Τρίτη, 8 Νοεμβρίου 2011

M. Heidegger: Sein und Zeit (3)



                                       Martin  Heidegger
1889-1976

Είναι  και  Χρόνος

§ 3

  Η οντολογική προτεραιότητα του ερωτήματος για το Είναι

·      Και σε τούτη την παράγραφο και σε όλο το έργο του Χάιντεγκερ: Είναι και Χρόνος η νοητή γραμμή που διέπει την όλη φιλοσοφική διερώτηση εξακολουθεί να είναι το ερώτημα για το Είναι. Στις προηγούμενες παραγράφους (βλ. σχετικές αναρτήσεις) ο φιλόσοφος επιχείρησε να εστιάσει την προσοχή μας στη θεμιτή ύπαρξη της δυνατότητας να θέτουμε το ερώτημα για το νόημα του Είναι.  Η ύπαρξη της δυνατότητας αυτής αντλείται από το γεγονός ότι εντοπίσαμε ένα κατάλληλο ον για την εν λόγω ερωτηματοθεσία, το Dasein (=Εδωνά-Είναι). Το ερώτημα όμως τούτο γεννά και άλλα ερωτήματα: μήπως είναι περιττό το ερώτημα για το νόημα του Είναι; Γιατί θα πρέπει να μας ενδιαφέρει το «νόημα του Είναι» κ.ά.;

·      Ένα είδος αναγκαιότητας της συγκεκριμένης ερωτηματοθεσίας προκύπτει για τον Χάιντεγκερ από την κρίση των επιστημών· μια κρίση για την οποία είχε ήδη μιλήσει πρωτύτερα ο  δάσκαλός του, ο Χούσερλ.  Σε τι συνίσταται αυτή η κρίση; Θα μπορούσε κανείς να τη συνοψίσει ως εξής: ενώ οι επιστήμες, μαζί και τα ερευνητικά τους αποτελέσματα, ασκούν πάντοτε πολύ μεγάλη επιρροή στον κόσμο, εν τούτοις μας προσφέρουν πολύ λίγες δυνατότητες προσανατολισμού μέσα σε τούτο τον κόσμο. Αυτό που διαπιστώνει ο Χάιντεγκερ για τις επιστήμες, εύκολα το βλέπουμε να λαμβάνει χώρα και σε άλλες περιοχές, όπως για παράδειγμα στην πολιτική. Εξάλλου, και η πολιτική ανήκει στις εμπράγματες περιοχές, για τις οποίες κάνει λόγο ο φιλόσοφος στο Είναι και Χρόνος.  

·      Στην πολιτική το πράγμα ίσως να επαναλαμβάνεται ως κωμωδία: η εμπράγματη πολιτική και οι πολιτικοί είναι εγκατεστημένοι στον κόσμο, αλλά σε ευθεία αναλογία με την ανικανότητά τους να χαράσσουν προσανατολισμό μέσα στον κόσμο και για τον κόσμο: η κρίση των επιστημών είναι κρίση και των άλλων εμπράγματων περιοχών· αυτή όμως η κρίση μπορεί να ιδωθεί και ως προοπτική ενός νέου διαλογισμού πάνω στα θεμελιώδη ερωτήματα που είναι θαμμένα μέσα στη λειτουργία των επιστημών. Τούτο κατανοείται ως εξής: όσο μέσα στις επιστήμες βρίσκεται θαμμένο το θεμελιώδες ερώτημα για το Είναι, τόσο μέσα από την κρίση των επιστημών αναδύεται με ένταση το ερώτημα για το νόημα του Είναι

·      Τι συμβαίνει αλήθεια εδώ; Κάθε θετική επιστήμη, κατά την ερευνητική της δραστηριότητα, φτάνει σε ένα τέτοιο επίπεδο θεμελίωσης των εννοιών της, ώστε αυτό να μην καθορίζεται περαιτέρω παρά από τον βαθμό που η ίδια η επιστήμη είναι ικανή να εκθέτει τον εαυτό της σε μια κρίση των θεμελιωδών  εννοιών της. Ας σημειώσουμε παρεκβατικά ότι τέτοιες έννοιες μπορεί να είναι, ας πούμε,  στη βιολογία η έννοια της ζωής, στη θεολογία η έννοια της πίστης, στην κοινωνιολογία η έννοια της κοινωνίας, στη φυσική εκείνη της κίνησης, του χρόνου, του χώρου, της ύλης και παρόμοια αντίστοιχες στις άλλες επιστήμες· έννοιες που τελούν σε ουσιαστική σχέση με αυτό τούτο το Είναι αλλά και με το Dasein του ανθρώπου.

