Δευτέρα, 15 Αυγούστου 2011

L. Wittgenstein: Tractatus Logico-Philosophicus (3)


                            L u d w i g     W i t t g e n s t e i n
                                     1889–1951

                     Tractatus  Logico – Philosophicus
                                        (Συνέχεια)


                                        Bild: Εικόνα

                                                 §1
                                     Προ-κατανοήσεις

Γενική θεματική που μας απασχολεί εδώ και θα μας απασχολήσει και σε επόμενες ενασχολήσεις με τον Tractatus είναι:

                                         Εικόνα και απεικόνιση
                                          (Bild und Abbildung)

Τι είναι η εικόνα; Ο φιλόσοφος δεν περιορίζει το νόημα της συγκεκριμένης έννοιας στις κοινές παραστάσεις που έχουμε για την εικόνα: π.χ. ζωγραφική εικόνα, φωτογραφία, γλυπτά κ.α. ούτε τη συσχετίζει με την τρέχουσα λογική της εικονικής πραγματικότητας. Αφήνει το μάτι του να διεισδύσει λίγο βαθύτερα. Καθαρά, για λόγους προ-κατανόησης, μπορούμε να συνοψίσουμε τα εξής: 1. Συνδέει την εικόνα με την πραγματικότητα, όπου τα ίδια τα αντικείμενα παρουσιάζονται να φέρουν μέσα τους στοιχεία της εικόνας. 2. Τη συνάπτει με τα γεγονότα και την θεωρεί βασικό στοιχείο που φωτίζει τον συσχετισμό μεταξύ των πραγμάτων. 3. Της αναγνωρίζει τη δυνατότητα να αντικαθιστά μια περιγραφή. 4. Γενικώς η εικόνα ανήκει στο γεγονός ως λογική κατηγορία και απηχεί μια απεικονιστική σχέση, με μαθηματικής υφής απόχρωση.

§2
Κείμενο–σχολιασμός

2.1  Wir machen uns Bilder der Tatsachen :
Σχηματίζουμε εικόνες των γεγονότων.

Σχόλιο: Ο  Wittgenstein έχει ήδη προσδιορίσει τον κόσμο ως ολότητα των γεγονότων (Tractatus 1.1). Εφόσον λοιπόν ο κόσμος είναι η ολότητα των γεγονότων, οι εικόνες των γεγονότων που σχηματίζουμε αποτελούν μέρος της εικόνας του κόσμου. Στη συνάφεια τούτη, καθώς ο κόσμος τεμαχίζεται σε γεγονότα (Tractatus 1.2), έτσι και η κοσμο–εικόνα [η εικόνα του κόσμου (das WeltBild)] τεμαχίζεται σε εικόνες. Η πράξη του σχηματίζειν, του κατασκευάζειν εικόνες, αυτό τούτο το BilderMachen, στη μοναδικότητα της ουσίας του, συνιστά το πεδίο, όπου εμείς καλλιεργούμε μια διαρκή και ενεργό σχέση με τον κόσμο. Πώς την κατανοεί όμως τούτη τη μοναδικότητα ο Wittgenstein; Ως Entwerfen: σχεδιάζειν. Το σχεδιάζειν την κοσμο–εικόνα, τη μια ή την άλλη εικόνα του κόσμου, ανεξάρτητα αν αυτή είναι αληθής ή ψευδής. Εάν άλλοι μεγάλοι διανοητές ανήγαγαν τη σχέση του ανθρώπου προς τον κόσμο: στην παραγωγική διαδικασία, όπως για παράδειγμα ο Μαρξ, ή στη δημιουργική πνοή, π.χ. Νίτσε, ή στο στοχάζεσθαι ποιητικά, π.χ. Χάιντεγκερ κ.λπ., ο Βιττγενστάιν ομιλεί για σχεδιάζειν κοσμο-εικόνες. Εδώ έγκειται η ουσία ή η φύση του ανθρώπου. Αλλά τούτο το σχεδιάζειν εννοείται ως σχηματισμός, παραγωγή, δημιουργία προτάσεων που παριστούν υλικές ιδιότητες. Αυτές έχουν νόημα, αυτές είναι η εικόνα των γεγονότων, το όνομα. Το όνομα όμως σημαίνει το αντικείμενο (3.203). Και στα αντικείμενα αναλύεται πλήρως ο κόσμος. Αυτά είναι η υπόστασή του. Στο Ημερολόγιό του γράφει ο φιλόσοφος: «Όλο μου το έργο έγκειται στην ερμηνεία της φύσης των προτάσεων, δηλαδή στον προσδιορισμό της φύσης όλων των γεγονότων, που εικόνες τους είναι οι προτάσεις».    

6 σχόλια:

  1. Η έκφραση «μόνο μια εικόνα» ανάγεται στην ιδέα ότι δεν μπορούμε να φάμε την εικόνα ενός μήλου. (Λ. Βιτγκενστάιν - Φιλοσοφικές Παρατηρήσεις, τελική φράση της παραγράφου 216).

