Σάββατο, 1 Οκτωβρίου 2011

Κ. Καβάφης: Αναζητώντας Πολιτικό Αναμορφωτή


                                           Κ. Π. Καβάφης
                                       1863–1933

           Εν  μεγάλη  ελληνική  αποικία, 200 π.Χ.

                  Ότι τα πράγματα δεν βαίνουν κατ’ ευχήν στην Αποικία
                  δεν μέν’ η ελάχιστη αμφιβολία,
                  και μ’ όλο που οπωσούν τραβούμ’ εμπρός,
                  ίσως, καθώς νομίζουν ουκ ολίγοι, να έφθασε ο καιρός
                  να φέρουμε Πολιτικό Αναμορφωτή.

                  Όμως το πρόσκομμα κ’ η δυσκολία
                  είναι που κάμνουνε μια ιστορία
                  μεγάλη κάθε πράγμα οι Αναμορφωταί
                  αυτοί. (Ευτύχημα θα ήταν αν ποτέ
                  δεν τους χρειάζονταν κανείς). Για κάθε τι,
                  για το παραμικρό ρωτούνε κ’ εξετάζουν,
                  κ’ ευθύς στον νου τους ριζικές μεταρρυθμίσεις βάζουν,
                  με την απαίτησι να εκτελεσθούν άνευ αναβολής.

                  Έχουνε και μια κλίσι στις θυσίες.
                  Παραιτηθείτε από την κτήσιν σας εκείνη·
                  η κατοχή σας είναι είνεπισφαλής:
                  η τέτοιες κτήσεις ακριβώς βλάπτουν τις Αποικίες.
                  Παραιτηθείτε από την πρόσοδον αυτή,
                  κι από την άλληνα τη συναφή,
                  κι από την Τρίτη τούτην: ως συνέπεια φυσική·
             είναι μεν ουσιώδεις, αλλά τι να γίνει;
                  σας δημιουργούν μια επιβλαβή ευθύνη.

                  Κι όσο στον έλεγχό τους προχωρούνε,
                  βρίσκουν και βρίσκουν περιττά, και να παυθούν ζητούνε·
             πράγματα που όμως δύσκολα τα καταργεί κανείς.

                  Κι όταν, με το καλό, τλειώσουνε την εργασία,
                  κι ορίσαντες και περικόψαντες το παν λεπτομερώς,
                  απέλθουν, παίρνοντας και τη δικαία μισθοδοσία,
                  να δούμε τι απομένει πια, μετά
                  τόση δεινότητα χειρουργική.–

                  Ίσως δεν έφθασεν ακόμη ο καιρός.
                  Να μην βιαζόμεθα·  είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία.
                  Τα πρόωρα μέτρα φέρνουν μεταμέλεια.
                  Έχει άτοπα πολλά, βεβαίως και δυστυχώς, η Αποικία.
                  Όμως υπάρχει τι το ανθρώπινον χωρίς ατέλεια;
                  Και τέλος πάντων, να, τραβούμ’ εμπρός.


                                                                         Σχόλιο

                                               § 1

Το εν λόγω ποίημα είναι γραμμένο το 1928 και ανήκει στην κατηγορία των ευρύτερα πολιτικών ποιημάτων του Καβάφη. Τα ποιήματα αυτά κινούνται συνήθως ανάμεσα σε μεγάλες αλλαγές του (ελληνιστικού) κόσμου και προσπαθούν να κατανοήσουν, μέσα από τη δυνατότητα της ιστορικής απόστασης και προοπτικής, όλους εκείνους τους σπαραγμούς που εγκυμονούν τα κύματα αυτών των αλλαγών. Το ποίημα που μας αφορά εδώ ρίχνει ημίφως ή φως σε πλευρές από το κατρακύλημα του Ελληνισμού, κατά τις ιστορικές στιγμές της φθίνουσας πορείας του ελληνιστικού κόσμου. Και ρίχνει αυτό το φως με μεγάλη ιστορική απόσταση, έτσι που τα νεύματά του να φωτίζουν τη σημερινή πτώση του Ελλαδικού κόσμου. Με λεπτή και όχι λιγότερο τραγική ειρωνεία ο ποιητής αναφέρεται στη φθορά και τη διαφθορά της εξουσίας, αλλά και της πολιτικής κοινωνίας. Κύριο χαρακτηριστικό αυτής της διεφθαρμένης εξουσίας είναι ο αποστασιοποιημένος από την κοινωνία «πολιτικός αναμορφωτής» με την εντεταλμένη του κινητικότητα.