·      Γιατί είναι αναγκαίο η επιστήμη να εκτίθεται σε κρίση; Επειδή πρέπει κατ’ ανάγκη να προχωρεί την έρευνα πάνω σε νέα θεμέλια, έτσι ώστε να μην κλονίζεται η σχέση ανάμεσα στο ερευνητικό ερωτάν των θετικών επιστημών και στα προς έρευνα πράγματα. Τη στιγμή όμως που  υπάρχει ένας τέτοιος κλονισμός και που συγχρόνως αφυπνίζεται η τάση ερευνητικής προχώρησης πάνω σε νέα θεμέλια, αποδεικνύεται πως το υπάρχον εννοιολογικό θεμέλιο των επί μέρους επιστημών υπόκειται σε κρίση. Με δεδομένο ότι το εννοιολογικό θεμέλιο παραπέμπει στη θεμελιώδη δόμηση, διάρθρωση της περιοχής του προς έρευνα αντικειμένου, η κρίση του εννοιολογικού θεμελίου συνιστά κρίση του οντολογικού θεμελίου της επιστήμης.

·      Έτσι έρχεται ξαφνικά στο προσκήνιο ένα είδος οντολογικού σκέπτεσθαι με κύριο έργο τη μέριμνα γύρω από τα εννοιολογικά θεμέλια των επιστημών. Οντολογικό σκέπτεσθαι ωστόσο σημαίνει πάντοτε το σκέπτεσθαι που προσδιορίζει το Είναι αυτού τούτου του όντος. Επομένως, εάν αυτό το σκέπτεσθαι παραβλέψει το ερώτημα για το νόημα του Είναι ως τέτοιου, τότε η ως άνω μέριμνα είναι χωρίς κριτήρια, με αποτέλεσμα να καθίσταται αδύνατη κάθε απριορική έρευνα των ως άνω θεμελίων, αδύνατη κάθε ερμήνευση και κατανόηση των όντων ως προς τη θεμελιώδη σύσταση του Είναι τους.

·      Η οντολογική προτεραιότητα του ερωτήματος για το Είναι, ως προκύπτει, είναι προϋπόθεση για να γίνεται επεξεργάσιμη η προ-βαίνουσα [=η βαίνουσα πριν από κάθε άλλο (produktive)] Λογική των επιστημών , δηλαδή η Λογική που προ-βαίνει, ήτοι προ-ηγείται, ηγείται ολόπρωτα της μέριμνας για τη διάνοιξη της οδού στη δύσβατη κατανόηση του Είναι. Το ερώτημα, ως εκ τούτου, για το νόημα του Είναι δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να μην παραμένει τυφλή και διεστραμμένη οποιαδήποτε οντολογική δυνατότητα –είτε των επιστημών είτε της παραδοσιακής οντολογίας– κατανόησης του Είναι ως Είναι.
   

6 σχόλια:

  1. «Η Επιστήμη: Εμπλουτισμός και πτώχευση συνάμα. Μια συγκεκριμένη μέθοδος παραγκωνίζει όλες τις άλλες. Σε σύγκριση μ’ αυτήν, όλες τους φαίνονται φτωχές, στην καλύτερη περίπτωση προβαθμίδες της. Πρέπει να κατέβεις στις πηγές, για να τις δεις όλες τη μια δίπλα στην άλλη, τις παραπεταμένες κοντά στις ευνοούμενες».

    Ludwig Wittgenstein, 1947
    'Πολιτισμός και αξίες'
    Εκδόσεις Καρδαμίτσα
    Αθήνα, 1986

    «…από την ανικανότητά μας να σκεπτόμαστε ποιητικά – να αναλύουμε δηλαδή το λόγο σε πρωτογενείς εικόνες και ρυθμούς και να τον ανασυνθέτουμε σε διαφορετικά ταυτοχρόνως επίπεδα σκέψης και με πολλαπλά νοήματα – πηγάζει η χρεοκοπία μας να σκεπτόμαστε με σαφήνεια και στον πεζό λόγο. Στην πρόζα ο καθένας σκέπτεται μονοσήμαντα κάθε χρονική στιγμή και κανένας συνδυασμός λέξεων δεν απαιτείται να περιλαμβάνει περισσότερα του ενός νοήματα. ωστόσο οι εικόνες που ενδημούν μέσα στις λέξεις πρέπει ασφαλώς να σχετίζονται εάν θέλουμε η περίοδος να βγάζει κάποιο νόημα. Τούτη η απλή ανάγκη έχει λησμονηθεί στις μέρες μας και εκείνο που θεωρείται ως τρέχων πεζός λόγος είναι η μηχανική παράθεση στερεότυπων συστοιχιών λέξεων χωρίς το μέλημα των εικόνων που εμπεριέχουν. Το μηχανικό ύφος το οποίο εξυπηρετούσε το λογιστήριο έχει διεισδύσει τώρα στο πανεπιστήμιο και ορισμένα άψυχα παραδείγματά του απαντούν στις εργασίες διαπρεπών λογίων…».