    Σχόλιο: Έχουμε την τάση να εκλαμβάνουμε τον οπτικό χώρο, σαν την ανολοκλήρωτη, περιορισμένη (και κάπου στρεβλή, παραμορφωτική) άποψη του φυσικού χώρου. Επειδή, για παράδειγμα, δυο νοητώς παράλληλες ευθείες τις βλέπουμε πάντα να τέμνονται στον οπτικό χώρο, το εκλαμβάνουμε αυτό ως ελάττωμα του οπτικού χώρου (σαν όλα τα πράσινα, να είναι στην ουσία τους λανθασμένα κόκκινα) ή κατ’ αναλογία, εκλαμβάνουμε τους ζωγραφικούς (με την ελληνική έννοια του όρου) πίνακες ως ψευδαισθητικές εικόνες, αφού αν πάμε να φάμε το μήλο που εικονίζεται σ’ έναν ζωγραφικό καμβά, αυτό που «καταλαβαίνουμε» αμέσως είναι «πως η εικόνα μας λέει ψέματα» και όχι πως ίσως να είμαστε απλώς ηλίθιοι που προσπαθούν να δαγκώσουν τη ζωγραφική, αντί να τη βλέπουν!

    Σαν να κατανοούμε τον οπτικό χώρο, ως «μόνο ένα μικρό κομμάτι/αντίγραφο του φυσικού χώρου» (πού να έχει άραγε τη ρίζα του αυτό αν όχι στην ιδεά πως και ο φυσικός χώρος, είναι ένα κομμάτι αντίγραφο του νοητού-ιδεατού; Μπορούμε ωστόσο να αναρωτηθούμε: και ο ιδεατός κόσμος, ποιού κόσμου αντίγραφο είναι; Ποιος μας εμποδίζει να πιστέψουμε πως οι ιδέες είναι αντίγραφα των αντικειμένων, τα οποία είναι αντίγραφα των εικόνων τους;). Αλλά ο οπτικός χώρος είναι εξίσου ένα γεγονός όσο και ο φυσικός χώρος [μια εικόνα (οπτική, νοητική, λογική κ.λπ.) δεν αναπαριστά μόνο το γεγονός που εικονίζει, αλλά παρίσταται και η ίδια ως γεγονός διάφορο του αναπαριστώμενου}.

    «Η εικόνα είναι ένα γεγονός». «Η εικόνα δεν μας δείχνει παρά μόνο τον εαυτό της» λέει αργότερα (του Τρακτάτους) ο Βιτγκενστάιν – πέραν του αν μέσω της παράστασης της εικόνας, αναπαρίσταται και ένα διάφορο της ίδιας γεγονός του φυσικού χώρου, θα προσθέταμε εμείς, ενώ κατ’ αναλογία, το γεγονός στον φυσικό χώρο είναι μια αναπαράσταση του γεγονότος στον νοητό-ιδεατό, κ.ο.κ. μέχρι να τελειώσουν οι «χώροι». Τελιώνουν όμως οι χώροι; Και ποιος μπορεί να μας βεβαιώσει περί αυτού του τέλους, δείχνοντάς μας έστω και μια αμιδρή εικόνα του; Μήπως ο τυφλός Κάλχας που βλέπει με το φρέαρ της οράσεως, το πηγάδι των οραμάτων; Δε νομίζουμε πως το μπορεί ούτε αυτός…

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ενώ κατανοούμε εύκολα τη φράση «ένα γεγονός δεν είναι η εικόνα του» (μια και το γεγονός το νοούμε ως το «ένα» και τις άπειρες εικόνες του, άπειρες αλλά όλες περιορισμένες και ατελείς εκδοχές του «ενός», το οποίο «ένα» μάλλον αυθαιρέτως κατανοούμε ως το απόλυτο τέλος των αναζητήσεών μας, όσον αφορά στην έννοια «αντικείμενο») δεν κατανοούμε το ίδιο εύκολα τη φράση «μια εικόνα δεν είναι (δεν παρίσταται ως) αυτό που αναπαριστά, αλλά (παρίσταται ως το γεγονός/εαυτός της)», που λέει ακριβώς το ίδιο.

    Δεν μπορούμε παρά να διακρίνουμε μια ιστορική και παραμόνιμη προκατάληψη έναντι των εικόνων-γεγονότων η οποία ενυπάρχει και στην υποτιμητική έκφραση «εικονική πραγματικότητα», λες και το σφάλμα ενοικεί στις ανυπεράσπιστες εικόνες-γεγονότα και όχι στον λανθασμένο διανοητικό τρόπο με τον οποίο τις βλέπουμε μόνο ως αναπαρστάσεις/αποδείξεις μιας επιβεβλημένης «πραγματικότητας». «Βλέπουμε ό,τι κατανοούμε» έχει πει επίσης ο Βιτγκενστάιν. Ψευδείς εικόνες όμως δεν υπάρχουν (ένα σχήμα, δεν λέει ψέμματα ως προς το πώς παρίσταται). Το ψεύδος δεν αφορά τον οπτικό/εικονικό χώρο όπως και η ψευδής «ερμηνεία» της εικόνας, δεν αφορά την εικόνα, αλλά αποτελεί μια σαφή εικόνα του πώς βλέπει τις εικόνες, όποιος τις θεωρεί ψευδείς.

