Δευτέρα, 2 Μαρτίου 2015

M. Heidegger: τι είναι λαός; (2)




Μάρτιν Χάιντεγκερ
1889-1976

Ο λαός είναι το πεπρωμένο του

§1

Ο Χάιντεγκερ αναγνωρίζει ότι η έννοια λαός δεν είναι μονοσήμαντη: χρησιμοποιείται πολυδύναμα και ανάλογα με τις επί μέρους νοηματικές διεκδικήσεις ή φανερώσεις (GA 38, σ. 61). Ωστόσο αναζητεί εκείνη τη διακριτική και όχι λιγότερο διακριτή ενότητα, κάτω από την οποία μπορούν να υπαχθούν όλες οι σχετικές διαφοροποιήσεις. Για να δούμε τι είναι λαός, μας λέει ο φιλόσοφος, πρέπει να ξεκινάμε από το τι δεν είναι λαός. Τι δεν είναι λοιπόν λαός; Δεν είναι ένα πλήθος ανθρώπων, που συνδέει τον ενιαίο χαρακτήρα του με γεωγραφικά, βιολογικά, φυλετικά δεδομένα. Κατά την τρέχουσα αντίληψη είναι κι αυτό λαός, μας λέει ο φιλόσοφος, αλλά αποτελεί κυρίως μια συλλογική έκφραση ατόμων, εν πολλοίς χθαμαλή και καθεύδουσα:  μια μαζοποίηση χωρίς αυθεντικότητα και καμιά αυθεντική εννόηση του λαού ως ενιαίας δημιουργικής ολότητας, δηλαδή υπό τη μορφή «του λαϊκού-κρατικού Dasein» (Μ. Χάιντεγκερ: περί πολιτικής …, εκδ. Ηριδανός, σ. 119). Επίσης δεν μπορεί να συλλαμβάνεται ο λαός ως ένας κλειστός κόσμος μιας ορισμένης σωματικής, ψυχικής ή πνευματικής συλλογικότητας. Σ’ αυτές και άλλες παρόμοιες περιπτώσεις, η έννοια του λαού είναι εντελώς αφηρημένη, καθώς η έννοια του ανθρώπου, που εμπεριέχεται μέσα στην έννοια του λαού, δεν συλλαμβάνεται στην ιστορικότητά του, στο πεπρωμένο του, αλλά ως συμβεβηκός, ως συμπτωματική ιδιότητα, με αποτέλεσμα πλήθη και μάζες ανθρώπινων κοινωνιών να μετατρέπονται σε όχλο, σε συρφετό, αγόμενο και φερόμενο από τους εκάστοτε πολιτικούς, επιστημονικούς και άλλους δυνάστες του.

§2

Ενώ είναι όχλος, εν τούτοις δεν κατανοεί τον εαυτό του ως όχλο –γιατί τότε δεν θα ήταν όχλος– αλλά ως τον πιο σπουδαιοφανή παράγοντα μέσα στο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι. Συμπεριφορά όχλου π.χ. έχει ο ψηφοφόρος, που άγεται και φέρεται από τα τερατώδη ψεύδη των ανίκανων πολιτικάντηδων. Στον όχλο βέβαια ανήκει και το γένος των πολιτικάντηδων, ανεξάρτητα από το προσωπείο του, καθώς είναι ένα συμβεβηκός και καμιά ιστορική ουσία και παρ-ουσία. Ορισμένως λοιπόν το τι είναι λαός παραπέμπει στην κοινότητα που ρωτάει: ποιοι είμαστε ως λαός; Αυτή η μετατόπιση από το τι στο ποιοι δεν είναι απλώς μετατροπή της μιας λέξης στην άλλη, αποφαίνεται ο Χάιντεγκερ, αλλά και μετασχηματισμός του δικού μας Είναι, ημών των ίδιων (GA 38, σ. 70). Ο λαός παύει να είναι όχλος, όταν ως ύπαρξη, ως Dasein, ρωτά για τον Είναι του, για το ποιος είναι. Αυτή η ερωτηματική στάση τον οδηγεί σε αναζήτηση του νοήματος σε σχέση με αυτό που είναι ή ακόμη δεν είναι. Τον καθιστά ικανό για απόφαση, καθώς η τελευταία ιδιάζει στην φύση του (ό.π.). Αλλά για ποια απόφαση; Για την απόφαση να σκεφτεί το Είναι της ύπαρξής του (GA 65, σ. 97). Η απόφαση λοιπόν, η ιδιάζουσα στο λαό, σημαίνει, στην παρούσα θεματική, δύο τινά: πρώτον τον φέρνει αντιμέτωπο με το πεπρωμένο του. Φυσικά, αντιμέτωπος με το πεπρωμένο του είναι κάποιος, άτομο ή λαός, όπως καλή ώρα ο ελληνικός, κάθε στιγμή και κάθε ώρα. Το ζητούμενο όμως είναι πώς και πόσο το κατανοεί αυτό, και συνακόλουθα ποια είναι η μέριμνά του.