    Robert Graves, 1948 ‘Η Λευκή Θεά' (Ιστορική γραμματική του ποιητικού μύθου) Κάκτος 1998 Κεφάλαιο 13ο, παράγραφος 1η

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Από το κείμενό σας (απ’ όλα τα κείμενά σας και τη προσπάθειά σας, εν γένει)σε συνδυασμό με τις παραπάνω παρατηρήσεις, συμπεραίνουμε πως η αναζήτηση/κατανόηση του νοήματος του Είναι, για παράδειγμα, δεν αφορά τόσο την ίδια τη μελέτη του φιλοσοφικού έργου του Χάιντεγκερ (θα μπορούσε κάποιος να το ξέρει απ’ έξω και ανακατωτά και να το έχει κατανοήσει στο ελάχιστο) αλλά το πώς δύναται κάποιος να μελετά, να συλλογιέται, να σκέπτεται. Πώς να κατανοήσει, για παράδειγμα, κανείς, τη διαφορά «μεθόδου και οδού» αν δεν «βλέπει» τις διαφορετικές εικόνες (που συνιστούν και γλώσσες – μορφές ζωής) που πηγάζουν από τις δυο αυτές λέξεις, μέσω της ποιητικής σκέψης; Και πώς είναι δυνατόν κανείς (αν δεν έχει το ταλέντο – το οποίο οφείλει να καλλιεργεί διαρκώς μέσω επίπονης μελέτης - να σκέπτεται ποιητικά) να διδαχτεί έναν τέτοιο τρόπο σκέψης, αν όχι μέσω μιας ανάλογης μορφής ζωής/διαπαιδαγώγησης στην οποία θα συμμετέχει από τα γεννοφάσκια του;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Σε καμία περίπτωση, δεν μιλώ για το μάταιο μιας προσπάθειας σαν τη δική σας. Γιατί το μάταιο, δεν χαρακτηρίζει το «εδώ», αλλά το γύρω από «εδώ». Εδώ, Είναι. Εκεί όμως;
    Μου φαίνεται πως οφείλει να μεγιστοποιηθεί το εδώ ως προς το εδώ, και όχι ως προς το εκεί. Και μεγιστοποιείται. Μεγιστοποιείται χρονικά. Είναι το εδώ που γεμίζει χρόνο. Μια μαύρη τρύπα της ανοησίας. Ρουφά την ανοησία του κόσμου, παρά του μεταδίδει γνώση. Η γνώση είναι εδώ. Η αλήθεια. Εκτός, βρίσκεται η πραγματικότητα και η μη αληθής, επιστημονική γνώση της. Είναι μέλημα της πραγματικότητας να μετουσιωθεί σε αλήθεια. Δεν είναι μέλημα της αλήθειας να επιβληθεί της πραγματικότητας. Η πραγματικότητα επιβάλλεται. Η αλήθεια, περιμένει και παραμένει στο χρόνο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Τα πιο πάνω σχόλιά σας νομίζω ότι αποτυπώνουν με τον τρόπο τους το ενδεδειγμένο παρατηρητήριο για την ουσία του Είναι ως χρόνου εντός του χρόνου και για ένα φιλοσοφικό ποιείν που ιδιάζει στο Dasein του ανθρώπου και μας αποτρέπει από την άβυσσο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Στο ιστολόγιό μας ‘κόσμος’

    http://tinker-tinker-tinker.blogspot.com/

    αναφερόμαστε στις αναρτήσεις σας. Στη νέα ανάρτησή μας με τίτλο ‘η οδός – μήποτε μέθοδος’ ο τίτλος εντός του κειμένου παραπέμπει στη σχετική δική σας ανάρτηση. Αν σας ενοχλεί μπορούμε να διαγράψουμε την ανάρτηση και ελπίζουμε να μας συγχωρήσετε την αυθαιρεσία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Δημ. Τζωρτζόπουλος10 Νοεμβρίου 2011 - 1:50 μ.μ.

    Wege, nicht Werke [=οδοί, όχι έργα] έλεγε ο Χάιντεγκερ, με το νόημα τίποτα δεν είναι πάγιο, στερεότυπο, αλλά όλα είναι καθ΄οδόν, δηλαδή δεν διεκδικούν το απόλυτο. Έτσι δεν υπάρχει καμιά ενόχληση για αναφορές στις αναρτήσεις μου με ή χωρίς σχολιασμό, αρκεί να γνωστοποιείται η πηγή.

    ΑπάντησηΔιαγραφή