                                                § 2

Η γενική αρχή του παρόντος ποιήματος έγκειται σε τούτο: συνδυάζει το πολιτικό με το ηθικό ως μια ενιαία δράση του Αισθητικού. Κατ’ αυτό τον τρόπο, το Αισθητικό δεν υποχωρεί μπροστά στο Πολιτικό αλλά συνιστά ένα κεραυνοβόλο πλησίασμα του τελευταίου, προκειμένου αυτό εδώ να υποβληθεί στη δοκιμασία της κάθαρσης. Στο παρόν ποίημα η Αποικία –μεταφορικά ιδωμένη αφορά κατ’ εξοχήν τη σημερινή ημέτερη Αποικία– υφίσταται τα συμπτώματα της φθοράς και διαφθοράς. Αναλογικά η κοινωνία βρίσκεται σε αδιέξοδο. Η κρίση είναι καθολική, σε σημείο που να αποσυνθέτει κοινωνία και πολιτεία. Η σωτηρία προσδοκάται να έλθει απ’ έξω. Ο σωτήρας εδώ είναι ο Πολιτικός Αναμορφωτής, όπως στο ποίημα Περιμένοντας τους βαρβάρους ο σωτήρας είναι οι βάρβαροι.  Αλλά τι μπορεί να προσφέρει ένας Πολιτικός Αναμορφωτής; Λίγα ημίμετρα και απέραντο διχασμό με πολλή βία. Γι’ αυτό και στο τέλος του ποιήματος η βία παρουσιάζεται ως επικίνδυνο πράγμα. Το γενικό συμπέρασμα θα μπορούσε να συνοψισθεί σε μια πρόταση: Αλίμονο στις κοινωνίες που χρειάζονται Πολιτικό Αναμορφωτή.  

5 σχόλια:

  1. «Να μην βιαζόμεθα• είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία.»

    Να τι έγραφε ο ιστορικός Κυριάκος Σιμόπουλος (1921-2001) …τον προηγούμενο αιώνα (πριν το 2000):

    «Το ΔΝΤ αξιώνει «λιτότητα» και «οικονομίες», περιορισμό των δαπανών για την παιδεία και την υγεία, αγριότερη φορολογία. Εξεγείρονται οι λαϊκές τάξεις. Τόσο το καλύτερο. Επεμβαίνουν οι «δυνάμεις του νόμου» και επιβάλλονται αυταρχικά καθεστώτα. Ιδεώδης λύση για τα οικονομικά μεγαθήρια. Ελέγχουν τον δημόσιο βίο της χώρας και κραταιώνουν την ηγεμονία τους».

    Κυριάκος Σιμόπουλος,Ξενοκρατία Μισελληνισμός και Υποτέλεια,
    δέκατη έκδοση, εκδ. Στάχυ, σελ.19, υποσημ.13

    Ακόμα και την αντίσταση, την εξέγερση, την έχουν προμελετήσει. Υπ’ αυτή την έννοια, «είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία». Υπ’ αυτή την έννοια, τόσο οι συντεταγμένες όσο και οι ασύντακτες «αντιστάσεις» των «πολιτικών» συντεχνιών, είναι «βούτυρο στο ψωμί τους». Μήπως τα όποια μέτρα, τα όσα βιώνουμε και βλέπουμε να γίνονται, δεν είναι απροκάλυπτη πρόκληση προς τις λαϊκές τάξεις; Είναι σαν να επιθυμούν τη γενικευμένη εξέγερση για να κατεβάσουν τα δημοκρατικά τανκς.

    Από την άλλη, μήπως περιμένουν οι λαϊκές τάξεις πως θ’ αναστηθεί ο Ροβεσπιέρος (ως πολιτικός ανασκολοπιστής) και θα ξανά-στήσει τις ανθρωπιστικές γκιλοτίνες του κατά μήκος της λεωφόρου Αμαλίας; Μα κι αυτό να συνέβαινε (αν εισάκουε ο θεός των λαϊκών τάξεων, τις προσευχές των πιστών του) οι σειρές με τις γκιλοτίνες θα έπρεπε να ξεκινούν από τη Θεσσαλονίκη και να τερματίζουν στη Σπάρτη. Μια και οι «τριακόσιοι της βουλής» είναι σταγόνα στον ωκεανό της κοινωνικής βαρβαρότητας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Όλοι φαίνεται περιμένουν τους βαρβάρους να φτάσουν σήμερα για να τους λυτρώσουν:
    • Ο αρχι-αυτοκράτωρ μας που κάνει παραινέσεις να μην πέφτουν τα βάρη στους φτωχούς, στους οποίους φαίνεται να ανήκει κι ο ίδιος, γιατί ο παχυλός μισθός του δεν του φτάνει να ζήσει. Εάν δεν ήταν μισθός «πείνας», θα τον κατέθετε στο ταμείο των φτωχών. Τώρα όμως δεν αξίζει να παραιτούνται τέτοιοι αυτοκράτορες από μισθούς «πείνας», δηλαδή από του πλουσιο-μισθούς τους..

    • Οι σωτήρες μας Συγκλητικοί, ύπατοι και πραίτορες που δεν ξέρουν τι τους γίνεται.

    • Οι ρήτορες των κενών λόγων στα κενά έδρανα.

    • Και από κοντά τα στίφη με τα κουρδισμένα στρατιωτάκια των κομματικών σωλήνων.

    • Αλίμονο! Τι θα γίνουν όλοι αυτοί χωρίς βαρβάρους.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Νέα από το μέτωπο.

    Τώρα που «έσκασε η βόμβα» στο στενό, τοπικό περιβάλλον, πως δημόσιος υπάλληλος, βαθμού Α, παραιτείται από την «ασφάλεια του δημοσίου», προσέτρεξαν "έντρομοι" συνάδελφοι, προϊστάμενοι και συνδικαλιστές να τον «συνεφέρουν»:

    «Έχεις τίποτα καλύτερο να κάνεις;» ήταν η βασική απορία τους.

    «Ναι. Να τα ξύνω μόνος μου και αμισθί και όχι με παρέα και επί πληρωμή» ήθελε να τους απαντήσει εκείνος, αλλά η «ευγένειά» του, του το απαγόρευσε.

    Ωστόσο, θυμήθηκε μια σκηνή από την ταινία «Εξπρές του μεσονυχτίου». Τη σκηνή όπου ο έγκλειστος στις τούρκικες φυλακές, πρωταγωνιστής της ταινίας, βρίσκεται ήδη στο τρελοκομείο των φυλακών, όπου όλοι οι τρελοί, περιστρέφονται δεξιόστροφα γύρω από έναν μονόλιθο. Κάποια στιγμή, λοιπόν, ο πρωταγωνιστής, αποφασίζει να πάει κόντρα στο ρεύμα των υπολοίπων έγκλειστων τρελών και αρχίζει να περιστρέφεται γύρω από τον μονόλιθο, αλλά αριστερόστροφα. Τότε, όλοι οι τρελοί πανικοβάλλονται και έντρομοι προσπαθούν να τον κάνουν να επιστρέψει στη δεξιόστροφη πορεία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δεν είμαι ισοπεδωτικός. Έχω γνωρίσει εξαίρετους και εμπνευσμένους (οραματιστές) δημόσιους εκπαιδευτικούς, τόσο απλούς στρατιώτες, όσο και προϊσταμένους, συμβούλους κ.λπ. Και κατά τόπους, έχω διαπιστώσει, αλλά και πιστεύω ακράδαντα πως παράγεται, αν και σπανίως, εξαιρετικό παιδαγωγικό έργο. Ωστόσο, αυτό το σπάνιο εκπαιδευτικό έργο, παράγεται πάντα από τρελούς που επιμένουν να κινούνται «αριστερόστροφα».

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Το Ποιητικό πράττειν, με την αρχαία ελληνική σημασία, είναι η ψυχή της παιδείας, όπως τουλάχιστον την ορίζουν οι αρχαίοι φιλόσοφοι. Η εκπαίδευση, και στις τρεις βαθμίδες, καλείται να αποδεικνύει εκάστοτε αυτό το πράττειν, εάν θέλει να γίνεται παιδεία και να μην είναι σατραπεία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή