα μια λέξη σχετικά με
τη διδασκαλία για το πώς οφείλει να είναι ο κόσμος, η φιλοσοφία φτάνει σ’ αυτήν
πάντα πολύ αργά. Ως το εννόημα (Gedanke)
του κόσμου, εμφανίζεται στον χρόνο, μόνο αφότου η ενεργός-πραγματικότητα έχει
ολοκληρώσει τη διαδικασία διαμόρφωσής της και έχει πλέον περαιωθεί/συντελεστεί.
Αυτό που διδάσκει η κατανοητική έννοια (Begriff), το δείχνει κατ’ αναγκαιότητα και η
ιστορία: ότι δηλαδή μόνο στην ωριμότητα της ενεργού-πραγματικότητας εμφανίζεται
το ιδεατό απέναντι στο ρεαλιστικά υπαρκτό, και [το ιδεατό] ανακατασκευάζει τον
ίδιο αυτόν κόσμο, συλλαμβάνοντάς τον στην ουσία του, υπό τη μορφή ενός νοητικού
βασιλείου. Όταν η φιλοσοφία ζωγραφίζει το γκρίζο της πάνω στο γκρίζο, τότε μια
μορφή ζωής έχει πια γεράσει, και με το γκρίζο πάνω στο γκρίζο δεν μπορεί να
ξαναβρεί τον εαυτό της, παρά μόνο να τον γνωρίσει. Η γλαύκα της Αθηνάς αρχίζει
το πέταγμά της μόνο όταν πέφτει το σούρουπο»[1].
Η
φιλοσοφία, εν προκειμένω το πνεύμα, δεν εργάζεται έξω από τα ιστορικά του
δεδομένα και δεν έχει καμιά σχέση με ανιστορικές φαντασιώσεις, όπως η παραπάνω
με τον όρο “νου”. Το πνεύμα είναι γνωσιοντολογική κατηγορία ‒και όχι απλώς
διανοητική, γνωσιακή ή ψυχολογική τοιαύτη‒ για να εκληφθεί ως “νους”. Ο
τελευταίος συνιστά μια υπάλληλη εννοιολογική κατηγορία του πνεύματος.
5. Όσο τώρα για τον όρο «πεπερασμένο πνεύμα», μπορούν να λεχθούν τα εξής: χρησιμοποιείται, κατά κανόνα, για τα άτομα, αλλά όχι σπάνια αναφέρεται και στην κοινότητα, στην οποία το έθος, η εθικότητα/η ηθική τάξη (Sittlichkeit) που διέπει την κοινωνική αλληλεπίδραση δημιουργεί ένα παιχνίδι δυνάμεων με τον δικό της διακριτό και μοναδικό χαρακτήρα ‒όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με την οικογένεια, την κοινωνία των πολιτών, τη θρησκεία και το κράτος. Στη Φαινομενολογία του Πνεύματος, το κεφάλαιο για το Πνεύμα περιγράφει ένα είδος γνώσης στο οποίο τα μέλη μιας κοινότητας κατανοούν και συλλαμβάνουν την πολυπλοκότητα της γνωσι-οντο-λογικής τους αλληλεπίδρασης, σε μεγάλο βαθμό, μέσω λογοτεχνικών έργων. Έτσι, η Αντιγόνη του Σοφοκλή αποτυπώνει την αλήθεια του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, ενώ το έργο Ο Ανιψιός του Ραμώ του Ντενί Ντιντερό κάνει το ίδιο για την εποχή του Διαφωτισμού. Η υπό συζήτηση πορεία του Χέγκελ γίνεται εμφανής από τα πρώτα βήματα της στοχαστικής του δραστηριότητας (Ιένα 1801-1807). Ήδη σε ένα πρώτο δοκιμιακό κείμενό του με τίτλο: Διαφορά μεταξύ των συστημάτων του Fichte και του Schelling, εκκινώντας από τη φιλοσοφία του Schelling ασκεί κριτική στον υποκειμενικό Ιδεαλισμό του Fichte. Είναι η περίοδος που εξακολουθεί να συμμερίζεται τις ιδέες του Schelling, προτού αρχίσει αργότερα να τις θέτει υπό φιλοσοφική κριτική. Μια πρώτη κριτική βρίσκουμε στον Πρόλογο του πρώτου μεγάλου και σπουδαιότατου έργου του: Φαινομενολογία του Πνεύματος. Αυτή η περίοδος είναι ιδιαίτερα γόνιμη για τον φιλόσοφο, που με τούτο το κορυφαίο έργο του αυτονομείται από τη σκέψη του ως τότε φίλου του, του Schelling, και σηματοδοτεί μια οριστική ρήξη με αυτόν. Είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός πια ότι η Φαινομενολογία του πνεύματος ανήκει στα αριστουργήματα όχι μόνο της εγελιανής φιλοσοφίας, αλλά και της φιλοσοφίας εν γένει. Παράλληλα λογίζεται ως η πρώτη εκδοχή του φιλοσοφικού του συστήματος.
6.
Ο
Χέγκελ ολοκλήρωσε τη Φαινομενολογία, όταν ο Ναπολέων νίκησε κατά
κράτος στην Ιένα, με αποτέλεσμα να αναδιαμορφωθεί πλήρως ο πολιτικός χάρτης της
Γερμανίας. Έτρεφε μεγάλο θαυμασμό για τον αυτοκράτορα: τον θεωρούσε ως μια από
τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της ιστορίας ‒κάτι παρόμοιο πρέσβευε και ο
Νίτσε‒, ως συνεχιστή της Γαλλικής Επανάστασης, όσο και ως εμπνευστή του
σύγχρονου κράτους. Ας σημειωθεί πως ο Χέγκελ κατανοεί το σύγχρονο κράτος με τη μορφή
και το νόημα της αρχαίας ελληνικής πολιτείας. Με βάση λοιπόν
τέτοιες και παρόμοιες άλλες εμπειρίες, ο κορυφαίος διαλεκτικός φιλόσοφος
συνέλαβε και την Ιδέα του Ενός που ενοποιεί και εγγυάται την εσωτερική
προσέγγιση των αντιθέτων· μια Ιδέα που διαπερνά όλο το σύστημά του και δη την πολιτική
του εφαρμογή. Ο ίδιος δεν συμμερίζεται την εθνική έξαρση που θα καταλάβει τις
γερμανικές χώρες από το 1812, δηλαδή από τότε που αρχίζει να γεννιέται ο γερμανικός
εθνικισμός, του οποίου ο Φίχτε ήταν ένας από τους εμπνευστές, και θα
ζήσει την πτώση του Ναπολέοντα σαν μια πολιτική και ιστορική καταστροφή. Στις
επιστολές του θα τον δούμε να κάνει τούτο το λογοπαίγνιο: αντί για
τη λέξη Deutschtum [=Γερμανία] να λέει «Deutschdumm», δηλαδή γερμανική
ανοησία.
7.
Κατά
την περίοδο 1807-1808 ο Χέγκελ μεταβαίνει στο Bamberg και αναλαμβάνει τη
διεύθυνση της Bamberger
Zeitung
[=βαμβεργιανής εφημερίδας]. Πρόκειται για ένα μεταβατικό έτος, κατά το οποίο ο
Χέγκελ εργάζεται πολύ για την εφημερίδα. Τούτη η αφοσίωση στη συγκεκριμένη βιοποριστική
του εργασία σχετίζεται με το γεγονός ότι ο φιλόσοφος αφοσιωνόταν πλήρως στο
έργο που αναλάμβανε. Κατά τον ίδιο τρόπο, στον ελεύθερο χρόνο του, μπορούσε να
εργάζεται πυρετωδώς για το δεύτερο μεγάλο έργο του, την Επιστήμη της
Λογικής. Ο Χέγκελ βέβαια δεν προοριζόταν να γίνει δημοσιογράφος, γιατί
η δημοσιογραφία, όπως έλεγε, είναι «αχυροφαγία», ενώ συγχρόνως
μια λεπτή λογοκρισία δεν του επέτρεπε να εκφράζεται και τόσο ελεύθερα. Έτσι ο
φιλόσοφος αποδέχτηκε την πρόταση του φίλου του Niethammer, ο οποίος στο μεταξύ
είχε γίνει υπουργικός σύμβουλος στην αυλή του Βασιλείου της Βαυαρίας, να γίνει
καθηγητής και διευθυντής του γυμνασίου στη Νυρεμβέργη. Στη Νυρεμβέργη έμεινε
οκτώ χρόνια (1808-1816), όπου προσπαθούσε να φέρει σε πέρας τη συνολική
του αποστολή μέσα από τους δικούς του φιλοσοφικούς δρόμους, αντιλαμβανόμενος
την εκπαίδευση ως αναγκαία προϋπόθεση για τη συγκρότηση σκεπτόμενων ατόμων,
χρήσιμων στην [ή για την] πολιτική κοινότητα. Έλεγε χαρακτηριστικά: «Τα
πανεπιστήμια και τα σχολεία μας είναι η Εκκλησία μας». Με την τάξη, την
αφοσίωση και τη σοβαρότητα που ανέκαθεν τον διέκρινε, στο Γυμνάσιο ασχολήθηκε
με την προπαιδεία, τη διδακτική αλλά και τη διοίκηση. Όμως ένα μεγάλο γεγονός
θα επηρεάσει την προσωπική του ζωή. Ο Χέγκελ, που είναι ήδη σχεδόν 41 ετών, ερωτεύτηκε
μια πολύ νεαρή γυναίκα, 21 χρόνια νεότερή του, τη Μαρία φον Τούχερ. Της στέλνει
συχνά ποιήματα, που συνδυάζουν συναίσθημα και ιδέες. Ωστόσο έχει ενδοιασμούς
και αναρωτιέται συνεχώς κατά πόσο ο γάμος που ονειρεύεται δεν θα κάνει δυο
ανθρώπους δυστυχισμένους. Εκτός από τη διαφορά ηλικίας, υπάρχει και η διαφορά
στον χαρακτήρα: ο Χέγκελ, καλοπροαίρετος και πνευματικός κατά τα άλλα στις
προσωπικές του σχέσεις, επιδιώκει, σαν παλιός Στωικός, να κυριαρχήσει στα
συναισθήματά του, ενώ η Μαρία, έμπλεη ζωτικότητας, δείχνει την ευαισθησία της
με τους τρόπους της ομιλίας και της συμπεριφοράς της. Αμφότεροι διακρίνονται
για τα ειλικρινά και αυθόρμητα ερωτικά τους αισθήματα, τρέφουν έτσι αμοιβαία
εμπιστοσύνη και θα ζήσουν μαζί ευτυχισμένοι ως το τέλος.
[1] Hegel: Gesammelte Werke (GW) 14,1, σ. 16.