§3

Το πώς, το πόσο και το ποια υλοποιoύνται: δεύτερον, με το να τον τοποθετεί, από πλευράς χρόνου, ανάμεσα στη αρχή και το τέλος, ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο. Τούτο το Ανάμεσα με τη σειρά του: α) προσδιορίζει το Dasein του λαού ως μέριμνα και β) το συνδέει με την ιστορικότητά του. Το εν λόγω Dasein αφανίζεται ή ευδοκιμεί, όταν έχει επίγνωση σχετικά με το εάν είναι πραγματικά, αυθεντικά στον εαυτό του ή μόνο κατ’ επίφαση και επιφανειακά (GA 65, σ. 50-51)ˑ τουτέστιν, όταν μεριμνά για την ιστορία του εαυτού του ως ανθρώπινου Dasein, δηλαδή για το να υπάρχει ιστορικά. Τι σημαίνει όμως, για έναν λαό, να υπάρχει ιστορικά; Σημαίνει όχι μόνο να μετέχει με κάποιο τρόπο στην ιστορία, αλλά να την παράγει με κάποιο τρόπο. Ο τρόπος που την παράγει ανοίγει ή κλείνει τον δρόμο στην υπαρκτική κατανόηση της ιστορικότητάς του, στο φωτισμό που εκπέμπει το Είναι του. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τον ελληνικό λαό: εάν αυτοπαγιδεύεται σε μουσειακές νοο-τροπίες, σε χρονολογικές αναφορές, σε παρελθοντικές αφηγήσεις, σε πολιτικο-κυβερνητικούς παλιμπαιδισμούς και κάθε τέτοιου είδους σαθρά ιδεολογήματα αρρωστημένων προσώπων ή συντεχνιών, τότε αφανίζεται μέσα στο ένα ή το άλλο περιορισμένο χρονικό σημείο, ας πούμε στο χρονικό σημείο των εκλογών, ενός θεάματος, των ασυνάρτητων μπαρουφακισμών νέου τύπου κ.λπ., και χάνει από μπροστά του τον ευρύτερο ιστορικό ορίζοντα, δηλαδή το δικό του παρατηρητήριο κατόπτευσης των συμβάντων, τον ιδιάζοντα στη φύση του τρόπο απόφασης για την ύπαρξή του. Εάν, απεναντίας, εδώ και τώρα μάχεται για τη δέουσα αυθεντική του στιγμή, διαμορφώνει με ελεύθερο τρόπο την προσωπική του μοίρα και αποτρέπει, στο δυνατό βαθμό, παρενέργειες ενός μαζοποιημένου πεπρωμένου: δεν ασχολείται ή δεν παρηγορείται με τη νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου άλλων λαών και ανθρώπων, αλλά με τη δική του αντίστοιχη νύχτα, «που δεν κουβεντιάζεται, γιατί είναι ζωντανή/γιατί είναι αμίλητη και προχωράει» (Σεφέρης).



5 σχόλια:

  1. Και όμως ο Χαιντεγκερ ανέχθηκε (δια της σιωπής του) αν δεν συνετελεσε στην κατασκευή των κρεματορίων.
    Αραγε κατ αυτόν το πεπρωμένο του εβραϊκού λαού είναι η γενοκτονία του και το πεπρωμένο του γερμανικού λαού η υλοποίηση της;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δημ. Τζωρτζόπουλος12 Απριλίου 2015 - 2:05 μ.μ.

    1. Κάθε αποτίμηση είναι θεμιτή, αλλά, για να μην αδικεί τον εαυτό της, θα πρέπει να στηρίζεται στην εσώτερη λογική πραγμάτων και πολιτικών πράξεων παρά σε συναισθηματικές κρίσεις, που δεν μπορούν από τη φύση τους να ακουμπήσουν ούτε κατά φαντασίαν την αλήθεια.
    2. Ούτε σιωπηλά ούτε φωναχτά στοιχειοθέτησε ο Χάιντεγκερ κρεματόρια και εξοντώσεις λαών. Σιωπηλά κυρίως ανέχτηκαν τα εγκλήματα άλλοι, που μετά την κατάρρευση του χιτλερικού καθεστώτος, έγιναν ξαφνικά δημοκράτες και σοσιαλιστές.
    3. Κάτι παρόμοιο συνέβη και συμβαίνει και στην ταλαίπωρη Ελλάδα. Κάποιοι από τους βασικούς συνεργάτες των Γερμανών, λίγο πριν την αποχώρηση των τελευταίων ή και λίγο μετά, έγιναν δημοκράτες, σοσιαλδημοκράτες, σοσιαλιστές και κάθε είδους μασκαράδες.
    4. Με αυτές τις μάσκες κατατρώγουν χιτλερωιδώς, ως το διηνεκές, τα σωθικά ενός λαού, που σκέφτεται, όσο σκέφτεται, συναισθηματικά, ήτοι εξυπναδίστικα και διόλου στοχαστικά, με αποτέλεσμα να λιμοκτονεί και να χαίρεται: να ενθαρρύνει και σιωπηρά –αχ αυτό το σιωπηρά– να εκτρέφει το οικτρό μπαρουφακιακό σύστημα αγκαλιά με τους λογής αδηφάγους της κατρουλαγκιάς, της εργολαβίας, του λαϊκισμού [:λαϊκισμός=φασισμός]. Τα αρπακτικά κοράκια, με όποιο όνομα, στην ουσία τους είναι χιτλερισμός: «Δεν είναι μπρος, είναι πίσω σου/κρυφός ο εχθρός» (Βάρναλης).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Κ Τζωρτζόπουλε θέλω να σας ευχαριστήσω για την απάντηση σας στο σχόλιο μου.
    Σίγουρα ο λόγος που το έγραψα δεν ήταν εξυπνακίστικη συμπεριφορά. Δυστυχώς αν θέλετε η ηλικία μου δεν μου επιτρέπει πλεον τέτοιες πολυτέλειες. Ακόμη περισσότερο γιατί σας θεωρώ έναν από τους δασκάλους μου.
    Επιτρέψτε μου όμως να σας υποβάλω μερικές απορίες με αφορμή τα γραφόμενα σας:
    1. Άραγε είναι αλήθεια ή συναισθηματική κρίση ότι ο "μέγιστος των φιλοσόφων" (φυσικά κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την αξία του) έγινε μέλος του εθνικοσοσιαλιστικού κομματος;
    2. Θα είχε ενδιαφέρον να μας αναλυατε την "εσώτερη λογική" της κορυφαίας (ουσιαστικά και συμβολικά) αυτής πολιτικής πράξης την στιγμή που πολλοί άλλοι και του Μπρεχτ συμπεριλαμβανομένου ακολούθησαν άλλη οδό.
    3. Είναι συναισθηματική κρίση η σχέση του Χαιντεγκερ με το ναζισμο και είναι ρεαλιστική η εξίσωση τελικά της (υπάρχουσας)"κατρουλαγκιάς" και του "βαρουφακισμού" με φασισμό χιτλερισμό;
    4. Για τη "συναισθηματική", "εξυπνακίστικη", "διόλου στοχαστική" σκέψη του λαού: Τι προτείνετε; Να αλλάξουμε λαό; Ίσως ο ιστορικός χρόνος να μη συμπίπτει με το χρονικό ορίζοντα των επιθυμιών μας. Ας μη βιαζόμαστε λοιπόν, γιατί και εκεί κρύβεται ο εχθρός.
    5. Τελικά πιστεύω ότι, εκτός των άλλων, συναισθηματισμός και μάλιστα επικινδυνος είναι και η αγιοποίηση των φιλοσόφων ή της φιλοσοφίας.
    Ευχαριστώ για το χρόνο σας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. 1. Η εξυπνακίστικη στάση και η συναισθηματική κρίση δεν αφορά τη κουβέντα μας ούτε εσάς τον ίδιο. Εννοούσα και εννοώ κάποιους αμόρφωτους καθεστωτικούς «διανοουμένους», που χωρίς να γνωρίζουν ούτε τι χρώμα έχουν τα βιβλία του Χάιντεγκερ ¬–πόσο μάλλον να τον διαβάσουν- ή ακόμη χωρίς να γνωρίζουν τι είπαν κι άλλοι μεγάλοι στοχαστές αποφαίνονται περί χιτλερισμού του ενός, περί ολοκληρωτισμού του άλλου, περί αναρχισμού του τρίτου κ.ο. κ.
    2. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς διδάσκουν σε ανώτερα και ανώτατα μορφωτικά ιδρύματα και με εγχειρίδια αξίας μιας ημέρας αυτοπροσδιορίζονται «φιλόσοφοι», «οικονομολόγοι», «πολιτικοί επιστήμονες» κ.λπ. και γεμίζουν με ανοησίες τα μυαλά και τις καρδιές των φοιτητών. Και κάποια στιγμή ίσως και των πολιτών.
    3. Π.χ. πρόσφατα σε πανεπιστημιακή σχολή της Αθήνας, κατά διήγηση των ίδιων των φοιτητών, ένας τέτοιος εξυπνάκιας/αγράμματος –όνομα και μη χωριό– εξωτερικεύεται ενώπιον του φοιτητικού του ακροατηρίου: «επιχείρησα να διαβάσω επί έξι μήνες το Είναι και Χρόνος του Χάιντεγκερ, για να διαπιστώσω ότι δεν λέει τίποτα». Πρόκειται για συναισθηματική άποψη, που εκβάλλει στο: «Εγώ όλα τα ξέρω».
    4. Τι σημαίνει αυτό; Ότι προσπερνά τη δική του ανικανότητα, με το να καθυβρίζει ένα έργο μπροστά σε ένα πλήθος, που δεν μπορεί να αμυνθεί. Γιατί δεν τα λένε αυτά εκεί που λειτουργούν αντίπαλα δέη; Ή γιατί τα δικά του/τους εγχειρίδια είναι, κατ’ αυτούς, γεμάτα σοφίες, ενώ τα πραγματικά κείμενα της φιλοσοφίας δεν λένε τίποτα;
    5. Είναι αυτοί που τρέχουν πίσω από τους εκάστοτε μηχανισμούς εξουσίας, αλλάζουν με ευκολία στρατόπεδα και ως λεπροί υπηρέτες τους υλοποιούν εντολές διαμόρφωσης της κοινής γνώμης, με βάση τις κυρίαρχες ωφελιμιστικές τάσεις.
    6. Αλήθεια «τις πταίει;», χτες, σήμερα, ίσως και αύριο, για τον ολοσχερή ευτελισμό του πανεπιστημίου της Αθήνας ή για την χωρίς επιστροφή καταστροφή της χώρας; Δεν φταίνε όσοι κρατούν ωφελιμιστικά τους υπουργικούς θώκους και συμπεριφέρονται ως άλαλοι, μεταθέτοντας τις ευθύνες σε αναρμόδιους ;
    7. Δεν είναι οι ίδιοι, που με τον ιδεολογικο-πολιτικό τους οπορτουνισμό θησαυρίζουν, κι όλα τούτα για το καλό του λαού, υποτίθεται, στην ουσία όμως για τη δική τους καλοπέραση και πλουτισμό. [συνέχεια στο επόμενο σχόλιο].

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. 8. Αυτά και πολλά άλλα παραδείγματα, όπως π.χ. οι νηπιακές συμπεριφορές ενός πολιτικού προσωπικού –παλαιού και νεόφυτου– που μοιάζει να μην έχει βγάλει ούτε την α’ δημοτικού, αλλά από αξιώματα υπερφορτωμένο, συνθέτουν την εικόνα ενός έρποντος ολοκληρωτισμού, από τον οποίο στο τέλος ο λαός μόνο τα αρνητικά αποτελέσματα ίσως μπορέσει να διακρίνει.
    9. Ο χιτλερισμός λοιπόν είναι αυτός που ξέρουμε με τα ειδικά του χαρακτηριστικά, αλλά και εκείνος που δεν ξέρουμε με τα γενικά του χαρακτηριστικά.
    10. Ο Χάιντεγκερ έγινε μέλος και είχε μια συγκεκριμένη στάση ορισμένως, η οποία οφείλει να αποτιμάται σε συνάφεια με την εξελισσόμενη σκέψη του και τις αντίστοιχες κοινωνικοπολιτικές και ιστορικές συνθήκες. Αυτό είναι η «εσώτερη λογική» των πραγμάτων. Αυτή επιχείρησα να δείξω και στο βιβλίο μου για τον Χάιντεγκερ.
    11. Και ο Στάλιν συνεργάστηκε με τον Χίτλερ, αλλά μετά βρέθηκαν αντιμέτωποι. Κάτι σημαίνουν και τούτα.
    12. Όσο για τον Μπρεχτ πάει πολύ μακριά η συζήτηση. Ανήκει κι αυτός στους σπουδαίους διανοητές και δεν προσφέρεται για να τσιτατοποιείται από εγχώριους πολιτικάντηδες. Μπορούμε να το κουβεντιάσουμε με άλλη ευκαιρία. Μόνο σποραδικά αναφέρω: στην πρώην Αν. Γερμανία υπέστη φοβερή λογοκρισία.
    13. Ομιλώ τώρα με «παραβολές»: τα πολιτικά αδιέξοδα έφεραν τις δικτατορίες στην Ελλάδα διαχρονικά. Τα πολιτικά αδιέξοδα έφεραν τα επόμενα καθεστώτα. Τα πολιτικά αδιέξοδα έδιωξαν τους προηγούμενους και έφεραν τους τωρινούς στην εξουσία. Τα πολιτικά αδιέξοδα εγκλωβίζουν κάθε φορά και τις επιλογές του λαού.
    14. Και τι κάνουν οι τωρινές αλεπούδες; Ό,τι και οι προηγούμενες με μια διαφορά: χτίζουν το δικό τους πελατειακό κράτος. Φέρτε μου, σας παρακαλώ, ένα παράδειγμα αξιοποίησης δημιουργικών ανθρώπων της κοινωνίας μας, που δεν ανήκουν στις γαυγίζουσες αγέλες τους; Δεν νομίζω ότι είναι αξιοποίηση δημιουργών η επιλογή για ανώτατες πολιτικές ... θέσεις κομματαρχών από υποτιθέμενα "αντίπαλα" πολιτικά στρατόπεδα.
    15. Μίλησα για μπαρουφακισμό, διαχρονικά και συγχρονικά ιδωμένο, μέσα από πολλά ζωντανά ερεθίσματα. Οι διάφοροι «κύριοι», οι «μη ανήκοντες» στο χιτλερικό φασισμό, προχτές ήταν με τα ένα καθεστώς, παραπροχτές με το άλλο, σήμερα με τούτο, αύριο με το άλλο κ.λπ. Αυτό πώς λέγεται;
    16. Αν διέπονταν από στοιχειώδεις ηθικές αξίες, από πραγματικά δημοκρατικές ιδέες και από ατομικές ικανότητες δεν θα έγλυφαν εκεί που φτύνουν οι εντολείς τους –ντόπιοι και ξένοι– αλλά θα πήγαιναν σπίτι τους, ζώντας με τις αξίες τους. Σχετικά, κάτι σοφότερο απ' αυτούς έχει πει ο Χάιντεγκερ, για το οικείν, οικοδομείν, σκέπτεσθαι (βλ. σχ. άρθρο μου περιοδικό "Φιλοσοφείν").
    17. Αυτό το τελευταίο σίγουρα δεν είναι χιτλερισμός.
    18. Οι άνθρωποι φτιάχνουν τις ιδέες και όχι οι θαυματοποιοί. Επομένως δεν υπάρχει χρονικός ορίζοντας επιθυμιών ή πραγματώσεων, αλλά οντολογικές συνθήκες, που τις διδάσκουν οι φιλόσοφοι. Και τότε δεν θεοποιούνται, αλλά αναγιγνώσκονται.
    19. Μια στοιχειώδης ανάγνωση οποιουδήποτε μεγάλου στοχαστή είναι η καλύτερη πράξη αυτενέργειας της κοινωνίας, οπότε δεν χρειάζεται ν’ αλλάξουμε λαό, αλλά να οικοδομούμε μια αληθινή δημοκρατία, που να μην αφήνει περιθώρια εξουσιαστικής αυτονομίας του πολιτικού προσωπικού.

    ΑπάντησηΔιαγραφή