    Πριν καταλήξει στην τελική φράση της παραγράφου 216, γράφει παραπάνω ο Βιτγκενστάιν: Οι ιδεαλιστές θέλουν να προσάψουν στη γλώσσα (κατ’ επέκταση και στην εικόνα, προσθέτουμε) ότι παρουσιάζει το δευτερεύον ως πρωτεύον και το πρωτεύον ως δευτερεύον. Αλλά αυτό ισχύει μόνο σε εκείνες τις επουσιώδεις και άσχετες με τη γνώση αξιολογήσεις («μόνο» η εμφάνιση). Ανεξάρτητα απ’ αυτό, η καθημερινή γλώσσα δεν παίρνει καμία απόφαση γύρω από το τι είναι πρωτεύον ή δευτερεύον. Δεν έχουμε λόγο να δεχτούμε ότι η έκφραση «εμφάνιση ενός δέντρου» παριστά κάτι δευτερεύον σε σχέση με την έκφραση «δέντρο» (Ακόμα και στην περίπτωση όπου η έκφραση «εμφάνιση ενός δέντρου» δεν προϋποθέτει την αναγκαία ύπαρξη του δέντρου, όπως την προϋποθέτει ή έκφραση «δέντρο», μπορούμε νομίζω να συμπεράνουμε).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Δεν έχω συναντήσει ακόμα «φυσικό επιστήμονα» που να δέχεται πως αν δεν υπάρχει άνθρωπος που να βλέπει, μέσα στο δωμάτιο όπου μια καρέκλα είναι τοποθετημένη απέναντι από έναν καθρέπτη, τότε δεν υπάρχει κανένα είδωλο της καρέκλας στον καθρέπτη. Όταν δε τους εξηγείς φυσικά, πως το είδωλο είναι μια οντότητα που για υπάρξει, χρειάζονται α) η καρέκλα, β) ο καθρέπτης και γ) το βλέμμα και πως είδωλο είναι μόνο η προβολή της διαδρομής που συνδέει τα α, β και γ, στο γ, σου απαντούν πως «η φυσική λέει πως για να υπάρξει είδωλο χρειάζονται μόνο τα α και β και πως ακόμα και όταν δεν είναι κανείς μέσα στο δωμάτιο, εξακολουθούν να υπάρχουν/σχηματίζονται είδωλα της καρέκλας».

    Και ενώ έτσι και τόσο κατανοούν τη φυσική οι περισσότεροι φυσικοί, καταλαβαίνουμε πώς και πόσο μπορούν να κατανοήσουν τη ζωγραφική, την ποίηση, τη φιλοσοφία…

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ζητώ συγγνώμη για τα ορθογραφικά, συντακτικά κ.λπ. λάθη μου. Είναι εικονικές και ακούσιες απομιμήσεις των λαθών του ιδεατού κόσμου- θεού. Ελπίζω να μη χαλούν (να μη σας εμποδίζουν να βλέπετε) τη γενική κοσμική εικόνα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Σε λίγο θα βγάλουν υποχρεωτικά γυαλιά για όλους, ώστε να βλέπουμε τον κόσμο ασπρόμαυρο, μια και τα χρώματα θα θεωρηθούν οι απομιμήσεις των θελγήτρων του Σατανά! Αργότερα, θα καταργήσουν και τις τονικές διαβαθμίσεις ώστε να βλέπουμε ένα απόλυτο, ηθικοφιλοσοφικά καθαρό, νόμιμο, ειρηνικό, ατάραχο και ασφαλές γκρίζο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Αγαπητέ μου φίλε Ανώνυμε, στο υπόρρητο, γενικό πνεύμα του συνολικού σου σχολιασμού δεν νομίζω να υπάρχει αντίρρηση. Επίσης ο Βιτγκενστάιν του Tractatus δεν είναι εν πολλοίς ο Βιτγκενστάιν των Φιλοσοφικών Παρατηρήσεων. Με τον συγκεκριμένο φιλόσοφο, όπως και με ορισμένους άλλους, π.χ. ο Χάιντεγκερ, η συνέχεια της σκέψης τους και η κατανόησή της προϋποθέτει την ασυνέχεια. Σημαντικό πάντως είναι, σε κάθε περίπτωση, ο προβληματισμός γύρω από τη λειτουργική σχέση φυσικού και ορατού κόσμου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή